Pramāṇa · Search · About · API

Kumarikakhanda 2

Kumārikākhaṇḍa 2

Language
Sanskrit

Contents

2.1

7 || || sūta uvāca || || tato dvijaiḥ parivṛtaṃ nāradaṃ devapūjitam
abhigamyopajagrāha sarvānatha sa pāṇḍavaḥ

2.2

tatastaṃ nāradaḥ prāha jayārātidhanaṃjaya || dharme bhavaṃti te buddhirdeveṣu brāhmaṇeṣu ca

2.3

kaccidetāṃ
mahāyātrāṃ vīra dvādaśavārṣikīm || ācarankhidyase naivamatha vā kupyase na ca

2.4

munīnāmapi cetāṃsi tīrthayātrāsu pāṃḍava || khidyaṃti parikupyaṃti
śreyasāṃ vighnamūlataḥ

2.5

kaccinnetena doṣeṇa samāśliṣṭo'si pāṃḍava || atra cāṃgirasā gītāṃ gāthāmetāṃ hi śuśruma

2.6

yasya hastau ca
pādau ca manaścaiva susaṃyatam || nirvikārāḥ kriyāḥ sarvāḥ sa tīrthaphalamaśnute

2.7

tadidaṃ hṛdi dhāryaṃ te ki vā tvaṃ tāta manyase || bhrātā
yudhiṣṭhiro yasya sakhā yasya sa keśavaḥ

2.8

punaretatsamucitaṃ yadbhiḥ śikṣaṇaṃ nṛṇām || vayaṃ hi dharmaguravaḥ sthāpitāstena viṣṇunā

2.9

viṣṇu
nā cātra śṛṇumo gītāṃ gāthāṃ dvijānprati

2.10

yasyāmalāmṛtayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadā śvapacādvikuṃṭhaḥ || so'haṃ bhavadbhirupalabdha
sutīrthakīrtiṃśchidyāṃ svabāhumapi yaḥ pratikūlavartī

2.11

priyaṃ ca pārtha te brūmo yeṣāṃ kuśalakāmukaḥ || sarve kuśalinaste ca yādavāḥ pāṃḍavāstathā

2.12

adhunā bhīmasenena kurūṇāmupatāpakaḥ || śāsanāddhṛtarāṣṭrasya vīravarmā nṛpo hataḥ

2.13

sa hi rājñāmajeyo'bhūdyathāpūrvaṃ balirbalī
kaṃṭakaṃ kaṃṭakeneva dhṛtarāṣṭro jigāya tam

2.14

ityādināradaproktāṃ vācamākarṇya phālgunaḥ || atīva muditaḥ prāha teṣāmakuśalaṃ kuṃtaḥ

2.15

ye brāhmaṇamate nityaṃ ye ca brāhmaṇapūjakāḥ || ahaṃ ca śaktyā niyatastīrthāni vicarantu

2.16

āgatastīrthametaddhi pramodo'tīva me hṛdi
tīrthānāṃ darśanaṃ dhanyamavagāhastato'dhikaḥ

2.17

māhātmyaśravaṇaṃ tasmādaurvo'pi munirabravīt || tadahaṃ śrotumicchāmi tīrthasyāsya guṇānmune

2.18

etenaiva śrāvyametadyattvayāṃgīkṛtaṃ mune || tvaṃ hi trilokīṃ vicaranvetsi sarvāṃ hi sāratām

2.19

tadetatsarvatīrthebhyo'dhikaṃ manye tvadā
hṛtam

2.20

nārada uvāca || || ucitaṃ tava pārthetadyatpṛcchasi guṇinaguṇān || guṇināmeva gujyante śrotuṃ dharmodbhavā guṇāḥ || sādhūnāṃ
dharmaśravaṇaiḥ kīrtanairyāti cānvaham

2.21

pāpānāmasadālāpairāyuryāti yathānvaham || tadahaṃ kīrtayiṣyāmi tīrthasyāsya guṇānbahūn

2.22

yathā
śrutvā vijānāsi yuktamaṃgīkṛtaṃ mayā || purāhaṃ vicaranpārtha trilokīṃ kapilānugaḥ

2.23

gatavānbrahmaṇo lokaṃ tatrāpaśyaṃ pitāmaham || sa hi
rājarṣidevarṣimūrtāmūrtaiḥ susaṃvṛtaḥ

2.24

vibhāti vimalo brahmā nakṣatrairuḍurāḍiva || tamahaṃ praṇipatyātha cakṣuṣā kṛtasvāgataḥ

2.25

upaviṣṭaḥ
pramuditaḥ kapilena sahaiva ca || etasminnantare tatra vārtikāḥ samupāgatāḥ

2.26

prahīyaṃte hi te nityaṃ jagadguruṃ hi brahmaṇā || kṛtapraṇāmānatha tānsa
māsīnānpitāmahaḥ

2.27

cakṣuṣāmṛtakalpena snāvayanniva cābravīt || kutra kutra vicīrṇaṃ vo dṛṣṭaṃ śrutamathāpi vā

2.28

kiṃcidevādbhutaṃ brūta
śravaṇādyena puṇyatā || evamukte bhagavatā teṣāṃ yaḥ pravaro mataḥ

2.29

suśravānāma brahmāṇaṃ praṇipatyedamūcivān || prabhoragne ca vijñātiryathā dīpo rave
stathā

2.30

tathāpi khalu vācyaṃ me parārthaṃ preritena te || muniḥ kātyāyanonāma śrutvā dharmānpunarbahūn

2.31

sārajijñāsayā tasthāvekāṃguṣṭhaḥ
śataṃ samāḥ || tataḥ provāca taṃ divyā vāṇī kātyāyana śṛṇu

2.32

puṇye sarasvatītīre pṛccha sārasvataṃ munim || sa te sāraṃ dharmasādhyaṃ dharmajño
bhirvadiṣyati

2.33

iti śrutvā munivaro muniśreṣṭhamupetya tam || praṇamya śirasā bhūmau papracchedaṃ hṛdi sthitam

2.34

satyaṃ kecitpraśaṃsaṃti
tapaḥ śaucaṃ tathā pare || sāṃkhyaṃ kecitpraśaṃsaṃti yogamanye pracakṣate

2.35

kṣamāṃ kecitpraśaṃsaṃti tathaiva bhṛśamārjavam || kecinmaunaṃ praśaṃsaṃti keci
dāhuḥ paraṃ śrutam

2.36

samyagjñānaṃ praśaṃsaṃti kecidvairāgyamuttamam || agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecitparaṃ viduḥ

2.37

ātmajñānaṃ paraṃ kecitsamaloṣṭāśmakāṃcanam || itthaṃ vyavasthite loke kṛtyākṛtyavidhau janāḥ

2.38

vyāmohameva gacchaṃti kiṃ śreya iti vādinaḥ || yadeteṣu paraṃ kṛtyam
nuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ

2.39

vaktumarhasi dharmajña mama sarvārthasādhakam

2.40

sārasvata uvāca || || yanmāṃ sarasvatī prāha sāraṃ vakṣyāmi
tacchṛṇu || chāyākāraṃ jagatsarvamutpattikṣayadharmi ca || vārāṃganānetrabhaṃgasvadradhraṃgurameva tat

2.41

dhanāyuryauvanaṃ bhogāñcalacaṃdravadasthirān
buddhvā samyakparāmṛśya sthāṇudānaṃ samāśrayet

2.42

dānavānpuruṣaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ || sthāṇubhakto janmamṛtyū nāpnotīti śruti
stathā

2.43

sāvarṇinā ca gāthe dve kīrtite śṛṇu ye purā || vṛṣo hi bhagavāndharmo vṛṣabho yasya vāhanam

2.44

pūjyate sa mahādevaḥ sam̐ dharmaḥ
para ucyate || duḥkhāvarte tamovore dharmādharmajale tathā

2.45

krodhapaṃke madagrāhe lobhabundasaṃkaṭe || mānagaṃbhīrapātāle sattvayānavibhūṣite

2.46

majjaṃtaṃ tārayatyeko haraḥ saṃsārasāgarāt || dānaṃ vṛttaṃ vrataṃ vācaḥ kīrtidharmau tathāyuṣaḥ

2.47

paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet || dharme rāgaḥ
śrutau ciṃtā dāne vyasanamuttamam

2.48

iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam || deśe'sminbhārate janma prāpya mānuṣyamadhruvam

2.49

na
kuryādātmanaḥ śreyastenātmā vaṃcitaściram || devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ mānuṣyamatidurlabham

2.50

tatsaṃprāpya tathā kuryānna gacchennarakaṃ yathā || sarvasya
mūlaṃ mānuṣyaṃ tathā sarvārthasādhakam

2.51

yadi lābhe na yatante mūlaṃ rakṣa prayatnataḥ || mahatā puṇyamūlyena krīyate kāyanaustvayā

2.52

gaṃtuṃ
duḥkhodadheḥ pāraṃ tara yāvanna bhidyate || avikāriśarīratvaṃ duṣprāpyaṃ prāpya vai tataḥ

2.53

nāpakrāmati saṃsārādātmahā sa narādhamaḥ || tapastapyanti
yatayo juhvate cātra yajivanaḥ || dānāni cātra dīyaṃte paralokārthamādarāt

2.54

kātyāyana uvāca || || dānasya tapaso vāpi
bhagavannika ca duṣkaram || kiṃ vā mahatphalaṃ pretya sārasvata bravīhi tat

2.59

sārasvata uvāca || || na dānādduṣkarataraṃ
pṛthivyāmasti kiṃcana || mune pratyakṣamevaitaddṛśyate lokasākṣikam

2.56

parityajya priyānprāṇāndhanārthe hi mahābhayam || praviśaṃti
mahālobhātsamudramaṭavīṃ girim

2.57

sevāmanye prapadyaṃte śvavṛttiriti yā smṛtā || hiṃsāprāyāṃ bahukleśāṃ kṛṣiṃ ceva tathā pare

2.58

tasya
duḥkhārjitasyeha prāṇebhyopi garīyasaḥ || āyāsaśatalabdhasya parityāgaḥ suduṣkaraḥ

2.59-2

yaddāti yadaśnāti tadeva dhanino dhanam || anye
mṛtasya krīḍaṃti dārairapi dhanairapi

2.60

ahanyahani yācaṃtamahaṃ manye guruṃ yathā || mārjanaṃ darpaṇasyeva yaḥ karoti dinedine

2.61

dīyamā
naṃ hi nāpaiti bhūya evābhivardhate || kūpa utsicyamāno hi bhavecchuṣko bahūdakaḥ

2.62

ekajanmasukhasyārthe sahasrāṇi vilāpayet || prājño
janmasahasreṣu saṃcinotyekajanmani

2.63

mūrkho hi na dadātyarthāniha dāridryaśaṃkayā || prājñastu visṛjatyarthānamutra tasya śaṃkayā

2.64

kiṃ
dhanena kariṣyaṃti dehino bhaṃgurāśrayāḥ || yadarthaṃ dhanamicchaṃti taccharīramaśāśvatam

2.65

aśraddhayamabhyastaṃ nāstināstīti yatpurā || tadidaṃ
dehidehīti viparītamupasthitam

2.66

bodhayaṃti ca yāvaṃto dehīti kṛpaṇaṃ janāḥ || avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi

2.67

dāturevopakārāya vadatyarthīti dehi me || yasmāddātā prayātyūrdhvamadhastiṣṭhatpratigrahī

2.68

daridrā vyādhitā mūrkhāḥ parapreṣyakarāḥ sadā || adatta
dānājjāyaṃte duḥkhasyaiva hi bhājanāḥ

2.69

dhanavaṃtamadātāraṃ daridraṃ vā'tapasvinam || ubhāvaṃbhasi mokṣyau kaṃṭhe baddhvā mahāśilām

2.70

śateṣu jāyate śūraḥ sahasreṣu ca paṃḍitaḥ || vaktā śatasahasreṣu dātā jāyetam̐ vā na vā

2.71

gobhirvipraiśca vedaiśca satībhiḥ satyavādibhiḥ || alubdhai
darśanaśīlaiśca saptabhirdhāryate mahī

2.72

śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam || brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ

2.73

pratardanaḥ
kāśipatiḥ pradāya nayane svake || brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute

2.74

nimiḥ rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām || brāhmaṇebhyo
dadau cāpi gayaścorvīṃ sapattanām

2.75

avarṣati ca parjanye sarvabhūtanivāsakṛt || vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ

2.76

brahmadattaśca
pāṃcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ || nidhiṃ śaṃkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā svargamavāptavān

2.77

sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥ
brāhmaṇārthe parityajya gato lokānanuttamān

2.78

ete cānye ca bahavaḥ sthāṇordarśanena bhaktitaḥ || rudralokaṃ gatā nityaṃ śāntātmāno jite
nindriyāḥ

2.79

eṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinī || iti saṃcintya sārārthīṃ sthāṇudānaparo bhava

2.80

so'pi mohaṃ parityajya
tathā kātyāyano'bhavat

2.81

nārada uvāca || || evaṃ suśravasā proktāṃ kathāmākarṇya padmabhūḥ || harṣāśrusaṃyuto'tīva praśaśaṃsa muhurmuhuḥ

2.82

sādhu te vyāhṛtaṃ vatsa evametanna cānyathā || satyaṃ sārasvataḥ prāha satyā caivaṃ tathā śrutiḥ

2.83

dānaṃ yajñānāṃ bahūtthaṃ dakṣiṇā
loke dātāram̐sarvabhūtānyupajīvaṃti dānenārātīram̐pānudaṃta dānena dvipato mitrā bhavaṃti dāne sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddānaṃ paramaṃ vadaṃtīti

2.84

saṃsārasāgare ghore dharmādharmormisaṃkule || dānaṃ tatra nipeveta tacca nauriva nirmitam

2.85

iti saṃcintya cai mayā puṣkare sthāpitā dvijāḥ
gaṅgāyamunayormadhye madhyadeśe dvijāḥ kṛte

2.86

sthāpitāḥ śrīharibhyāṃ tu śrīgauryā vedavittamāḥ || rudreṇa nāgarāścaiva pārvatyā śaktipūrbhavāḥ

2.87

śrīmāle ca tathā lakṣmyā hyevamādisurottamaiḥ || nām̐nāgrahārāḥ saṃdattā lokoddharaṇakāṃkṣayā

2.88

na hi dānaphale kāṃkṣā kācinno'sti surottamāḥ
sādhusaṃrakṣaṇārthaṃ hi dānaṃ naḥ parikīrtitam

2.89

brāhmaṇāśca kṛtasthānā nānādharmopadeśanaiḥ || samuddharaṃti varṇāśrīstataḥ pūjyatamā dvijāḥ

2.90

dānaṃ caturvidhaṃ dānamutsargaḥ kalpitaṃ tathā || saṃplutaṃ ceti vividhaṃ tatkamātparikīrtitam

2.91

vāpīkūpataḍāgānāṃ vṛkṣavidyācuraukasām || maṭha
prapāgṛhakṣetradānamutsarga ityasau

2.92

upajīvannimānyaśca puṇyaṃ ko'pi carennaraḥ || ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa labhate yāvadyo viprajedvijaḥ

2.93

tadeṣā
meva sarveṣāṃ viprasaṃsthāpanaṃ param || devasaṃsthāpanaṃ caiva dharmastanmūla eva yat

2.94

devatāyatanaṃ yāvadyāvacca brāhmaṇagṛham || tāvadātuḥ pūrvajānāṃ
puṇyāṃśaścopatiṣṭhati

2.95

etatsvalpaṃ hi vāṇijyaṃ punarbahuphalapradam || jīrṇoddhāre ca dviguṇametadeva prakīrtitam

2.96

tasmādidaṃ tvahamapi
bravīmi surasattamāḥ || nāsti dānasamaṃ kiṃcitsatyaṃ sārasvato jagau

2.97

nārada uvāca || || iti sārasvataproktāṃ tathā padmabhuvāritam
sādhusādhityamodaṃta surāścāhaṃ suvismitāḥ

2.98

tataḥ sabhāvisargaṃte surastye merumūrdhani || upaviśya śilāpṛṣṭhe ahametadaciṃtayam

2.99

satyamāha viraṃcistu sa kimarthaṃ tu jīvati || yenaikamapi taddattaṃ naiva yena kṛtārthatā

2.10-2

tadahaṃ dānapuṇyaṃ hi kariṣyāmi kathaṃ sphuṭam || kaupī
nadaṇḍātmadhano dhanaṃ svalpaṃ hi nāsti me

2.101

anarhate yaddadāti na dadāti tathārhate || arhānarhaparijñānāddānadharmo hi duṣkaraḥ

2.102

deśe
kāle ca pātre ca śuddhena manasā tathā || nyāyārjitaṃ ca yo dadyādyauvane sa tadaśnute

2.3-2

tamovṛtastu yo dadyādyātkrodhāttathaiva ca || bhuṃkte dāna
phalaṃ taddhi garbhastho nātra saṃśayaḥ

2.4-2

bālatve'pi ca so'śnāti yaddattaṃ dambhakāraṇāta || dattamanyāyato vittaṃ tathā vai cārthakāraṇam

2.5-2

vṛddhatve hi samaśnāti naro vai nātra saṃśayaḥ || tasmādeśe ca kāle ca supātre vidhinā naraḥ || śubhārjitaṃ prayuñjīta śraddhayā śāṭhyavarjitaḥ

2.6-2

tadetannirdhanatvācca kathaṃ nāma bhaviṣyati || satyamāhuḥ purā vākyaṃ purāṇamunayo'malāḥ

2.7-2

nādhanasyāstyayaṃ loko na paraśca kathaṃcana || abhi
śastaṃ prapaśyaṃti daridraṃ pārśvataḥ sthitam

2.8-2

dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati || patitaḥ śocyate sarvairnirdhanaścāpi śocyate

2.9-2

yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśadhanaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ || sa vai proktaḥ kṛśonāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ

2.110

arthavānduṣkulīno'pi loke pūjyatamo naraḥ
śaśinastulyavaṃśo'pi nirdhanaḥ paribhūyate

2.11-2

jñānavṛddhāstapovṛddhā ye ca vṛddhā bahuśrutāḥ || te sarve dhanavṛddhasya dvāri tiṣṭhanti kiṃkarāḥ

2.12-2

yadyapyayaṃ tribhuvane artho'smākaṃ parāṅmukhi || tathāpyanyannārthito hi tasyaiva phalado bhavet

2.13-2

athavaitatpurā sarvaṃ cintayiṣyāmi susphuṭam || vilo
kayāmi pūrvaṃ tu kiṃcidyogyaṃ hi sthānakam

2.114

sa cintayitveti bahuprakāraṃ deśāṃśca grāmānnagarāṇi cāśramān || bahūnahaṃ paryaṭannāptavānhi sthānaṃ
hitaṃ sthāpaye yatra viprān

2.114.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe nāradārju nasaṃvāde dānapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ

Linked texts (8)