Kumarikakhanda 47
Kumārikākhaṇḍa 47
- Language
- Sanskrit
Contents
- 47.133 — 1 part
47.1
cha|| || nārada uvāca
tathā bahūdakasthāne kathāmākarṇayādbhutām || yasmādbahūdakaṃ kuṇḍaṃ kāmarūpe yadasti ca
47.2
tadasti cātra saṃkrāṃtaṃ tasmātproktaṃ bahūdakam || kapilenātra
tastvā ca varṣāṇi subahūnyapi
47.3
sthāpitaṃ śobhanaṃ liṃgaṃ kapileśvarasaṃjñitam || tacca liṃgaṃ sadā pārtha nandabhadra iti smṛtaḥ
47.4
vāṇiksaṃpūja
yāmāsa trikālaṃ ca kṛtādaraḥ || sarvadharmaviśeṣajñaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ
47.5
nājñātaṃ tasya kiṃcicca yaddharmeṣu prakīrtyate ||sarveṣāṃ ca suhattvityaṃ sarveṣāṃ ca
hite rataḥ
47.6
karmaṇā manasā vācā dharmemanupāśritaḥ || na bhūto na bhaviṣyaśca na sa dharmo'sti kiṃcana
47.7
vidoṣo yo hi sarvatra niścityevaṃ
vyavasthitaḥ || asya dharmasamudrasya saṃpravṛddhasya sarvataḥ
47.8
nirmathya nandabhadreṇa āhṛtaṃ tanniśāmaya || vāṇijyaṃ manyate śreṣṭhaṃ jīvanāya tadā
sthitaḥ
47.9
paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇaiḥ śaraṇaṃ tena kāritam || madyavarjaṃ bhedavarjaṃ kūṭavarjaṃ samaṃ tathā
47.10
sarvabhūteṣu vāṇijyamalpalābhena so'carat
amāyayā parebhyo'sau gṛhītvaiva krayāṇakam
47.11
amāyaiva bhūtebhyo vikrīṇātyasya sadvratam || kecidyajñaṃ praśaṃsaṃti nandabhadro na manyate
47.12
doṣamenaṃ viniścitya śṛṇu taṃ pāṃḍunandana || lubdho'nṛtī dāṃbhikaśca svapraśaṃsāparāyaṇaḥ
47.13
yajanyajñairjugarddhati svaṃ cāṃdhatamasaṃ
nayet || agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate
47.14
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ || yadyadā yajamānasya ṛtvijo
dravyameva ca
47.15
cauraprāyasya kaluṣājanma jāyejjanasya hi || adakṣiṇe vṛthā yajñe kṛte cāpyavidhānataḥ
47.16
paśavo lakuṭairhanyuryajamānaṃ
hṛtaṃ hatāḥ || tasmācchuddhairyavadravyairyajamānaḥ śubhaḥ smṛtaḥ
47.17
yajña evaṃ vicāryāsau yajñasāraṃ samāsthitaḥ || śraddhayā devapūjā yā nama
skāraḥ stutiḥ śubhā
47.18
naivedyaṃ haviṣaścaiva yajño'yaṃ hi vikalmaṣaḥ || sa eva yajñaḥ prokto vai yena tuṣyanti devatāḥ
47.19
kecicchaṃsanti
saṃnyāsaṃ nandabhadro na manyate || yo hi saṃnyasya viṣayānmanasā gṛhyaṃte punaḥ
47.20
ubhayabhraṣṭa evāsau bhinnā bhūmirvinaśyati || saṃnyāsasya tu
yatsāraṃ tattenāvṛtamuttamam
47.21
kasyacinnaiva karmāṇi śapate vā praśaṃsati || nānāmārgasthitām̐llokāṃścandravacchīyate kṣitau
47.22
na
dveṣṭi no kāmayate na viruddho'nurudhyate || samāśmakāṃcano dhīrastulyaniṃdātmasaṃstutiḥ
47.23
abhayaḥ sarvabhūtebhyo yathāṃdhabadhirākṛtiḥ || na karma
ṇāṃ phalākāṃkṣā śivasyārādhanaṃ hi tat
47.24
kāraṇāddharmamanvicchanna lobhaṃ ca tataścaran
47.25
vivicya naṃdabhadrastatsāraṃ mokṣeṣu jagṛhe
kṛṣiṃ kecitpraśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
47.26
yasyāṃ chiṃdaṃti vṛṣaṇā vṛṣāṇāṃ caiva nāsikām || karṣayaṃti mahābhārānbadhnaṃti damayaṃti ca
47.27
bahudaṃśamayāndeśānnayaṃti bahukardamān || vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdaṃtyavidhinā pare
47.28
manyaṃte bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā nāsya karmaṇaḥ || aghyā
iti gavāṃ nāma śruto tāḥ pīḍayetkatham
47.29
bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva haṃti kāṣṭhamayomukham || paṃceṃdriyeṣu jīveṣu sarvaṃ vasati daivatam
47.30
ādityaścaṃdramā vāyuḥ prabhūtyaiva ca tāṃstu yaḥ || vikrīṇāti samūḍhasya tasya kā nu vicāraṇā
47.31
ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryaśca pṛthivī virāṭ
dhenurvatsaśca somo vai vikrīyaitānna sidhyati
47.32
evaṃvidhasahasraiśca yutā doṣaiḥ kṛṣiḥ sadā || aṣṭāgavaṃ syāddhi halaṃ triṃśadbhāgaṃ tyajetkṛṣeḥ
47.33
dharme ddyātpaśūnvṛddhāṃnpuṣyādeṣāṃ kṛṣiḥ kṛtaḥ || sārametatkṛṣestena naṃdabhadreṇa cāhatam
47.34
visodhitavyānyannāni svaśaktyā devapitṛṣu || manuṣya
dvijabhūteṣu niyujyāśnīta sarvadā
47.35
kecicchaṃsaṃti caiśvaryaṃ naṃdabhadro na manyate || mānuṣā mānuṣāneva dāsabhāvena bhuṃjate
47.36
vadhabaṃdha
nirodhena pīḍayaṃti divāniśam || dehaṃ kimetaddhātuḥ svaṃ māturvā janakasya vā
47.37
mātuḥ piturvā balinaḥ keturagreḥ śuno'pi vā || iti saṃ
ciṃtya vyaharannamarā iva īśvarāḥ
47.38
aiśvaryamadapāpiṣṭhā mahāmadyamadādayaḥ || aiśvaryamadamatto hi nāṃ patitvā hi mādyati
47.39
ātmavatsarvabhūtyeṣu
śriyā naiva ca mādyati
47.40
ātmapratyayavāndehī kveśvaraśceddaśo'sti hi || aiśvaryasyāpi sāraṃ sa jahyāddetanniśāmaya
47.41
svaśaktyā sarva
bhūteṣu yadasau na parāṅmukhaḥ || tīrthayeke praśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
47.42
śrameṇa saṃkarāttāpaśītavātakṣudhā tṛṣā || krodhena dharmagehasya nāṃpi
nāśamavāpnuyāt
47.43
saukhyena vā dhanasyāpi śraddhayā svalpagorthavān || samartho hi mahatpuṇyaṃ śakta āhvaṃ ka vāsti saḥ
47.44
sadā śuci
devayājī tīrthasāraṃ gṛhegṛhe || nāpaḥ punaṃti pāpāni na śailā na mahāśramāḥ
47.45
ātmā punāti pāpāni yadi pāpānnivartate || evameṣa samā
cāraṃ prādurbhūtaṃ tatastataḥ
47.46
ekīkṛtya sadā dhīmānnaṃdabhadraḥ samāsthitaḥ || tasyaivaṃ vartataḥ sādhoḥ spṛhayaṃtyapi devatāḥ
47.47
vāsavapramukhāḥ
sarve vismayaṃ ca paraṃ yayuḥ || atraiva sthānake cāpi śūdro'bhūtprativeśmakaḥ
47.48
sa naṃdabhadraṃ dharmiṣṭhaṃ punaḥ punarasūyata || nāstikaḥ sa durācāraḥ
satyavrata iti śrutaḥ
47.49
sa sadā naṃdabhadrasya vilokayati cāṃtaram || chidraṃ cedasya paśyāmi tato dharmānnivartaye
47.50
svabhāva eva
krūrāṇāṃ nāstikānāṃ durātmanām || ātmānaṃ pātayaṃtyeva pātayaṃtyaparaṃ ca yat
47.61
tatastvevaṃ vartato'sya naṃdabhadrasya dhīmataḥ || eko'bhūtta
nayaḥ kaṣṭādvārdhike so'pyanaśyata
47.62
tacca daivakṛtaṃ matvā na śuśoca mahāmatiḥ || devo vā mānavo vāpi ko hi devādvimucyate
47.63
tato
sya supriyā bhāryā sarvaiḥ sādhvīguṇairyutā || gṛhadharmasya mūrtiryā sākṣādiva aruṃdhatī
47.64
vināśamāgatā pārtha kanakānāma nāmataḥ || tato
yateṃdriyo'pyeṣa gṛhadharmavināśataḥ
47.65
śuśoca hā kaṣṭamiti pāpohamiti cāsakṛt || tattasya cāṃtaraṃ dṛṣṭvā'hṛṣyatsatyavrataścirāt
47.66
upātrajya ca hā kaṣṭaṃ bruvaṃstaṃ naṃdabhadrakam || dadhikarṇa ivāsādya naṃdabhadramuvāca saḥ
47.67
hā naṃdabhadra yadyevaṃ tavāpyevaṃvidhaṃ phalam || etena manye
manasi dharmopyeṣa vṛthaiva yat
47.68
ityādi bahudhā procya tattadvākyaṃ tatastataḥ || satyavratastataḥ prāha naṃdabhadraṃ kṛpānvitaḥ
47.69
naṃdabhadra sadā tubhyaṃ vaktukāmosmi kiṃcana || prastāvasyāpyabhāvācca noditaṃ ca mayā kacit
47.60
aprastāvaṃ bruvanvākyaṃ bṛhaspatirapi
dhruvam || labhate buddhavajñānamavamānaṃ ca hīnavat
47.61-2
nandabhadra uvāca || || brūhibrūhi na me kiṃcitsādhu gopyaṃ priyaṃ param || vacobhiḥ
śuddhasattvānāṃ na mokṣo'pyupamīyate
47.62-2
satyavrata uvāca || || navabhirnavabhiścaiva vimuktaṃ vāgvidūṣaṇaiḥ || navabhirbuddhidoṣaiśca vākyaṃ
vakṣyāmyadoṣavat
47.63-2
saukṣmyaṃ saṃkhyākramaścāpi nirṇayaḥ saprayojanaḥ || paṃcaitānyarthajātāni yatra tadvākyamucyate
47.64-2
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ
ca mokṣaṃ coddiśya cocyate || prayojanamiti proktaṃ prathamaṃ vākyalakṣaṇam
47.65-2
dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ || idaṃ taditi vākyāṃte
procyate sa vinirṇayaḥ
47.66-2
idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yatkrameṇa hi || kramayogaṃ tamapyāhurvākyatattvavido budhāḥ
47.67-2
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ
ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ || ubhayārthamapi prekṣya sā saṃkhyetyupadhāryatām
47.68-2
vākyajñeyeṣu bhinneṣu yatrābhedaḥ pradṛśyate || tatrātiśayahetutvaṃ tatsau
kṣmyamiti nirdiśet
47.69-2
iti vākyaguṇānāṃ ca vāgdoṣāndvinava śṛṇu || apetārthamabhinnārthamapavṛttaṃ tathādhikam
47.70
aślakṣṇaṃ cāpi
saṃdigdhaṃ padāṃte guru cākṣaram || parāṅmukhamukhaṃ yacca anṛtaṃ cāpyasaṃskṛtam
47.71
viruddhaṃ yatrivargeṇa nyūnaṃ kaṣṭātiśabdakam || cyutkramābhihitaṃ
yacca saśeṣaṃ cāpyahetukam
47.72
niṣkāraṇaṃ ca vāgdoṣānbuddhijāñchṛṇu tvaṃ ca yān || kāmātkrodhādbhayāccaiva lobhāddainyādanāryakāt
47.73
hīnānukośato mānānna ca vakṣyāmi kiṃcana || vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ bhavet
47.74
samameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakā
śate || vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate
47.75
śrotā cāpyatha vaktāraṃ tadā vākyaṃ na rohati || atha yaḥ svapriyaṃ brūyācchroturvotsṛjya
yaddatam
47.76
viśaṃkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat || tasmādyaḥ svapriyaṃ tyaktvā śrotuścāpyatha yatpriyam
47.77
satyameva prabhāṣeta
sa vaktā netaro bhuvi || mithyāvādāñchāstrajālasaṃbhavānyaddhi hāya ca
47.78
satyameva vrataṃ yasmāttasmātsatyavratastvaham || satyaṃ te saṃpravakṣyāmi
maṃtumarhasi tattathā
47.79
yadāprabhṛti bhadra tvaṃ pāṣāṇasyārcane rataḥ || tadāprabhṛti kiṃcicca na hi paśyāmi śobhanam
47.80
ekaḥ so'pi suto
naṣṭo bhāryā cāryo'pyanaśyata || kūṭānāṃ karmaṇāṃ sādho phalamevaṃvidhaṃ bhavet
47.81
ka devāḥ saṃti mithyaitaddṛśyaṃte cedbhavaṃtyapi || sarvā ca kūṭavi
prāṇāṃ dravyāyaiṣā vikalpanā
47.82
pitṝnuddiśya yacchaṃti mama hāsaḥ prajāyate || annasyopadravaṃ yacca mṛto hi kimaśiṣyata
47.83
yattvidaṃ
bahudhā mūḍhā varṇayaṃti dvijādhamāḥ || viśvanirmāṇamakhilaṃ tathāpi śṛṇu satyataḥ
47.84
utpattiścāpi bhaṃgaśca viśvasyaitadvayaṃ mṛṣā || eva
meva hi sarvaṃ ca sadidaṃ vartate jagat
47.85
svabhāvato viśvamidaṃ hi vartate svabhāvataḥ sūryamukhā bhramaṃtyamī || svabhāvato vāyavo
vāṃti nityaṃ svabhāvato varṣati cāṃbudo'yam
47.86
svabhāvato rohati dhānyajātaṃ svabhāvato varṣaśītātapatvam || svabhāvataḥ saṃsthitā
medinī ca svabhāvataḥ saritaḥ saṃsravaṃti
47.87
svabhāvataḥ parvatā bhāṃti nityaṃ svabhāvato vāridhireṣa saṃsthitaḥ || svabhāvato garbhiṇī
saṃprasūte svabhāvato'mī bahavaśca jīvāḥ
47.88
yathā svabhāvena bhavaṃti vakrā ṛtusvabhāvādvarīṣu kaṇṭakāḥ || tathā svabhāvena hi sarvame
tatprakāśate ko'pi kartā na dṛśyaḥ
47.89
tadevaṃ saṃsthite loke mūḍho muhyati mattavat || mānuṣyamapi yaddūrtā vadaṃtyagryaṃ śṛṇuṣva
tat
47.90
mānuṣyānna paraṃ kaṣṭaṃ vairiṇāṃ no bhaveddhi tat || śokasthānasahasrāṇi manuṣyasya kṣaṇekṣaṇe
47.91
mānuṣyaṃ hi smṛtākāraṃ sabhāgyo'
smādvimucyate || paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ kṛmayaśca yathāsukham
47.92
abaddhā viharaṃtyete yonireṣāṃ sudurlabhā || niścitāḥ sthāvarā hyete saukhya
meṣāṃ mahadbhuvi
47.93
bahunā kiṃ manuṣyebhyaḥ sarvo dhanyo'nyayonijaḥ || svabhāvameva jānīhi puṇyāpuṇyādikalpanā
47.94
yadeke sthāvarāḥ
kīṭāḥ pataṃgā mānuṣādikāḥ || tasmānmithyā parityajya naṃdabhadra yathāsukham || pibam̐ krīḍanakaiḥ sārdhaṃ bhogānsatyamidaṃ bhuvi
47.95
nārada
uvāca || || ityetairamukhairvākyairayuktairasamaṃjasaiḥ
47.96
satyavratasya nākampannaṃdabhadro mahāmanāḥ || prahasanniva taṃ prāha svakṣobhyaḥ sāgaro yathā
47.97
yadbhavānāha dharmiṣṭhāḥ sadā duḥkhasya bhāginaḥ || tanmithyā duḥkhajālāni paśyāmaḥ pāpināmapi
47.98
vadhabaṃdhaparikleśāḥ putradārādi
paṃcatā || pāpināmapi dṛśyaṃte tasmāddharmo gurumataḥ
47.99
ayaṃ sādhuraho kaṣṭaṃ kaṣṭamasya mahājanāḥ || sādhorvedaṃtyetadapi pāpināṃ durlabhaṃ
tvidam
47.100
dārādidravyalobhārthaṃ viśataḥ pāpino gṛhe || bhavānapi bibhetyasmāddeṣṭi kupyati tadvathā
47.101
yathāsya jagato
brūṣe nāsti heturmaheśvaraḥ || tadvālabhāṣitaṃ tubhyaṃ kiṃ rājānaṃ vinā prajāḥ
47.102
yacca bravīṣi pāṣāṇaṃ mithyā liṃgaṃ samarcasi
tadbhavām̐ṅgiṃgamāhātmyaṃ vetti nāṃdho yathā ravim
47.103
brahmādayaḥ surā sarve rājānaśca maharddhikāḥ || mānavā munayaścaiva sarve liṃgaṃ yajaṃti ca
47.104
svanāmakāni cihnāni teṣāṃ liṃgāni saṃti ca || ete kiṃ tvabhavanmūrkhāstvaṃ tu satyavrataḥ sudhīḥ
47.105
pratiṣṭhāpya purā brahmā puṣkare
nīlalohitam || prātavānparamāṃ siddhiṃ sasarjemāḥ prajāḥ prabhuḥ
47.106
viṣṇunāpi nihatyājau rāvaṇaṃ payasāṃnidheḥ || tīre rāmeśvaraṃ liṃgaṃ
sthāpitaṃ cāsti kiṃ mudhā
47.107
vṛtraṃ hatvā purā śakro maheṃdre sthāpya śaṃkaram || liṃgaṃ vimuktapāpo'tha tridivedyāpi modate
47.108
sthāpa
yitvā śivaṃ sūryo gaṃgāsāgarasaṃgame || nirāmayo'bhūtsomaśca prabhāse paścimodadhau
47.109
kāśyāṃ yamaśca dhanadaḥ sahye garuḍakaśyapau || naimiṣe
vāyuvaruṇau sthāpya liṃgaṃ pramoditāḥ
47.110
asminneva staṃbhatīrthe kumāreśaṃ guho vibhuḥ || liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsa sarvapāpaharaṃ na kim
47.111
evamanyaiḥ surairyāni pārthivairmunibhistathā || saṃsthāpitāni liṃgāni tanna saṃkhyātumutsahe
47.112
pṛthivīvāsinaḥ sarve ye ca svargani
vāsinaḥ || pātālavāsinastṛptā jāyaṃte liṃgapūjayā
47.113
yacca bravīṣi gīrvāṇā na saṃti santi cetkutaḥ || kutrāpi naiva dṛśyaṃte
tena me vismayo mahān
47.114
raṃkavattrika sma te devā yācaṃtāṃ tvāṃ kulatthavat || yamicchasi mahāprājña sādhako hi gurustava
47.115
svabhāvānnaiva
sarvārthāḥ saṃsiddhā yadi te mate || bhojanādi kathaṃ sidhyedvada kartāramaṃtarā
47.116
badarīmaṃtareṇāpi dṛśyaṃte kaṇṭakā na hi || tasmā
tkasyāsti nirmāṇaṃ yasya yāvattathaiva tat
47.117
yacca bravīṣi paścādyāḥ sukhino dhanyakāstvamī || tvahate nedamuktaṃ ca kenāpi śrutame
va vā
47.118
tāmasā vikalā ye ca kaṣṭaṃ teṣāṃ ca ślāghyatām || sarveṃdriyayutāḥ śreṣṭhāḥ kuto dhanyā na mānuṣāḥ
47.119
satyaṃ tava vrataṃ manye nara
kāya tvayā''hatam || atyanarthe na bhīḥ kāryā kāmoyaṃ bhavitācirāt
47.120
ādāvāḍaṃbareṇaiva dhruvato'jñānameva me || itthaṃ niḥsāratā vyakta
mādāvāḍaṃbarāccu yat
47.121
māyāvināṃ hi bruvatāṃ vākyaṃ cāḍaṃbarāvṛtam || kunāṇakamivodītaṃ parīkṣeyaṃ sadā satāṃ
47.122
ādau
madhye tathā cāṃte yeṣāṃ vākyamadoṣavat || kaṣadāhaiḥ svarṇamiva cchede'pi syācchubhaṃ śubham
47.123
tvayānyathā pratijñātamuktaṃ caivānyathā
punaḥ || tvaddoṣo nāyamasmākaṃ tadvacaḥ śṛṇumo hi ye
47.124
nāstikānāṃ ca sarpāṇāṃ viṣasya ca guṇastvayam || mohayaṃti paraṃ yacca doṣo naiṣa
parasya tu
47.125
āpo vahniṃ tilāstailaṃ gaṃdho vā sa yathā tathā || puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ
47.126
mohajālasya yo
yonirbhūdairiha samāgamaḥ || ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ
47.127
tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca śuddhabhāvaistapasvibhiḥ || sadbhiśca saha saṃsargaḥ
kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ
47.128
na nīcairnāpyavidvadbhirnātmajñairviśeṣataḥ || yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca
47.129
tāṃśca
sevedviśeṣeṇa śāstraṃ yeṣāṃ hi vidyate || asatāṃ darśanasparśasaṃjalpāsanabhojanaiḥ
47.130
dharmācārātprahīyaṃte na ca sidhyaṃti mānavāḥ
buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt
47.131
madhyaiśca madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ || iti dharma smarannāhaṃ saṃgamārthī punastava
yannindasi dvijāneva yerapeyo'rṇavaḥ kṛtaḥ
47.132
vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇam || naitattrayaṃ yasya bhavetpramāṇaṃ
kastasya kuryādvacanaṃ pramāṇam
47.133
itīrayitvā vacanaṃ mahātmā sa naṃdabhadraḥ sahasā tadaiva || gṛhādviniḥsṛtya jagāma puṇyaṃ bahūdakaṃ
bhadravestu kuṃḍam
47.133.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe kapileśvaratīrtha māhātmye naṃdabhadravaṇigvṛttāntavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
Linked texts (8)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Vaiṣṇavakhaṇḍa — Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit