Kedarakhanda 5: Dhruvacaritram
Kedārakhaṇḍa 5
- Language
- Sanskrit
Contents
- 5.79 — 1 part
Dhruvacaritram
5.1
īśvara uvāca || || saṃsṛṣṭaḥ suprajo devi āpavaḥ sa
prajāpatiḥ || śatarūpāṃ striyaṃ lebhe puruṣastāmayonijām
5.2
bahuvarṣasahasraṃ sā tapaḥkṛtavatī priye || divyaṃ sā puruṣaṃ taṃ vai bhartāraṃ
pratyapadyata
5.3
sa eva puruṣo devi svāyaṃbhuva itiśrutaḥ || śatarūpā tu vai devi vīrau putrāvajījanat
5.4
priyavratottānapādau kāmyā
dasmādajījanat || kardamasya sutā devi kātyānāmnī mahāyaśāḥ
5.5
priyavrata pāṃta prāpyājanayatsā sutān priye || samrājaṃ prathamaṃ
kāmyā kuruṃ caiva dvitīyakam
5.6
tṛtīyaṃ tu virājaṃ sā prabhuṃcaiva caturthakam || sūnṛtā dharmakanyā ca patimuttānapādakam
5.7
prāpya tasmācca caturaḥ putrānamitatejasaḥ || dhruvaṃ ca kīrtimaṃtaṃ ca āyuṣmantaṃ vasuṃ tathā
5.8
sūnṛtā suṣuve devi tapo balasamanvitān
dhruvo vairāgyamāpannastyaktvā rājyādikaṃ bahu
5.9
tapastepe nirāhāro bahuvarṣasahasrakam || brahmā dadau tadā tuṣṭo dhruvāyāmitatejase
5.10
saptarṣisthānatopyūrdhvaṃ sthānaṃ sarvottamaṃ tadā || yasyādyāpi mahābhāge śloko vai bhṛgubhāṣitaḥ
5.11
ahosya tapaso vīryamaho śrutamahotsavam || yamaśca purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ
5.12
śrīpārvatyuvāca || aho dhruvasya caritaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ || yathā vairāgyamāpanno yathāprātaḥ parāṃ gatim
5.13
etacchaṃsa mahādeva paraṃ kautūhalaṃ hi me || dhruva uttānapādistu ṛṣīṇāmupari sthitaḥ
5.14
śiva uvāca || kathayāmi mahādevi dhruvasya caritaṃ tava || yacchrutvāpi naro bhaktyā prāpnoti bhagavadgatim
5.15
svāyaṃbhuvo manuḥpūrvaṃ vibhajan pṛthivīṃ dvidhā || ardhamuttānapādāya ardhīṃ priyavratāya ca
5.16
yayau kailāsanilaye tapastaptuṃ mama priye || priyavratottānapādā vasūjetāṃ prajāstadā
5.17
samrājāyāṃ tu putrāṃstu prajāsarge niyujya hi || svayaṃ yayau mahātīrthaṃ śālagrāme tapaḥkarot
5.18
dhruvādyāṃstāṃstu rājyārdhaṃ niyujya tapase yayau || sarveṣāṃ pūrvajo bhrātā dhruva auttānapādikaḥ
5.19
sṛṣṭibhavyaṃ ca tatrāpi cakāra sumanoharam || dhruvastu kāle kasmiṃścidvanato raṇye mṛgāya ca
5.20
adhvaraṃ kartumārabdho mṛgamedhaṃ maheśvari || vane saṃgacchatastasya dadarśa sara uttamam
5.21
haṃsakāraṃḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam || padmakahlārakumudaiḥ śobhamānaṃ samaṃtataḥ
5.22
ramye sarovare tasminnānā śādvalasaṃvṛte || upaspṛśya jalaṃ tatra sthitaḥśrāntāśvabāhanaḥ
5.23
dadarśa vanaśobhāṃ sa nānāvṛkṣaiḥ samanvitam || paśyatastasya rājarṣerdhruvasyāgre samāyayau
5.24
jarājarjaradehāṃhivalisaṃvṛtavigrahām || jīrṇavastraśataiścha nnāṃ kāṃcinnārīṃ dadarśa saḥ
5.25
sāpyāyayayau samīpaṃ tu dhruvasyavṛddhatāyikā || rūpayauvanasaṃpannaṃ hṛṣṭvovāca maheśvari
5.26
vṛddho vāca || kosi tvamatisaundarya kimarthamāgatā vanam || tava rūpamahaṃ dṛṣṭvā kāmamohavaśaṃ gatā
5.27
tvatsamo yadi me bhartā bha
vitā narasattama || tādeva kṛtakṛtyāsmi ityāsīnmatireva me
5.28
sa tvaṃ puruṣaśārdūla hṛṣṭosi sāmprataṃ mayā || yācaṃtīṃ nita
rāṃ deva varayasva smarāturāṃ
5.29
īśvara uvāca || iti tasyā vacaḥ śrutvā vismayāviṣṭamānasaḥ || ciṃtayāmāsa manasi dhruva auttā
napādikaḥ
5.30
vihasya vadanaṃ dṛṣṭvā valyākāṃtaṃ gatadyuti || uvāca madhuraṃ vṛddhāṃ vismayākulacetanaḥ
5.31
dhruva uvāca
hṛṣṭā kā yogyatā bhadre mama ca svasya ca tvayā || ka ca me vayaso bhāvaḥ ka ca te rūpamīhaśam
5.32
jarājarjaradehā tvaṃ
ka ca me yauvanaṃ vayaḥ || ka ca me saurabhaṃ dehaṃ maladigdhakalevaram
5.33
aho ho paramāścaryaṃ lokesmindṛśyate na nu || matīnāṃ
citratā caiva guṇāguṇavivekitā
5.34
nāguṇī guṇinaṃ vetti virūpo rūpaśālinam || pāpo vai dharmakarmāṇaṃ svameva hi praśaṃsati
5.35
vṛddhovāca || mattastava mahābāho kathamādhikyamasti te || yattvaṃ vadasi vayaso bhāvaśca māmakaṃ vapuḥ
5.36
yuṣmadasmado
rūpaṃ hi tasyārthaḥ kovidaśca kaḥ || kohaṃ kastvamiti prajñā vartate sā mṛṣārthikā
5.37
paṃcabhūtātmikenāsau dehe na pariveṣṭitaḥ
nāyaṃ vetti paraṃ bhāvaṃ saptabhiḥ saṃyuto yadā
5.38
tava yatsuṃdaraṃ rūpaṃ māmakaṃ na ca vidyate || māmakaṃ vārddhakaṃ rūpaṃ tathaiva vidyate
kutaḥ
5.39
ātmā sarvagato rājan rūpādiguṇavarjitaḥ || na baikavārṣiko deva na vā dvādaśavārṣikaḥ
5.40
na bālo na yuvā
vṛddho na rūpāditrigarhitaḥ || arūpiṇo bhagavato rūpādīnāṃ ca kalpanā
5.41
tathā vayovihīnasya kuto vṛddhādikaṃ
vayaḥ || nirlepasya paramudaḥ kuto duḥkhādikalpanā
5.42
idaṃ duḥkhādikaṃ yacca rājan tadehadopajam || eko jīrṇagṛhe dehī heko
navyagṛhe yathā
5.43
kiṃ vai jīrṇagṛhasthasya mānaḥ kiṃ parihīyate || idaṃ dehā ekaṃ sarvo navādivyavahāravat
5.44
tava cetsuṃdaraṃ
rūpaṃ sthiraṃ syāttattathā bhavet || māmake cenmahābhāga virūpitvaṃ tadā bhavet
5.45
madīyasya śarīrasya tāvakasya tathaiva ca || kā
vā viśeṣatā rājan dṛśyate smaryatethavā
5.46
tṛṣṇādikaṃ tu yatsarvaṃ tanmasāpi tavāpi hi || tasmādrājanna kartavyamahaṃmānādikaṃ
khalu
5.47
īśvara uvāca || iti śrutvā nigaditaṃ vaco vai paramārthavat || āścarya paramaṃ matvā jagāda madhurākṣaram
5.48
dhruva uvāca || satyaṃbrūhi mayedānīṃ kā vā tvaṃ paramārthakam || kathayāmāsa yatsarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me
5.49
vārddhakaṃ rūpamāsthāya
āgatā tvaṃ mamāṃtike || tvayā tvanugṛhītosmi yayā me kathitaṃ śubham
5.50
vṛddhovāca || mayoktaṃ yactu kiṃciddhai jñātaṃ ca paramā
rthaṃkam || saṃtuṣṭāsmi tatastubhyaṃ vadāmi svaviceṣṭitam
5.51
ahaṃ rājan jarā nāmnī devyasmi narapuṃgava || āgatā tava sāmīpyaṃ
draṣṭuṃ tava viceṣṭitam
5.52
suddhāḥ prajāstvayā rājanbhuktaṃ rājyasukhaṃ śubham || kimicchase tvaṃ yajñena mṛgayāsaktamānasaḥ
5.53
bālyaṃ pūrvaṃ yauvanaṃ tu vārddhakyaṃ tu tataḥ smṛtam || tavākramaṇakartrī ca jarāhaṃ nṛpasattama
5.54
kasyāpi no mahārāja rūpaṃ me
darśanaṃ gatam || bhaviṣyakāryaṃ janaye dhruva auttānapādika
5.55
īśvara uvāca || itiśrutvā vacastasyā jarāyāḥ priyavādini || vastrā
dikaṃ tu yatsarvaṃ dattvā ca tapase yayau
5.56
himavaddakṣiṇe pārśve nānāmunigaṇānvite || piṃḍārake mahātīrthe tapaścakre dhruvastataḥ
5.57
parṇāhārastu cakresau tapaścaryāṃ sahasrakam || tato varṣasahasreṇa nirāhāro jiteṃdriyaḥ
5.58
tato varṣasahasreṇa pādenaikena
tasthivān || dhruvasya tapasā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram
5.59
vikṣuḥ sarvabhūtānāṃ manāṃsi surapūjite || devāḥ sarve mahābhāge
vimānaiḥ śatakoṭibhiḥ
5.60
āgatāḥ śataśo draṣṭuṃ dhruvaṃ vai tapasi sthitam || taṃ dṛṣṭvā sahasā sarve devā daityāḥ savāsavāḥ
5.61
sthātuṃ na śakkuvaṃtaste tejasā paritāpitāḥ || kiṃvā sāvicchate rājā tapasā tena niścayam
5.62
brahmāpi prayayau tatra dhruvaṃ draṣṭuṃ mahāma
tim || uvāca madhuraṃ vākyaṃ saṃtuṣṭastapasā tataḥ
5.63
brahmovāca || varaṃ varaya bhadraṃ te yatkṛtaṃ tatkṛtaṃ tapaḥ || nahyasti durlabhaṃ kiṃcittapasa
ste kila dhruva
5.64
ādhipatyaṃ trilokasya prāpsyase tvaṃ nṛpottama || īdṛśaṃ tu tapo rājanna kṛtaṃ kena citpurā
5.65
īśvara
uvāca || niśamya vacanaṃ tasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ || śanairunmīlya nayane dadarśa parameṣṭhinam
5.66
uvāca vacanaṃ śīghraṃ prāṃjaliḥ
purataḥ sthitam || bhaktyā paramayā yukto jayeti ca punaḥ punaḥ
5.67
dhruva uvāca || jaya jaya karuṇānidhe bhagavan sarvalokakaraḥ
parameṣṭhin || jaya kamalājane sureśa surāsurapūjitapādapadma
5.68
jaya suranarakāraṇakāraṇa jaya sarasvatī varanāyaka prabho || jaya
sakalajaneśa sureśa jaya makaraṃdajaya sarvajanasyaparamānaṃda
5.69
jaya taponidhikaṃdarpasuṃdarāśubhanāśakanāyakajaya sureśa || jaya
ṛkṣapate vipatejayanaṃdanapādapapuṣpamakaraṃda
5.70
prabho brahman kimarthaṃ māṃ punaḥ saṃsārabaṃdhane || niyojayasi duḥkhānāṃ sāgare pāradurgame
5.71
varāho'haṃ yadi vibho saṃtuṣṭosi yadi prabho || dīyatāṃ durlabhaṃ sthānaṃ punarāvṛttidurlabham
5.72
kasyāpi prāṇino yatra pīḍā
na syānmayā khalu || dhanyo'si kṛtakṛtyo'si darśanādevanāyaka
5.73
brahgovāca || dhanyosi kṛtakṛtyosi svena vai tapasā kila
saptarṣisthānataścordhvaṃ mahāsthānaṃ dadāmi te
5.74
devāḥ surāḥ sagaṃdharvāḥ sanakṣatrāssarāśrayaḥ || pradakṣiṇaṃ kariṣyaṃti tvāṃ caiva munināyaka
5.75
āgacchagaccha bhagavan trailokyasthāna durlabham || kalpāṃtepi cyutiryasmājjāyate na viśāṃpate
5.76
īśvara uvāca
ityevaṃ taṃ samāropya vimāne haṃsasaṃyute || samyaksthāpya dhruvaṃ tatra yayau brahmā caturmukhaḥ
5.77
aho bhāgyamaho bhāgyamahovītamaho
śrutam || aho tapaḥ paraṃ caiva yasyeyaṃ gatirīdṛśī
5.78
jyotiścakraṃ mahābhāge sanakṣatramahādikam || karotyaharniśaṃ caiva prādakṣiṇyakramaṃ
priye
5.79
iti te kathitaṃ devi dhruvasya caritaṃ śubham || yasya vai śravaṇānmatryo'khilapāpaiḥ pramucyate
5.79.p1
iti śrīskaṃde kedārakhaṃḍe īśvarapārvatīsaṃvāde dhruvacaritraṃ nāma paṃcamo'dhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit