Kumarikakhanda 5

Kumārikākhaṇḍa 5

Language: Sanskrit

5.138 — 1 part

5.1

cha || || nārada uvāca || || tato'haṃ dharmavarmāṇaṃ procya tiṣṭhe
ḍhvanaṃ tvayi || kṛtyakāle grahīṣyāmītyāgamaṃ raivataṃ girim

5.2

āsaṃ pramuditaścāhaṃ paśyaṃstaṃ girisattamam || āhvayānaṃ narānsādhūnbhūmerbhujami
vocchritam

5.3

yasminnānāvidhā vṛkṣāḥ prakāśaṃte samaṃtataḥ || sādhuṃ gṛhapatiṃ prāpya putrabhāryādayo yathā

5.4

muditā yatra saṃtṛptā vāśaṃte kokilādayaḥ || sadgurorjñānasaṃpannā yathā śiṣyagaṇā bhuvi

5.5

yatra tacvā tapo martyā yathepsitamavāpnuyuḥ || śrīmahādevamāsādya bhakto yadyanmanoratham

5.6

tasyāhaṃ ca gireḥ pārtha samāsādya mahāśilām || śītasaurabhyamaṃdena prīṇito'cintayaṃ hadi

5.7

tāvanmayā sthānamātaṃ yadatīva sudurlabham || idānīṃ brāhmaṇārthe'haṃ kurve tāvadupakramam

5.8

brāhmaṇāśca vilokyā me ye hi pātratamā matāḥ || tathā hi cātra śrūyaṃte vacāṃsi śrutivādi
nām

5.9

na jalottaraṇe śaktā yadvattrauḥ karṇavarjitā || tadvacchreṣṭho'pyanācāro vipro noddharaṇakṣamaḥ

5.10

brāhmaṇo hyanadhīyāna stṛṇāgniriva śāmyati || tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate

5.11

dānapātramatikramya yadapātre pradīyate || tadvattaṃ gāmatikramya gardabhasya gavāhnikam

5.12

ūṣare vāpitaṃ bījaṃ bhinnabhāṃḍe ca goduham || bhasmanīva hutaṃ havyaṃ mūrkhe dānamaśā
śvatam

5.13

vidhihīne tathā 'pātre yo dadāti pratigraham || na kevalaṃ hi tadyāti śeṣaṃ puṇyaṃ praṇaśyati

5.14

bhūrāttā gau
stathā bhogāḥ suvarṇaṃ dehameva ca || aśvaścakṣustathā vāso ghṛtaṃ tejastilāḥ prajāḥ

5.15

ghnaṃti tasmādavidvāṃstu bibhiyācca pratigrahāt || svalpa
kenāpyavidvāṃstu paṃke gauriva sīdati

5.16

tasmādye gūḍhatapaso gūḍhasvādhyāyasādhakāḥ || svadāraniratāḥ śāṃtāsteṣu dattaṃ sadā'kṣayam

5.17

deśe kāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam || pātre pradīyate yattatsakalaṃ dharmalakṣaṇam

5.18

na vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā || yatra
vṛttamime cobhe taddhi pātraṃ pracakṣate

5.19

teṣāṃ trayāṇāṃ madhye ca vidyā mukhyo mahāguṇaḥ || vidyāṃ vināṃdhavadviprāścakṣuṣmaṃto hi te matāḥ

5.20

tasmāccakṣuṣmato vidvāndeśe deśe parīkṣayet || praśnānye mama vakṣyaṃti tebhyo dāsyāmyahaṃ tataḥ

5.21

iti saṃciṃtya manasā tasmādeśātsamutthitaḥ
āśrameṣu maharṣīṇāṃ vicarāmyasmiṃ phālguna

5.22

imāñślokāngāyamānaḥ praśnarūpāñchṛṇuṣva tān || mātṛkāṃ ko vijānāti katidhā kīdaśā
kṣaram

5.23

paṃcapaṃcādbhutaṃ gehaṃ ko vijānāti vā dvijaḥ || bahurūpāṃ striyaṃ kartumekarūpāṃ ca vatti kaḥ

5.24

ko vā citrakathābaṃdhaṃ vetti saṃsāra
gocaraḥ || ko vārṇavamahāgrāhaṃ vetti vidyāparāyaṇaḥ

5.25

ko vāṣṭavidhaṃ brāhmaṇyaṃ vetti brāhmaṇasattamaḥ || yugānāṃ ca caturṇāṃ vā ko mūladivasā
nvadet

5.26

caturdaśamanūnāṃ vā mūlavāsaraṃ vetti kaḥ || kasmiṃścaiva dine prāpa pūrvaṃ vā bhāskaro ratham

5.27

udvejayati bhūtāni kṛṣṇāhiriva
vetti kaḥ || ko vāsminghorasaṃsāre dakṣadakṣatamo bhavet

5.28

paṃthānāvapi dvau kaścidvetti vakti ca brāhmaṇaḥ || iti me dvādaśa praśnānye vidurbrāhmaṇo
ttamāḥ

5.29

te me pūjyatamāsteṣāmahamārādhakaściram || ityahaṃ gāyamāno vai bhramitaḥ sakalāṃ mahīm

5.30

te cāhurduḥkhadāḥ khyātāḥ praśnāste
kurmahe namaḥ || ityahaṃ sakalāṃ pṛthvīṃ viciṃtyālabdhabrāhmaṇaḥ

5.31

himādriśikharāsīno bhūyaścitāmavāptavān || sarve vilokitā viprāḥ kimataḥ
kartumutsahe

5.32

tato me ciṃtayānasya punarjātā matistvayam || adyāpi na gataścāhaṃ kalāpagrāmamuttamam

5.33

yasminviprāḥ saṃvasaṃti mūrtānīva
tapāṃsi ca || caturāśītisāhasrāḥ śrutādhyayanaśālinaḥ

5.34

sthāne tasmingamiṣyāmītyuktāhaṃ calitastadā || khecaro himavākramya paraṃ pāraṃ gata
stataḥ

5.35

adrākṣaṃ puṇyabhūmisthaṃ grāmaratnamahaṃ mahat || śatayojanavistīrṇaṃ nānāvṛkṣasamākulam

5.36

yatra puṇyavatāṃ saṃti śataśaḥ pravarāśramāḥ
sarveṣāmapi jīvānāṃ yatrānyonyaṃ na duṣṭatā

5.37

yajñabhājāṃ munīnāṃ yadupakārakaraṃ sadā || satāṃ dharmavatāṃ yadrupakāro na śāmyati

5.38

munīnāṃ yatra paramaṃ sthānaṃ cāpyavināśakṛt || svāhāsvadhāvaṣaṭkārahantakāro na naśyati

5.39

yatra kṛtayugasyārthaṃ bījaṃ pārthāvaśiṣyate || sūrya
sya somavaṃśasya brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

5.40

sthānakaṃ tatsamāsādya praviṣṭo'haṃ dvijāśramān || tatra te vividhānvādānvivadaṃte dvijottamāḥ

5.41

parasparaṃ ciṃtayānā vedā mūrtidharā yathā || tatra medhāvinaḥ kecidarthamanyaiḥ prapūritam

5.42

vicikṣipurmahātmāno nabhogatamivāmiṣam || tatrā
haṃ karamudyamya prāvocaṃ pūryatāṃ dvijāḥ

5.43

kākārāvaiḥ kimetairvo yadyasti jñānaśālitā || vyākurudhvaṃ tataḥ praśnānmama durviṣahānbahūn

5.44

brāhmaṇā ūcuḥ || vada brāhmaṇa praśnānsvāñchṛtvā''dhāsyāmahe vayam || paramo hyeṣa no lābhaḥ praśnānpṛcchati yadbhavān

5.45

ahaṃ
pūrvikayā te vai nyaṣedhaṃta parasparam || ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamiti vīrā yathā raṇe

5.46

tatastānabravaṃ praśnānahaṃ dvādaśa pūrvakān || śrutvā te māmako
caṃta līlāyaṃto munīśvarāḥ

5.47

kiṃ te dvija bālapraśnairamībhiḥ svalpakairapi || asmākaṃ yannihīnaṃ tvaṃ manyase sa bravītvamūn

5.48

tatoti
vismitaścāhaṃ manyamānaḥ kṛtārthatām || teṣāṃ nihīnaṃ saṃciṃtya prāvocaṃ prabravītvayam

5.49

tataḥ sutanunāmā sa bālo'bālo'bhyuvāca mām
mama maṃdāyate vāṇī praśnaiḥ svalpaistava dvija || tathāpi vakṣmi māṃ yasmānnihīnaṃ manyate bhavān

5.50

sutanuruvāca || || akṣarāstu dvipi
cāśanmātṛkāyā prakīrtitāḥ

5.51

oṃkāraḥ prathamastatra caturdaśa svarāstathā || sparśāścaiva trayastriṃśadanusvārastathaiva ca

5.52

visarjanīyaśca
paro jihvāmūlīya eva ca || upadhmānīya evāpi dvipaṃcāśadamī smṛtāḥ

5.53

iti te kathitā saṃkhyā arthaṃ caiṣāṃ śṛṇu dvija || asminnarthe ceti
hāsaṃ tava vakṣyāmi yaḥ purā

5.54

mithilāyāṃ pravṛtto'bhūdbrāhmaṇasya niveśane || mithilāyāṃ purā puryāṃ brāhmaṇaḥ kauthumābhidhaḥ

5.55

yena
vidyāḥ prapaṭhitā vartaṃte bhuvi yā dvija || ekatriṃśatsahasrāṇi varṣāṇāṃ saṃ kṛtādaraḥ

5.56

kṣaṇamapyanavacchinnaṃ paṭhitvā gehavānabhūta || tataḥ kenāpi
kālena kauthumasyābhavatsutaḥ

5.57

jaḍavadvartamānaḥ sa mātṛkāṃ pratyapadyata || paṭhitvā mātṛkāmanyannādhyeti sa kathaṃcana

5.58

tataḥ pitā
khinnarūpī jaḍaṃ taṃ samabhāṣata || adhīṣva putrakādhīṣva tava dāsyāmi modakān

5.59

athānyasmai pradāsyāmi karṇācyutpāṭayāmi te

5.60

putra uvāca || || tāta kiṃ modakārthāya paṭhayate lobhahetave || paṭhanaṃnāma yatpuṃsāṃ paramārthaṃ hi tatsmṛtam

5.61

kauthuma uvāca || || evaṃ
te vadamānasya āyurbhavatu brahmaṇaḥ || sādhvī buddhiriyaṃ te'stu kuto nādhyeṣyataḥ param

5.62

putra uvāca || || tāta sarvaṃ parijñeyaṃ jñātamevaiva
vai yataḥ ||tataḥ paraṃ kaṃṭhaśoṣaḥ kimarthaṃ kriyate vada

5.63

pitovāca || || vicitraṃ bhāṣase bāla jñāto'trārthaśca kastvayā || brūhi brūhi puna
vatsa śrotumicchāmi te giram

5.64

putra uvāca || || ekatriṃśatsahasrāṇi paṭhitvāpi tvayā pitaḥ || nānātarkānbhrāṃtireva saṃdhitā manasi
svake

5.65

ayamayaṃ cāyamiti dharmo yo darśanoditaḥ || teṣu vātāyate cetastava taṃnnāśayāmi te

5.66

upadeśaṃ paṭhasyeva naivārthaṃjño'si
tattvataḥ || pāṭhamātrā hi ye viprā dvipadāḥ paśavo hi te

5.67

tatte bravīmi tadvākyaṃ mohamārtaṃḍamadbhutam

5.68

akāraḥ kathito brahmā ukāro
viṣṇurucyate || makāraśca smṛto rudrastrayaścaite guṇāḥ smṛtāḥ

5.69

ardhamātrā ca yā mūrdhni paramaḥ sa sadāśivaḥ || evamoṃkāramāhātmyaṃ śrutireṣā
sanātanī

5.70

oṃkārasya ca māhātmyaṃ yathātmyena na śakyate || varṣāṇāmayutenāpi graṃthakoṭibhireva vā

5.71

punaryatsārasarvasvaṃ proktaṃ tacchrūyatāṃ
param || akārāṃtā akārādyā manavaste caturdaśa

5.72

svāyaṃbhuvaśca svārocirautmo raivatastathā || tāmasaścākṣuṣaḥ ṣaṣṭhastathā vaivasvato'dhunā

5.73

sāvarṇirbrahmasāvarṇī rudrasāvarṇireva ca || dakṣasāvarṇirevāpi dharmasāvarṇireva ca

5.74

raucyo bhautyastathā cāpi manavo'mī caturdaśa || śvetaḥ
pāṃḍustathā raktastāmraḥ pītaśca kāpilaḥ

5.75

kṛṣṇaḥ śyāmastathā dhūmraḥ supiśaṃgaḥ piśaṃgakaḥ || trivarṇaḥ śabalo varṇaiḥ karkaṃdhura iti kramāt

5.76

vaivasvataḥ kṣakāraśca tāta kṛṣṇaḥ pradṛśyate || kakārādyā hakārāṃtāstrayastriṃśacca devatāḥ

5.77

kakārādyāṣṭakārāṃtā ādityā dvādaśa smṛtāḥ || dhātā
mitro'ryamā śakro varuṇaścāṃśureva ca

5.78

bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā || ekādaśastathā tvaṣṭā viṣṇurdvādaśa ucyate

5.79

jaghanyajaḥ sa sarveṣāmādityānāṃ guṇādhikaḥ || ḍakārādyā bakārāṃtā rudrāścaikādaśaiva tu

5.80

kapālī piṃgalo bhīmo virūpākṣo vilohitaḥ
ajakaḥ śāsanaḥ śāstā śaṃbhuścaṇḍo bhavastathā

5.81

bhakārādyāḥ ṣakārāṃtā aṣṭau hi vasavo matāḥ || dhruvo ghoraśca somaśca āpaścaiva nalo'
nilaḥ

5.82

pratyūṣaśca prabhāsaśca aṣṭau te vasavaḥ smṛtāḥ || sau haścetyaśvinau khyātau trayastriṃśadime smṛtāḥ

5.83

anusvāro visargaśca jihvā
mūlīya eva ca || upadhmānīya ityete jarāyujāstathāṇḍajāḥ

5.84

svedajāścodbhijāśceti taṃta jīvāḥ prakīrtitāḥ|| bhāvārthaḥ kathitaścāyaṃ tattvārtha
śṛṇu sāṃpratam

5.85

ye pumāṃsastvamūndevānsamāśritya kriyāparāḥ || ardhamātrātmake nitye pade līnāsta eva hi

5.86

caturṇāṃ jīvayonīnāṃ
tadeva parimucyate || yadābhūnmanasā vācā karmaṇā ca yajetsurān

5.87

yasmiñchāstre tvamī devā mānitā naiva pāpibhiḥ || tacchāstraṃ hi na
maṃtavyaṃ yadi brahmā svayaṃ vadet

5.88

amī ca devāḥ sarvatra śraute mārge pratiṣṭhitāḥ || pāṣaṇḍaśāstre sarvatra niṣiddhāḥ pāpakarmabhiḥ

5.89

tadamū
nye vyatikramya tapo dānamatho japam || prakurvaṃti durātmāno verpaṃte marutaḥ pathi

5.90

aho mohasya māhātmyaṃ paśyatāvijitātmanām || paṭhaṃti
mātṛkāṃ pāpā manyaṃte na surāniha

5.91

suta uvāca || || iti tasya vacaḥ śrutvā pitābhūdativismitaḥ || papraccha ca bahūnpraśnānsopya
vādīttathātathā

5.92

mayāpi tava prokto'yaṃ mātṛkāpraśna uttamaḥ || dvitīyaṃ śṛṇu taṃ praśnaṃ paṃcapaṃcādbhutaṃ gṛham

5.93

paṃcabhūtāni pañcaiva karma
jñānendriyāṇi ca || paṃca paṃcāpi viṣayā manobuddhyahameva ca

5.94

prakṛtiḥ puruṣaścaiva pañcaviṃśaḥ sadāśivaḥ || pañcapañcabhiretaistu niṣpannaṃ gṛhamucyate

5.95

dehametadidaṃ veda tattvato yātyasau śivam || bahurūpāṃ striyaṃ prāhurbuddhiṃ vedāntavādinaḥ

5.96

sā hi nānārthabhajanānnānārūpaṃ prapadyate || dharmasyaikasya saṃyogādbahudhāpyekikaiva sā

5.97

iti yo veda tattvārthaṃ nāsau narakamāpnuyāt || munibhiryacca na proktaṃ yatra manyeta daiva
tān

5.98

vacanaṃ tadbudhāḥ prāhurbaṃdhaṃ citrakathaṃ tviti || yacca kāmānvitaṃ vākyaṃ paṃcamaṃ vāpyataḥ śṛṇu

5.99

eko lobho mahānyāho lobhā
tyāpaṃ pravartate || lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartate

5.100

lobhānmohaśca māyā ca mānaḥ stambhaḥ parepsutā || avidyā'prajñatā caiva
sarvaṃ lobhātpravartate

5.101

haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam || sāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇāṃ kriyāstathā

5.102

sa lobhaḥ saha
mohena vijetavyo jitātmanā || dambho drohaśca nindā ca paiśunyaṃ matsarastathā

5.103

bhavantyetāni sarvāṇi lubdhānāmakṛtātmanām || sumahāntyapi śāstrāṇi dhārayaṃti bahuśrutāḥ

5.104

chettāraḥ saṃśayānāṃ ca lobhagrastā vrajantyadhaḥ || lobhakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ

5.105

antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāśchannāstṛṇairiva || kurvante ye bahūnmārgāṃstāṃstānhetubalānvitāḥ

5.106

sarvamārgaṃ viluṃpaṃti lobhājjātiṣu niṣṭhurāḥ || dharmāvataṃsakāḥ kṣudrā muṇṇaṃti dhvajino jagat

5.107

ete'tipāpino jñeyā nityaṃ lobhasamanvitāḥ || janako yuvanāśvaśca vṛṣādarbhiḥ prasenajit

5.108

lobhakṣayādivaṃ prāptāstathaivānye janādhipāḥ || tasmāttyajaṃti ye lobhaṃ te'tikrāmaṃti sāgaram

5.109

saṃsārākhyamato'nye ye grāha grastā na saṃśayaḥ || atha brāhmaṇabhedāṃstvamaṣṭau viprāvadhāraya

5.110

mātraśca brāhmaṇaścaiva śrotriyaśca tataḥ param || anūcānastathā bhrūṇa ṛṣikalpa ṛṣirmuniḥ

5.111

ete hyaṣṭau samuddiṣṭā brāhmaṇāḥ prathamaṃ śrutau || teṣāṃ paraḥ paraḥ śreṣṭho vidyāvṛttaviśeṣataḥ

5.112

brāhmaṇānāṃ kule jāto jātimātro yadā bhavet || anupetaḥ kriyāhīno mātra ityabhidhīyate

5.113

ekoddeśyamatikramya vedasyācāravānṛjuḥ || sa brāhmaṇa iti prokto nibhṛtaḥ satyavāgghṛṇī

5.114

ekāṃ śākhāṃ sakalpāṃ ca ṣaḍbhiraṃgairadhītya ca || ṣaṭkarmanirato vipraḥ śrotriyonāma dharmavit

5.115

vedavedāṃgata
ttvajñaḥ śuddhātmā pāpavarjitaḥ || śreṣṭhaḥ śrotriyaivānvaprājñaḥ so'nūcāna iti smṛtaḥ

5.116

anūcānaguṇopeto yajñasvādhyāyaṃyaṃtritaḥ || śrūṇa ityucyate
śiṣṭeḥ śeṣabhojī jiteṃdriyaḥ

5.117

vaidikaṃ laukikaṃ caiva sarvajñānamavāpya yaḥ || āśramastho vaśī nityamṛṣikalpa iti smṛtaḥ

5.118

ūrdhvaretā
bhavatyagryo niyatāśī nasaṃśa yī || śāpānugrahayoḥ śaktaḥ satyasaṃdho bhavedṛṣiḥ

5.119

nivṛttaḥ sarvatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ || dhyānastho
niṣkriyo dāṃtastulyamṛtkāṃcano muniḥ

5.120

evamanvayavidyābhyāṃ vṛttena ca samucchritāḥ || triśuklānāma vipreṃdrāḥ pūjyante savanādiṣu

5.121

ityevaṃvidhavipratvamuktaṃ śṛṇu yugādayaḥ || navamī kārtike śuklā kṛtādiḥ parikīrtitā

5.122

vaiśākhasya tṛtīyā yā śuklā tretādirucyate
māghe pañcadaśīnāma dvāparādiḥ smṛtā budhaiḥ

5.123

trayodaśī nabhasye ca kṛṣṇā sā hi kaleḥ smṛtā || yugādayaḥ smṛtā hyetā dattasyākṣayakā
rakāḥ

5.124

etāścatasrastithayo yugādyā dattaṃ hutaṃ cākṣayamāśu vidyāt || yugeyuge varṣaśatena dānaṃ yugādikāle divasena tatphalam

5.125

yugādyāḥ kathitā hyetā manvādyāḥ śṛṇu sāṃpratam || aśvayukchuklanavamī dvādaśī kārtike tathā

5.126

tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca
phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā

5.127

āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī || śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca
pūrṇimā

5.128

kārtikī phālgunī caitrī jyeṣṭhe pañcadaśī sitā || manvaṃtarādayaścaitā dattasyākṣayakārakāḥ

5.129

yasyāṃ tithau rathaṃ pūrvaṃ prāpa
devo divākaraḥ || sā tithiḥ kathitā viprairmāghe yā rathasaptamī

5.130

tasyāṃ dattaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ sarvamevākṣayaṃ matam || sarvadāridryaśamanaṃ bhāskaraprī
taye matam

5.131

nityodvejakamāhuryaṃ budhāstaṃ śṛṇu tattvataḥ || yaśca yācaniko nityaṃ na sa svargasya bhājanam

5.132

udvejayati bhūtāni yathā
caurāstathaiva saḥ || narakaṃ yāti pāpātmā nityodvegakarastvasau

5.133

ihopapattirmama kena karmaṇā ka ca prayātavyamito mayeti || vicārya caivaṃ
pratikārakārī budhaiḥ sa cokto dvija dakṣadakṣaḥ

5.134

māsairaṣṭabhirahnā ca pūrveṇa vayasāyuṣā || tatkarma puruṣaḥ kuryādyenāṃte sukhamedhate

5.136

arcirdhūmaśca mārgoṃ dvāvāhurvedāṃtavādinaḥ||arciṣā yāti mokṣaṃ ca dhūmenāvartate punaḥ||135||yajñairāsādyate dhūmo naiṣkarmyeṇārcirāpyate||etayoraparo mārgaḥ
pākhaṃḍa iti kīrtyate

5.138

yo devānmanyate naiva dharmāśca manusūcitān||naitau sa yāti paṃthānau tattvārtho'yaṃ nirūpitaḥ||137||iti te kīrtitāḥ praśnāḥ
śattyā brāhmaṇasattama || sādhu vā'sādhu vā brūhi khyāpayātmānameva ca

5.138.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kalāpagrāmavāsisutanubrāhmaṇena nāradapraśnottarakathanaṃnāma paṃcaso'dhyāyaḥ

Kumarikakhanda 5

Contents

Linked texts (7)