Kumarikakhanda 2
Kumārikākhaṇḍa 2
- Language
- Sanskrit
Contents
- 2.114 — 1 part
2.1
7 || || sūta uvāca || || tato dvijaiḥ parivṛtaṃ nāradaṃ devapūjitam
abhigamyopajagrāha sarvānatha sa pāṇḍavaḥ
2.2
tatastaṃ nāradaḥ prāha jayārātidhanaṃjaya || dharme bhavaṃti te buddhirdeveṣu brāhmaṇeṣu ca
2.3
kaccidetāṃ
mahāyātrāṃ vīra dvādaśavārṣikīm || ācarankhidyase naivamatha vā kupyase na ca
2.4
munīnāmapi cetāṃsi tīrthayātrāsu pāṃḍava || khidyaṃti parikupyaṃti
śreyasāṃ vighnamūlataḥ
2.5
kaccinnetena doṣeṇa samāśliṣṭo'si pāṃḍava || atra cāṃgirasā gītāṃ gāthāmetāṃ hi śuśruma
2.6
yasya hastau ca
pādau ca manaścaiva susaṃyatam || nirvikārāḥ kriyāḥ sarvāḥ sa tīrthaphalamaśnute
2.7
tadidaṃ hṛdi dhāryaṃ te ki vā tvaṃ tāta manyase || bhrātā
yudhiṣṭhiro yasya sakhā yasya sa keśavaḥ
2.8
punaretatsamucitaṃ yadbhiḥ śikṣaṇaṃ nṛṇām || vayaṃ hi dharmaguravaḥ sthāpitāstena viṣṇunā
2.9
viṣṇu
nā cātra śṛṇumo gītāṃ gāthāṃ dvijānprati
2.10
yasyāmalāmṛtayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadā śvapacādvikuṃṭhaḥ || so'haṃ bhavadbhirupalabdha
sutīrthakīrtiṃśchidyāṃ svabāhumapi yaḥ pratikūlavartī
2.11
priyaṃ ca pārtha te brūmo yeṣāṃ kuśalakāmukaḥ || sarve kuśalinaste ca yādavāḥ pāṃḍavāstathā
2.12
adhunā bhīmasenena kurūṇāmupatāpakaḥ || śāsanāddhṛtarāṣṭrasya vīravarmā nṛpo hataḥ
2.13
sa hi rājñāmajeyo'bhūdyathāpūrvaṃ balirbalī
kaṃṭakaṃ kaṃṭakeneva dhṛtarāṣṭro jigāya tam
2.14
ityādināradaproktāṃ vācamākarṇya phālgunaḥ || atīva muditaḥ prāha teṣāmakuśalaṃ kuṃtaḥ
2.15
ye brāhmaṇamate nityaṃ ye ca brāhmaṇapūjakāḥ || ahaṃ ca śaktyā niyatastīrthāni vicarantu
2.16
āgatastīrthametaddhi pramodo'tīva me hṛdi
tīrthānāṃ darśanaṃ dhanyamavagāhastato'dhikaḥ
2.17
māhātmyaśravaṇaṃ tasmādaurvo'pi munirabravīt || tadahaṃ śrotumicchāmi tīrthasyāsya guṇānmune
2.18
etenaiva śrāvyametadyattvayāṃgīkṛtaṃ mune || tvaṃ hi trilokīṃ vicaranvetsi sarvāṃ hi sāratām
2.19
tadetatsarvatīrthebhyo'dhikaṃ manye tvadā
hṛtam
2.20
nārada uvāca || || ucitaṃ tava pārthetadyatpṛcchasi guṇinaguṇān || guṇināmeva gujyante śrotuṃ dharmodbhavā guṇāḥ || sādhūnāṃ
dharmaśravaṇaiḥ kīrtanairyāti cānvaham
2.21
pāpānāmasadālāpairāyuryāti yathānvaham || tadahaṃ kīrtayiṣyāmi tīrthasyāsya guṇānbahūn
2.22
yathā
śrutvā vijānāsi yuktamaṃgīkṛtaṃ mayā || purāhaṃ vicaranpārtha trilokīṃ kapilānugaḥ
2.23
gatavānbrahmaṇo lokaṃ tatrāpaśyaṃ pitāmaham || sa hi
rājarṣidevarṣimūrtāmūrtaiḥ susaṃvṛtaḥ
2.24
vibhāti vimalo brahmā nakṣatrairuḍurāḍiva || tamahaṃ praṇipatyātha cakṣuṣā kṛtasvāgataḥ
2.25
upaviṣṭaḥ
pramuditaḥ kapilena sahaiva ca || etasminnantare tatra vārtikāḥ samupāgatāḥ
2.26
prahīyaṃte hi te nityaṃ jagadguruṃ hi brahmaṇā || kṛtapraṇāmānatha tānsa
māsīnānpitāmahaḥ
2.27
cakṣuṣāmṛtakalpena snāvayanniva cābravīt || kutra kutra vicīrṇaṃ vo dṛṣṭaṃ śrutamathāpi vā
2.28
kiṃcidevādbhutaṃ brūta
śravaṇādyena puṇyatā || evamukte bhagavatā teṣāṃ yaḥ pravaro mataḥ
2.29
suśravānāma brahmāṇaṃ praṇipatyedamūcivān || prabhoragne ca vijñātiryathā dīpo rave
stathā
2.30
tathāpi khalu vācyaṃ me parārthaṃ preritena te || muniḥ kātyāyanonāma śrutvā dharmānpunarbahūn
2.31
sārajijñāsayā tasthāvekāṃguṣṭhaḥ
śataṃ samāḥ || tataḥ provāca taṃ divyā vāṇī kātyāyana śṛṇu
2.32
puṇye sarasvatītīre pṛccha sārasvataṃ munim || sa te sāraṃ dharmasādhyaṃ dharmajño
bhirvadiṣyati
2.33
iti śrutvā munivaro muniśreṣṭhamupetya tam || praṇamya śirasā bhūmau papracchedaṃ hṛdi sthitam
2.34
satyaṃ kecitpraśaṃsaṃti
tapaḥ śaucaṃ tathā pare || sāṃkhyaṃ kecitpraśaṃsaṃti yogamanye pracakṣate
2.35
kṣamāṃ kecitpraśaṃsaṃti tathaiva bhṛśamārjavam || kecinmaunaṃ praśaṃsaṃti keci
dāhuḥ paraṃ śrutam
2.36
samyagjñānaṃ praśaṃsaṃti kecidvairāgyamuttamam || agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecitparaṃ viduḥ
2.37
ātmajñānaṃ paraṃ kecitsamaloṣṭāśmakāṃcanam || itthaṃ vyavasthite loke kṛtyākṛtyavidhau janāḥ
2.38
vyāmohameva gacchaṃti kiṃ śreya iti vādinaḥ || yadeteṣu paraṃ kṛtyam
nuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ
2.39
vaktumarhasi dharmajña mama sarvārthasādhakam
2.40
sārasvata uvāca || || yanmāṃ sarasvatī prāha sāraṃ vakṣyāmi
tacchṛṇu || chāyākāraṃ jagatsarvamutpattikṣayadharmi ca || vārāṃganānetrabhaṃgasvadradhraṃgurameva tat
2.41
dhanāyuryauvanaṃ bhogāñcalacaṃdravadasthirān
buddhvā samyakparāmṛśya sthāṇudānaṃ samāśrayet
2.42
dānavānpuruṣaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ || sthāṇubhakto janmamṛtyū nāpnotīti śruti
stathā
2.43
sāvarṇinā ca gāthe dve kīrtite śṛṇu ye purā || vṛṣo hi bhagavāndharmo vṛṣabho yasya vāhanam
2.44
pūjyate sa mahādevaḥ sam̐ dharmaḥ
para ucyate || duḥkhāvarte tamovore dharmādharmajale tathā
2.45
krodhapaṃke madagrāhe lobhabundasaṃkaṭe || mānagaṃbhīrapātāle sattvayānavibhūṣite
2.46
majjaṃtaṃ tārayatyeko haraḥ saṃsārasāgarāt || dānaṃ vṛttaṃ vrataṃ vācaḥ kīrtidharmau tathāyuṣaḥ
2.47
paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet || dharme rāgaḥ
śrutau ciṃtā dāne vyasanamuttamam
2.48
iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam || deśe'sminbhārate janma prāpya mānuṣyamadhruvam
2.49
na
kuryādātmanaḥ śreyastenātmā vaṃcitaściram || devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ mānuṣyamatidurlabham
2.50
tatsaṃprāpya tathā kuryānna gacchennarakaṃ yathā || sarvasya
mūlaṃ mānuṣyaṃ tathā sarvārthasādhakam
2.51
yadi lābhe na yatante mūlaṃ rakṣa prayatnataḥ || mahatā puṇyamūlyena krīyate kāyanaustvayā
2.52
gaṃtuṃ
duḥkhodadheḥ pāraṃ tara yāvanna bhidyate || avikāriśarīratvaṃ duṣprāpyaṃ prāpya vai tataḥ
2.53
nāpakrāmati saṃsārādātmahā sa narādhamaḥ || tapastapyanti
yatayo juhvate cātra yajivanaḥ || dānāni cātra dīyaṃte paralokārthamādarāt
2.54
kātyāyana uvāca || || dānasya tapaso vāpi
bhagavannika ca duṣkaram || kiṃ vā mahatphalaṃ pretya sārasvata bravīhi tat
2.59
sārasvata uvāca || || na dānādduṣkarataraṃ
pṛthivyāmasti kiṃcana || mune pratyakṣamevaitaddṛśyate lokasākṣikam
2.56
parityajya priyānprāṇāndhanārthe hi mahābhayam || praviśaṃti
mahālobhātsamudramaṭavīṃ girim
2.57
sevāmanye prapadyaṃte śvavṛttiriti yā smṛtā || hiṃsāprāyāṃ bahukleśāṃ kṛṣiṃ ceva tathā pare
2.58
tasya
duḥkhārjitasyeha prāṇebhyopi garīyasaḥ || āyāsaśatalabdhasya parityāgaḥ suduṣkaraḥ
2.59-2
yaddāti yadaśnāti tadeva dhanino dhanam || anye
mṛtasya krīḍaṃti dārairapi dhanairapi
2.60
ahanyahani yācaṃtamahaṃ manye guruṃ yathā || mārjanaṃ darpaṇasyeva yaḥ karoti dinedine
2.61
dīyamā
naṃ hi nāpaiti bhūya evābhivardhate || kūpa utsicyamāno hi bhavecchuṣko bahūdakaḥ
2.62
ekajanmasukhasyārthe sahasrāṇi vilāpayet || prājño
janmasahasreṣu saṃcinotyekajanmani
2.63
mūrkho hi na dadātyarthāniha dāridryaśaṃkayā || prājñastu visṛjatyarthānamutra tasya śaṃkayā
2.64
kiṃ
dhanena kariṣyaṃti dehino bhaṃgurāśrayāḥ || yadarthaṃ dhanamicchaṃti taccharīramaśāśvatam
2.65
aśraddhayamabhyastaṃ nāstināstīti yatpurā || tadidaṃ
dehidehīti viparītamupasthitam
2.66
bodhayaṃti ca yāvaṃto dehīti kṛpaṇaṃ janāḥ || avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi
2.67
dāturevopakārāya vadatyarthīti dehi me || yasmāddātā prayātyūrdhvamadhastiṣṭhatpratigrahī
2.68
daridrā vyādhitā mūrkhāḥ parapreṣyakarāḥ sadā || adatta
dānājjāyaṃte duḥkhasyaiva hi bhājanāḥ
2.69
dhanavaṃtamadātāraṃ daridraṃ vā'tapasvinam || ubhāvaṃbhasi mokṣyau kaṃṭhe baddhvā mahāśilām
2.70
śateṣu jāyate śūraḥ sahasreṣu ca paṃḍitaḥ || vaktā śatasahasreṣu dātā jāyetam̐ vā na vā
2.71
gobhirvipraiśca vedaiśca satībhiḥ satyavādibhiḥ || alubdhai
darśanaśīlaiśca saptabhirdhāryate mahī
2.72
śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam || brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ
2.73
pratardanaḥ
kāśipatiḥ pradāya nayane svake || brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute
2.74
nimiḥ rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām || brāhmaṇebhyo
dadau cāpi gayaścorvīṃ sapattanām
2.75
avarṣati ca parjanye sarvabhūtanivāsakṛt || vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ
2.76
brahmadattaśca
pāṃcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ || nidhiṃ śaṃkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā svargamavāptavān
2.77
sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥ
brāhmaṇārthe parityajya gato lokānanuttamān
2.78
ete cānye ca bahavaḥ sthāṇordarśanena bhaktitaḥ || rudralokaṃ gatā nityaṃ śāntātmāno jite
nindriyāḥ
2.79
eṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinī || iti saṃcintya sārārthīṃ sthāṇudānaparo bhava
2.80
so'pi mohaṃ parityajya
tathā kātyāyano'bhavat
2.81
nārada uvāca || || evaṃ suśravasā proktāṃ kathāmākarṇya padmabhūḥ || harṣāśrusaṃyuto'tīva praśaśaṃsa muhurmuhuḥ
2.82
sādhu te vyāhṛtaṃ vatsa evametanna cānyathā || satyaṃ sārasvataḥ prāha satyā caivaṃ tathā śrutiḥ
2.83
dānaṃ yajñānāṃ bahūtthaṃ dakṣiṇā
loke dātāram̐sarvabhūtānyupajīvaṃti dānenārātīram̐pānudaṃta dānena dvipato mitrā bhavaṃti dāne sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddānaṃ paramaṃ vadaṃtīti
2.84
saṃsārasāgare ghore dharmādharmormisaṃkule || dānaṃ tatra nipeveta tacca nauriva nirmitam
2.85
iti saṃcintya cai mayā puṣkare sthāpitā dvijāḥ
gaṅgāyamunayormadhye madhyadeśe dvijāḥ kṛte
2.86
sthāpitāḥ śrīharibhyāṃ tu śrīgauryā vedavittamāḥ || rudreṇa nāgarāścaiva pārvatyā śaktipūrbhavāḥ
2.87
śrīmāle ca tathā lakṣmyā hyevamādisurottamaiḥ || nām̐nāgrahārāḥ saṃdattā lokoddharaṇakāṃkṣayā
2.88
na hi dānaphale kāṃkṣā kācinno'sti surottamāḥ
sādhusaṃrakṣaṇārthaṃ hi dānaṃ naḥ parikīrtitam
2.89
brāhmaṇāśca kṛtasthānā nānādharmopadeśanaiḥ || samuddharaṃti varṇāśrīstataḥ pūjyatamā dvijāḥ
2.90
dānaṃ caturvidhaṃ dānamutsargaḥ kalpitaṃ tathā || saṃplutaṃ ceti vividhaṃ tatkamātparikīrtitam
2.91
vāpīkūpataḍāgānāṃ vṛkṣavidyācuraukasām || maṭha
prapāgṛhakṣetradānamutsarga ityasau
2.92
upajīvannimānyaśca puṇyaṃ ko'pi carennaraḥ || ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa labhate yāvadyo viprajedvijaḥ
2.93
tadeṣā
meva sarveṣāṃ viprasaṃsthāpanaṃ param || devasaṃsthāpanaṃ caiva dharmastanmūla eva yat
2.94
devatāyatanaṃ yāvadyāvacca brāhmaṇagṛham || tāvadātuḥ pūrvajānāṃ
puṇyāṃśaścopatiṣṭhati
2.95
etatsvalpaṃ hi vāṇijyaṃ punarbahuphalapradam || jīrṇoddhāre ca dviguṇametadeva prakīrtitam
2.96
tasmādidaṃ tvahamapi
bravīmi surasattamāḥ || nāsti dānasamaṃ kiṃcitsatyaṃ sārasvato jagau
2.97
nārada uvāca || || iti sārasvataproktāṃ tathā padmabhuvāritam
sādhusādhityamodaṃta surāścāhaṃ suvismitāḥ
2.98
tataḥ sabhāvisargaṃte surastye merumūrdhani || upaviśya śilāpṛṣṭhe ahametadaciṃtayam
2.99
satyamāha viraṃcistu sa kimarthaṃ tu jīvati || yenaikamapi taddattaṃ naiva yena kṛtārthatā
2.10-2
tadahaṃ dānapuṇyaṃ hi kariṣyāmi kathaṃ sphuṭam || kaupī
nadaṇḍātmadhano dhanaṃ svalpaṃ hi nāsti me
2.101
anarhate yaddadāti na dadāti tathārhate || arhānarhaparijñānāddānadharmo hi duṣkaraḥ
2.102
deśe
kāle ca pātre ca śuddhena manasā tathā || nyāyārjitaṃ ca yo dadyādyauvane sa tadaśnute
2.3-2
tamovṛtastu yo dadyādyātkrodhāttathaiva ca || bhuṃkte dāna
phalaṃ taddhi garbhastho nātra saṃśayaḥ
2.4-2
bālatve'pi ca so'śnāti yaddattaṃ dambhakāraṇāta || dattamanyāyato vittaṃ tathā vai cārthakāraṇam
2.5-2
vṛddhatve hi samaśnāti naro vai nātra saṃśayaḥ || tasmādeśe ca kāle ca supātre vidhinā naraḥ || śubhārjitaṃ prayuñjīta śraddhayā śāṭhyavarjitaḥ
2.6-2
tadetannirdhanatvācca kathaṃ nāma bhaviṣyati || satyamāhuḥ purā vākyaṃ purāṇamunayo'malāḥ
2.7-2
nādhanasyāstyayaṃ loko na paraśca kathaṃcana || abhi
śastaṃ prapaśyaṃti daridraṃ pārśvataḥ sthitam
2.8-2
dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati || patitaḥ śocyate sarvairnirdhanaścāpi śocyate
2.9-2
yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśadhanaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ || sa vai proktaḥ kṛśonāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ
2.110
arthavānduṣkulīno'pi loke pūjyatamo naraḥ
śaśinastulyavaṃśo'pi nirdhanaḥ paribhūyate
2.11-2
jñānavṛddhāstapovṛddhā ye ca vṛddhā bahuśrutāḥ || te sarve dhanavṛddhasya dvāri tiṣṭhanti kiṃkarāḥ
2.12-2
yadyapyayaṃ tribhuvane artho'smākaṃ parāṅmukhi || tathāpyanyannārthito hi tasyaiva phalado bhavet
2.13-2
athavaitatpurā sarvaṃ cintayiṣyāmi susphuṭam || vilo
kayāmi pūrvaṃ tu kiṃcidyogyaṃ hi sthānakam
2.114
sa cintayitveti bahuprakāraṃ deśāṃśca grāmānnagarāṇi cāśramān || bahūnahaṃ paryaṭannāptavānhi sthānaṃ
hitaṃ sthāpaye yatra viprān
2.114.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe nāradārju nasaṃvāde dānapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
Linked texts (8)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit
- Śivadharmottara (another edition) — Sanskrit