Kedarakhanda 9: Manvaṃtarasthitivarṇanam
Kedārakhaṇḍa 9
- Language
- Sanskrit
Contents
- 9.104 — 1 part
Manvaṃtarasthitivarṇanam
9.1
pārvatyuvāca || || devadeva mahādeva
sarvaśāstrārthapāraga || manvaṃtarāṇi sarvāṇi kathaya tvaṃ mama prabho
9.2
devāṃśca munivaryāṃśca deveṃdrāṃśca tathaiva ca || svāyaṃbhuvamanordeva sarve
kathaya suvrata
9.3
īśvarauvāca || kathayāmi maheśāni manūnāṃ gaṇanāṃ priye || svāyaṃbhuvamanuḥ pūrvaṃ svārociṣamanustathā
9.4
autta
mistāmasaścaiva raivataścākṣupastathā || vaivasvatamanurdevi sāṃprataṃ saptamo hyayam
9.5
sāvarṇirdakṣasāvarṇiḥ sūryasāvarṇi revaca || merusāvarṇi
śvatathā bhautyo gaivyastathaiva ca
9.6
raucyaśca hi mahābhāge kathitā manavomayā || ādimanvantare devi saptarṣīn śṛṇu me priye
9.7
marīciratriraṃgirāḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ || vasiṣṭhaśca mahātejā ete saptarpayastathā
9.8
te vai saptarṣayo nityamuttarasyāṃ diśi sthitāḥ
yāmyā devāstathā nāmnā khyātāḥ svāyaṃbhuveṃtare
9.9
agnīdhraścāgnibāhuśca śukraścaiva medhātithistathā || medhā havyaśca jyotiṣmān dyutimān
savanastathā
9.10
putraścaiva tathā khyāto daśaputrā mahābalāḥ || manoḥ svāyaṃbhuvasyaite kathitāstava śailaje
9.11
teṣāmeva hi
vaṃśena trailokyaṃ pūritaṃ tathā || iti te prathamaṃ devi manvaṃtaramudāhṛtam
9.12
svārociṣaṃ dvitīyaṃ tu śṛṇu sāṃpratamucyate || aurvo vasi
ṣṭhaputraśca kāśyapaḥ sāṃba eva ca
9.13
datto bṛhaspatiścaiva prāṇo niścayavanastathā || ete saptarṣayaḥproktā mayāsvārociṣeṃtare
9.14
devā
khyātāstathā devituṣitā nāma suvratāḥ || havidhraḥ sukṛtirbhūrtirnamasyaḥ prathito nabhaḥ
9.15
āpo mūrtirapaḥ sūryaḥ svārociṣasutāḥ
smṛtāḥ || taireva prathitā bhūmiḥ saptadvīpā saparvatā
9.16
manvaṃtaraṃ tṛtīyaṃ tu vakṣyāmi tannibodha ca || vasiṣṭhasya sutāḥ sapta vāsiṣṭhā
iti viśrutāḥ
9.17
ūrjjā nāma surā khyātā hiraṇyagarbhasūnavaḥ || īṣaūrjastanūjaśca mādhavo madhureva ca
9.18
sahaḥ śukraḥ śuciścaiva
nabhasyo nabha eva ca || ete putrāstava khyātā daśa caiva mahābalāḥ
9.19
tṛtīyamiti te proktaṃ caturthaṃ śṛṇu sāṃpratam || agniḥ kāvyaḥ
pṛthuścaiva jahnurdhātā ca pārvati
9.20
kāpīvānakapīvāṃśca ete saptarṣayaḥ smṛtāḥ || satyā devagaṇāḥ khyātā mayā te tāmasāṃtare
9.21
tāmasasya manoḥ putrān śṛṇu devi yathātatham || hyutistapasyaḥ sutapāstapomūlaḥ paraṃtapaḥ
9.22
tapodhanastapaḥprītirakalmāṣastathā
smṛtaḥ || tanvīdhanvī tathā khyātau tāmasasya sutā daśa
9.23
caturthaṃ kathitaṃ devi manvaṃtaraṃ ca tāmasam || paṃcamaṃ raibhyakaṃ nāma śṛṇu
sāṃpratamucyate
9.24
vedabāhuḥ subāhuśca vedaśīrṣo munistathā || hiraṇyaromā parjanya ūrdhvabāhuśca somajaḥ
9.25
saptarṣayo hi raibhya
sya manoraṃtara eva ca || prakṛtayo bhūtarasā devāḥ khyātā mahaujasaḥ
9.26
putrānibodha raibhyasya vistarādvadato mama || dhṛtirnirutsuko
navyastattvadarśī mahābalaḥ
9.27
araṇyaśca prakāraśca nemikaḥ satyavāgdhṛtiḥ || ityete kathitāḥ putrāḥ raivatasya mahātmanaḥ
9.28
paṃcamaṃ kathitaṃ te vai ṣaṣṭhaṃ ca śṛṇu kathyate || bhṛgurnaṃgo vivasvāṃśca virajā atināmakaḥ
9.29
sudhāmā ca sahiṣṇuśca ṛṣayo vai tava
smṛtāḥ || ādyāḥ prasūtā ṛbhavaḥ pṛthagbhāvā mahaujasaḥ
9.30
lekhā vai devatāḥ khyātāścākṣuṣasyāṃtare manoḥ || śāṅkhaleyāstathākhyātā
aṃgirāḥ putrakāstathā
9.31
ūruprabhṛtayo devi manuputrāstathā smṛtāḥ || iti ṣaṣṭhaṃ samākhyātaṃ cākṣuṣāṃtaramīritam
9.32
vidyamānaṃ
saptamaṃ ca śṛṇu vaivasvate'ntare || atrirvasiṣṭho bhagavān gotamaḥ kaśyapastathā
9.23-2
viśvāmitro bharadvājo yamadagnistathaiva ca || saptarṣayaḥ
prakathitā mayā vaivasvatentare
9.24-2
sādhyāṃ viśveca rudrāśca maruto vasavastathā || ādityāścāśvinau devā khyātā vaivasvatentare
9.25-2
ikṣvākādyā manoḥ putrāḥ sarvadharmabhṛtāṃ varāḥ || teṣāṃ putraiśca pautraiśca saptadvīpāstataḥ priye
9.26-2
pārvatyuvāca || devadeva samutpattiṃ vaivasva
tamanoḥ prabho || yasyeyaṃ sāṃprataṃ bhūmiryonā putraśataistathā
9.27-2
īśvara uvāca || śṛṇu devi varārohe vaivasvatamanuṃ priye || kaśyapāttu mahe
śāni vivasvān samajāyata
9.38
dākṣāyaṇyāmadityāṃ tu prabhāvyātadigaṃtaraḥ || tvaṣṭuḥ prajāpateḥ kanyā saṃjñānāmnī mahāyaśāḥ
9.39
upayeme vivasvāṃstāṃ vedoktavidhinā priye || sā ca tvāṣṭrī mahādevi tejastasya vivasvataḥ || asahaṃtī nityameva sthitā tasya gṛhe priye
9.40
dvau putrau janayāmāsa pūrvaṃ vaivasvataṃ manum || tato yamaṃ ca yamunāṃ yamau tāhakvivasvataḥ
9.41
tasya sūryasya nitarāṃ tejasā
tāpitābhavat || asahaṃtī tu tattejaśchāyāṃ strīṃ sā jagāda ha || aśrusaṃruddhavadanāṃ svarūpasadṛśāṃ priye
9.42
saṃjñovāca || śṛṇu cchāye
mahābhāge tvatto nānyā mama priyā || duḥkhahaṃtrī svabhartuśca asahaṃtī balaṃ śubhe
9.43
tasya vai tejasā dagdhā sthātuṃ śaknomi na priye
kiṃ karomi kva gacchāmi iti me duḥkhavaibhavam
9.44
tasmāttvaṃ tiṣṭha bharturme savidhaṃ nityameva hi || mama ceṣṭābalaṃ rūpaṃ kṛtvā tu mama
vallabhe
9.45
ahaṃ yāsyāmi bhavanaṃ piturvai viśvakarmaṇaḥ || tatra stheyaṃ mayā nityaṃ rahasyaṃ paramaṃ tvidam
9.46
gopanīyaṃ prayatnena
yathājānātu no patiḥ || apatyeṣu mama cchāye bhavitavyaṃ priyaṃ sakhi
9.47
chāyovāca || āśāpaṃ hi mayā naiva ākacagrahaṇādapi
na vaktavyaṃ mayā devi gaccha tvaṃ hi yathāsukham
9.48
īśvara uvāca || savarṇāṃ tu samādhāya gatā sā bhavanaṃ pituḥ || vavaṃde caraṇau tvaṣṭuḥ
piturvai viśvakarmaṇaḥ
9.49
dṛṣṭvā tāṃ tu sutāṃ svīyāṃ saṃśayāviṣṭamānasaḥ || uvāca vacanaṃ cedaṃ saṃjñānāmnīṃ mahāprabhām
9.50
viśvakarmā
vāca || kimarthamāgatā saṃjñe kiṃ kāryaṃ te mayā sute || dattā trailokyadīpāya sūryāyāmitatejase
9.51
bhartāraṃ tyajya yā nārī gacchedyai
paramaṃdire || tasyā mukhaṃ hi nālokyaṃ sudhiyā mama putrike
9.52
gaccha śīghraṃ hi tatraiva yatastvaṃ āgatā mama || sevanīyau prayatnena bharturvai
caraṇau sute
9.53
saṃjñovāca || tejasā tasya devasya tāpitāhaṃ prajāpate || na śaktā tasya sāmīpye kṣaṇaṃ sthātuṃ pitaḥ prabhoḥ
9.64
yavyatra tāta na stheyaṃ mayā tava samīpakam || tapastaptuṃ gamiṣyāmi saṃtatirvarttate mama
9.65
īśvara uvāca || ityuktā sā tu sahasā
nipatya caraṇau pituḥ || gatottarakurūṃścaiva suramyānmana sepsitān
9.66
tatra gatvā tu sā chāyā vaḍavārūpamāsthitā || tapastepe śaṃka
mānā svarūpāt parvatātmaje
9.67
sāpi chāyā mahābhāge hyabhedena samīpakam || bharturvivasvato nityaṃ sukhaṃ saṃtuṣṭamānasā
9.68
sūryopi janayāmāsa chāyāyāṃ bhagavān prabhuḥ || sāvarṇiṃ mātṛsadṛśaṃ bhaviṣyamaṣṭamaṃ manum
9.69
śanaiścaraṃ tataḥ putraṃ śyāmalāṃgaṃ mahādyutim
tim || cakāra sā tadā chāyā snehādhikyaṃ svaputrayoḥ
9.60
snehādhikyādyamaḥ kuddho nijaghānāṃghriṇā ca tām || mātṛsnehādbālabhāvā
dādhikyāhuḥkhavaibhavāt
9.61
kuddhā chāyāpi taṃ sauriṃ śaśāpa bhṛśaduḥkhitā || yasmāttvayā jananyāstu gātre nyastaḥ padaḥ svayam
bhūmau nipatatāduṣṭa caraṇaste yathādhamaḥ
9.62
iti śrutvā vacastasyāḥ sahasā pituraṃtike || sarvaṃ nivedayāmāsa tasyāḥ śāpādikaṃ tathā
9.63
yathāhaṃ hi tathā sarve kimarthaṃ snehavaibhavam || tayāśāpopi datto me śṛṇvidānīmanāgasaḥ
9.64-2
kiṃ na kurvaṃti māturvai vātsalyāttu
trakāḥ prabho || na nūnaṃ jananī caivamasmākaṃ bhagavan vibho || anyathyaṃ kācidāgatya sthitā vai tava veśmani
9.65-2
īśvara uvāca || iti
śrutvā vacastasyā bhāskaro ruṣṭamānasaḥ || dhyātvā kṣaṇaṃ mahādevi jñātavān sapadi prabhaḥ
9.66-2
āgatya sahasā tatra yatra chāyā samā
sthitā || uvāca paramakruddhaścakṣuṣā nirdehanniva
9.67-2
vivasvānuvāca || vada śīghraṃ svakaṃ rūpaṃ kā vā tvaṃ caṃḍikātra vai || kimarthaṃ śāpitaḥ
putro yamaḥ prāṇādhiko mama
9.68-2
bhasmīkaromi sahasā nocettvaṃ kathayāśu vai || iti śrutvā vacastasya vepaṃtī sahasā vibhum
9.69-2
uvāca paramatrastā chāyā tasya mahātmanaḥ || savarṇāhaṃ tu saṃjñāyāḥ sā gatā pituraṃtike
9.70
iti vai gaditaṃ śrutvā chāyāyā niścitaṃ
vacaḥ || uvāca svasutaṃ devo yamaṃ śāpayutaṃ tadā
9.71
na śakyametanmithyā tu kartuṃ mātṛvacaḥ suta || māṃsamādāya kīṭāste pādādyā
syaṃti bhūtalam
9.72
iti taṃ śāṃtayitvā tu gatastattvamuṃde tathā || gatvā tatvāpriyaṃ vākyaṃ prabhāṣe svaśurapriye
9.73
vivasvānu
vāca || viśvakarmannikamarthaṃ vai tvayā vai mama vallabhā || ānītā kutra sā nītā vada śīghraṃ mama priyām
9.74
nocedrasmī kariṣyāmi
tvāṃ ca tāṃ ca kṣaṇādaham || nivedayasva śīghraṃ hi mayā kiṃ kathitaṃ ca tām
9.75
viśvakarmovāca || bhagavansaṃhara krodhaṃ sarvaṃ saṃpādayāmya
ham || saṃjñā te tejasā devī tāpitā sutarāmatha
9.76
tasmātte tejaso hāsaṃ kariṣyāmi prabho svayam || tadā hyanveṣayiṣyāmi sutāṃ
strīyāṃ priyāṃ tava
9.77
ityuktvā vacanaṃ taṃ vai bhami māropya pārvati || tejaḥ saṃśātayāmāsa tejohāsaṃ cakāra ha
9.78
tena vai tejasā
tvaṣṭā cakāra viṣṇucakrakam || aiṃdraṃ vajraṃ kumārasya śaktiṃ krauṃcavadhāya ca
9.79
ekasyādityavapuścake dvādaśasūryakān || sarveṣāṃ deva
varyāṇāṃ śastrānyastrāṇi pārvati
9.80
athovāca raviṃ tvaṣṭā prahasya sadyatejasam || ciraṃ dhyātvā tu tāṃ buddhā trailokyatimirāpaham
9.81
vaḍavārūpa māsthāya kuruṣu varttate hi sā || tatra gaccha mahābāho samānaya svavallabhām
9.82
iti tasya vacaḥ śrutvā gatastatra
mahāprabhuḥ || dhyāyaṃtīṃ tāṃ paraṃ jyotirvaṃḍavārūpamāsthitām
9.83
dadarśa bhagavān sūryastadavasthāgatāṃ priyām || svayaṃ ca bhagavān sūryo
hayarūpadharastadā
9.84
taṃ dṛṣṭvā sahasā saṃjñā parapuṃso viśaṃkayā || mukhaṃ saṃbhāvayāmāsa tatra vīryyamavāsṛjat
9.85
sā tanniravamacchukuṃ
nāsāraṃdhreṇa vai revaḥ || aśvinau bhiṣajau devau jātau tasya mahātmanaḥ
9.86
nāsatyaścaiva dasraśca rūpeṇāpratimau ca tau || sā tu dṛṣṭvā sva
bharttāraṃ tutoṣa varavarṇinī
9.87
tāmānayitvā bhagavān saṃjñāṃ caiva mahaujasā || reme tayā sukhaṃ sūryastathā sā sukhitābhavat
9.88
yamaśca karmaṇā tena pāpināṃ śāsane rataḥ || dharmeṇa raṃjayāmāsa dharmarāḍitiviśrutaḥ
9.89
saṃtuṣṭo bhāskaraḥ prādātpitṝṇāṃ svāmitāṃ ca
vai || yamunāca mahābhāge trailākyahitakāṃkṣayā
9.90
nadī jātā mahābhāgā yamunottaravāsinī || yasyāṃ vai darśanātsadyaḥ sarvapāpaiḥ
pramucyate
9.91
pūrvaṃ jāto mahātejāḥ suto vaivasvato manuḥ || sāṃprataṃ yo mahābhāge varttate manusattamaḥ
9.92
chāyā api putrau
dvau śaniḥ sāvarṇikastathā || śanistu grahatāṃ prāptaḥ sarvajaṃtuvimardanaḥ
9.93
sāvarṇiko mahātejāḥ pūrveṇa tapasā manuḥ || mahāmāyāprabhā
veṇa bhaviṣyatyaṣṭamo manuḥ
9.94
śṛṇu saptarṣayo ye vai bhaviṣyaṃti maheśvari || aśvatthāmā kṛpācāryo rāmo vyāsastathā smṛtaḥ
9.95
kauśiko gālavaścaiva rururvai saptamo muniḥ || ete saptarṣayo devi bhaviṣyatyattare manoḥ
9.96
devāḥ pratyakṣadharmāṇo balirindro bhavi
ṣyati || teṣāmevānvayā devi gotraprāvartakāḥ punaḥ
9.97
saptarṣayastu ye ye vai proktā manvaṃtaraṃ prati || bhūyastathaiva manuṣu bhaviṣyaṃti
sutāḥ svayam
9.98
devāścāpi tapasyaṃto manuṣyāḥ pūrvake manau || bhaviṣyaṃti maheśāni mayā dṛṣṭāḥ punaḥpunaḥ
9.99
jalayaṃtraghaṭā
yadvadgacchaṃtyāyāṃti pārvati || tadvatsaṃsārajālaṃ tu varttate varavarṇini
9.100
sarvamevāsthiraṃ proktaṃ brahmādistaṃbasaṃyutam || kaścitprāṇīyuge
naṣṭaḥ kaścidyugasahasrake
9.101
pariṇāme ca sarveṣāṃ kṣayo bhavati pārvati || akṣayaṃ tu paraṃ brahma viśvarūpaṃ bahiḥ sthitam
9.102
tadeva paramaṃ brahma gaṃgākhyaṃ bhuvi pārvati || sarvaṃ manye tvadbhuvaṃ hi dhruvamekaṃ parātparam
9.103
kṛtatretādikaḥ kālastathā manvaṃtarādikaḥ
tatsarvaṃ hi mahābhāge gaṃgārūpī mahāprabhuḥ
9.104
iti te kathitā devi manūnāṃ saṃsthitirmayā || sarvapāpaharā nityā paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ
tathā
9.104.p1
iti śrīskāṃde kedārakhaṃḍe manvaṃtarasthitivarṇanaṃ nāmanavamo'dhyāyaḥ
Linked texts (3)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śivapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit