Pramāṇa · Search · About · API

Kedarakhanda 5: Dhruvacaritram

Kedārakhaṇḍa 5

Language
Sanskrit

Contents

Dhruvacaritram

5.1

īśvara uvāca || || saṃsṛṣṭaḥ suprajo devi āpavaḥ sa
prajāpatiḥ || śatarūpāṃ striyaṃ lebhe puruṣastāmayonijām

5.2

bahuvarṣasahasraṃ sā tapaḥkṛtavatī priye || divyaṃ sā puruṣaṃ taṃ vai bhartāraṃ
pratyapadyata

5.3

sa eva puruṣo devi svāyaṃbhuva itiśrutaḥ || śatarūpā tu vai devi vīrau putrāvajījanat

5.4

priyavratottānapādau kāmyā
dasmādajījanat || kardamasya sutā devi kātyānāmnī mahāyaśāḥ

5.5

priyavrata pāṃta prāpyājanayatsā sutān priye || samrājaṃ prathamaṃ
kāmyā kuruṃ caiva dvitīyakam

5.6

tṛtīyaṃ tu virājaṃ sā prabhuṃcaiva caturthakam || sūnṛtā dharmakanyā ca patimuttānapādakam

5.7

prāpya tasmācca caturaḥ putrānamitatejasaḥ || dhruvaṃ ca kīrtimaṃtaṃ ca āyuṣmantaṃ vasuṃ tathā

5.8

sūnṛtā suṣuve devi tapo balasamanvitān
dhruvo vairāgyamāpannastyaktvā rājyādikaṃ bahu

5.9

tapastepe nirāhāro bahuvarṣasahasrakam || brahmā dadau tadā tuṣṭo dhruvāyāmitatejase

5.10

saptarṣisthānatopyūrdhvaṃ sthānaṃ sarvottamaṃ tadā || yasyādyāpi mahābhāge śloko vai bhṛgubhāṣitaḥ

5.11

ahosya tapaso vīryamaho śrutamahotsavam || yamaśca purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

5.12

śrīpārvatyuvāca || aho dhruvasya caritaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ || yathā vairāgyamāpanno yathāprātaḥ parāṃ gatim

5.13

etacchaṃsa mahādeva paraṃ kautūhalaṃ hi me || dhruva uttānapādistu ṛṣīṇāmupari sthitaḥ

5.14

śiva uvāca || kathayāmi mahādevi dhruvasya caritaṃ tava || yacchrutvāpi naro bhaktyā prāpnoti bhagavadgatim

5.15

svāyaṃbhuvo manuḥpūrvaṃ vibhajan pṛthivīṃ dvidhā || ardhamuttānapādāya ardhīṃ priyavratāya ca

5.16

yayau kailāsanilaye tapastaptuṃ mama priye || priyavratottānapādā vasūjetāṃ prajāstadā

5.17

samrājāyāṃ tu putrāṃstu prajāsarge niyujya hi || svayaṃ yayau mahātīrthaṃ śālagrāme tapaḥkarot

5.18

dhruvādyāṃstāṃstu rājyārdhaṃ niyujya tapase yayau || sarveṣāṃ pūrvajo bhrātā dhruva auttānapādikaḥ

5.19

sṛṣṭibhavyaṃ ca tatrāpi cakāra sumanoharam || dhruvastu kāle kasmiṃścidvanato raṇye mṛgāya ca

5.20

adhvaraṃ kartumārabdho mṛgamedhaṃ maheśvari || vane saṃgacchatastasya dadarśa sara uttamam

5.21

haṃsakāraṃḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam || padmakahlārakumudaiḥ śobhamānaṃ samaṃtataḥ

5.22

ramye sarovare tasminnānā śādvalasaṃvṛte || upaspṛśya jalaṃ tatra sthitaḥśrāntāśvabāhanaḥ

5.23

dadarśa vanaśobhāṃ sa nānāvṛkṣaiḥ samanvitam || paśyatastasya rājarṣerdhruvasyāgre samāyayau

5.24

jarājarjaradehāṃhivalisaṃvṛtavigrahām || jīrṇavastraśataiścha nnāṃ kāṃcinnārīṃ dadarśa saḥ

5.25

sāpyāyayayau samīpaṃ tu dhruvasyavṛddhatāyikā || rūpayauvanasaṃpannaṃ hṛṣṭvovāca maheśvari

5.26

vṛddho vāca || kosi tvamatisaundarya kimarthamāgatā vanam || tava rūpamahaṃ dṛṣṭvā kāmamohavaśaṃ gatā

5.27

tvatsamo yadi me bhartā bha
vitā narasattama || tādeva kṛtakṛtyāsmi ityāsīnmatireva me

5.28

sa tvaṃ puruṣaśārdūla hṛṣṭosi sāmprataṃ mayā || yācaṃtīṃ nita
rāṃ deva varayasva smarāturāṃ

5.29

īśvara uvāca || iti tasyā vacaḥ śrutvā vismayāviṣṭamānasaḥ || ciṃtayāmāsa manasi dhruva auttā
napādikaḥ

5.30

vihasya vadanaṃ dṛṣṭvā valyākāṃtaṃ gatadyuti || uvāca madhuraṃ vṛddhāṃ vismayākulacetanaḥ

5.31

dhruva uvāca
hṛṣṭā kā yogyatā bhadre mama ca svasya ca tvayā || ka ca me vayaso bhāvaḥ ka ca te rūpamīhaśam

5.32

jarājarjaradehā tvaṃ
ka ca me yauvanaṃ vayaḥ || ka ca me saurabhaṃ dehaṃ maladigdhakalevaram

5.33

aho ho paramāścaryaṃ lokesmindṛśyate na nu || matīnāṃ
citratā caiva guṇāguṇavivekitā

5.34

nāguṇī guṇinaṃ vetti virūpo rūpaśālinam || pāpo vai dharmakarmāṇaṃ svameva hi praśaṃsati

5.35

vṛddhovāca || mattastava mahābāho kathamādhikyamasti te || yattvaṃ vadasi vayaso bhāvaśca māmakaṃ vapuḥ

5.36

yuṣmadasmado
rūpaṃ hi tasyārthaḥ kovidaśca kaḥ || kohaṃ kastvamiti prajñā vartate sā mṛṣārthikā

5.37

paṃcabhūtātmikenāsau dehe na pariveṣṭitaḥ
nāyaṃ vetti paraṃ bhāvaṃ saptabhiḥ saṃyuto yadā

5.38

tava yatsuṃdaraṃ rūpaṃ māmakaṃ na ca vidyate || māmakaṃ vārddhakaṃ rūpaṃ tathaiva vidyate
kutaḥ

5.39

ātmā sarvagato rājan rūpādiguṇavarjitaḥ || na baikavārṣiko deva na vā dvādaśavārṣikaḥ

5.40

na bālo na yuvā
vṛddho na rūpāditrigarhitaḥ || arūpiṇo bhagavato rūpādīnāṃ ca kalpanā

5.41

tathā vayovihīnasya kuto vṛddhādikaṃ
vayaḥ || nirlepasya paramudaḥ kuto duḥkhādikalpanā

5.42

idaṃ duḥkhādikaṃ yacca rājan tadehadopajam || eko jīrṇagṛhe dehī heko
navyagṛhe yathā

5.43

kiṃ vai jīrṇagṛhasthasya mānaḥ kiṃ parihīyate || idaṃ dehā ekaṃ sarvo navādivyavahāravat

5.44

tava cetsuṃdaraṃ
rūpaṃ sthiraṃ syāttattathā bhavet || māmake cenmahābhāga virūpitvaṃ tadā bhavet

5.45

madīyasya śarīrasya tāvakasya tathaiva ca || kā
vā viśeṣatā rājan dṛśyate smaryatethavā

5.46

tṛṣṇādikaṃ tu yatsarvaṃ tanmasāpi tavāpi hi || tasmādrājanna kartavyamahaṃmānādikaṃ
khalu

5.47

īśvara uvāca || iti śrutvā nigaditaṃ vaco vai paramārthavat || āścarya paramaṃ matvā jagāda madhurākṣaram

5.48

dhruva uvāca || satyaṃbrūhi mayedānīṃ kā vā tvaṃ paramārthakam || kathayāmāsa yatsarvaṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me

5.49

vārddhakaṃ rūpamāsthāya
āgatā tvaṃ mamāṃtike || tvayā tvanugṛhītosmi yayā me kathitaṃ śubham

5.50

vṛddhovāca || mayoktaṃ yactu kiṃciddhai jñātaṃ ca paramā
rthaṃkam || saṃtuṣṭāsmi tatastubhyaṃ vadāmi svaviceṣṭitam

5.51

ahaṃ rājan jarā nāmnī devyasmi narapuṃgava || āgatā tava sāmīpyaṃ
draṣṭuṃ tava viceṣṭitam

5.52

suddhāḥ prajāstvayā rājanbhuktaṃ rājyasukhaṃ śubham || kimicchase tvaṃ yajñena mṛgayāsaktamānasaḥ

5.53

bālyaṃ pūrvaṃ yauvanaṃ tu vārddhakyaṃ tu tataḥ smṛtam || tavākramaṇakartrī ca jarāhaṃ nṛpasattama

5.54

kasyāpi no mahārāja rūpaṃ me
darśanaṃ gatam || bhaviṣyakāryaṃ janaye dhruva auttānapādika

5.55

īśvara uvāca || itiśrutvā vacastasyā jarāyāḥ priyavādini || vastrā
dikaṃ tu yatsarvaṃ dattvā ca tapase yayau

5.56

himavaddakṣiṇe pārśve nānāmunigaṇānvite || piṃḍārake mahātīrthe tapaścakre dhruvastataḥ

5.57

parṇāhārastu cakresau tapaścaryāṃ sahasrakam || tato varṣasahasreṇa nirāhāro jiteṃdriyaḥ

5.58

tato varṣasahasreṇa pādenaikena
tasthivān || dhruvasya tapasā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram

5.59

vikṣuḥ sarvabhūtānāṃ manāṃsi surapūjite || devāḥ sarve mahābhāge
vimānaiḥ śatakoṭibhiḥ

5.60

āgatāḥ śataśo draṣṭuṃ dhruvaṃ vai tapasi sthitam || taṃ dṛṣṭvā sahasā sarve devā daityāḥ savāsavāḥ

5.61

sthātuṃ na śakkuvaṃtaste tejasā paritāpitāḥ || kiṃvā sāvicchate rājā tapasā tena niścayam

5.62

brahmāpi prayayau tatra dhruvaṃ draṣṭuṃ mahāma
tim || uvāca madhuraṃ vākyaṃ saṃtuṣṭastapasā tataḥ

5.63

brahmovāca || varaṃ varaya bhadraṃ te yatkṛtaṃ tatkṛtaṃ tapaḥ || nahyasti durlabhaṃ kiṃcittapasa
ste kila dhruva

5.64

ādhipatyaṃ trilokasya prāpsyase tvaṃ nṛpottama || īdṛśaṃ tu tapo rājanna kṛtaṃ kena citpurā

5.65

īśvara
uvāca || niśamya vacanaṃ tasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ || śanairunmīlya nayane dadarśa parameṣṭhinam

5.66

uvāca vacanaṃ śīghraṃ prāṃjaliḥ
purataḥ sthitam || bhaktyā paramayā yukto jayeti ca punaḥ punaḥ

5.67

dhruva uvāca || jaya jaya karuṇānidhe bhagavan sarvalokakaraḥ
parameṣṭhin || jaya kamalājane sureśa surāsurapūjitapādapadma

5.68

jaya suranarakāraṇakāraṇa jaya sarasvatī varanāyaka prabho || jaya
sakalajaneśa sureśa jaya makaraṃdajaya sarvajanasyaparamānaṃda

5.69

jaya taponidhikaṃdarpasuṃdarāśubhanāśakanāyakajaya sureśa || jaya
ṛkṣapate vipatejayanaṃdanapādapapuṣpamakaraṃda

5.70

prabho brahman kimarthaṃ māṃ punaḥ saṃsārabaṃdhane || niyojayasi duḥkhānāṃ sāgare pāradurgame

5.71

varāho'haṃ yadi vibho saṃtuṣṭosi yadi prabho || dīyatāṃ durlabhaṃ sthānaṃ punarāvṛttidurlabham

5.72

kasyāpi prāṇino yatra pīḍā
na syānmayā khalu || dhanyo'si kṛtakṛtyo'si darśanādevanāyaka

5.73

brahgovāca || dhanyosi kṛtakṛtyosi svena vai tapasā kila
saptarṣisthānataścordhvaṃ mahāsthānaṃ dadāmi te

5.74

devāḥ surāḥ sagaṃdharvāḥ sanakṣatrāssarāśrayaḥ || pradakṣiṇaṃ kariṣyaṃti tvāṃ caiva munināyaka

5.75

āgacchagaccha bhagavan trailokyasthāna durlabham || kalpāṃtepi cyutiryasmājjāyate na viśāṃpate

5.76

īśvara uvāca
ityevaṃ taṃ samāropya vimāne haṃsasaṃyute || samyaksthāpya dhruvaṃ tatra yayau brahmā caturmukhaḥ

5.77

aho bhāgyamaho bhāgyamahovītamaho
śrutam || aho tapaḥ paraṃ caiva yasyeyaṃ gatirīdṛśī

5.78

jyotiścakraṃ mahābhāge sanakṣatramahādikam || karotyaharniśaṃ caiva prādakṣiṇyakramaṃ
priye

5.79

iti te kathitaṃ devi dhruvasya caritaṃ śubham || yasya vai śravaṇānmatryo'khilapāpaiḥ pramucyate

5.79.p1

iti śrīskaṃde kedārakhaṃḍe īśvarapārvatīsaṃvāde dhruvacaritraṃ nāma paṃcamo'dhyāyaḥ

Linked texts (1)