Pramāṇa · Search · About · API

Purushottakhanda 21

Puruṣottakhaṇḍa 21

Language
Sanskrit

Contents

21.2

ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ
bhagavataḥ śayanotsavavividhavarṇanam
jaiminiruvāca
ataḥ parampravakṣyāmiśayanotsavamuttamam | āṣāḍhīmavadhiṃ kṛtvā hareḥ svāpastu karkaṭe
vārṣikāṃścaturo māsānyāvatsyātkārtikī dvijāḥ !
ayaṃ puṇyatamaḥ kālo harerārādhanamprati

21.8

kāśyāṃ bahuyugaṃ vāsānniyamavratasaṃsthiteḥ | phalaṃ yaduktaṃ tadvidyātkṣetre śrīpuruṣottame
cāturmāsyadinaikena vasataḥsannidhauḥ hareḥ | vārṣikāṇāṃcaturṇāṃ tu yānyahānivasannayet
puṇyakṣetre jagannāthasannidhau nirmalāntare | pratyakṣaṃ vājimedhasya sahasrasyalabhetphalam
snātvā sindhujale puṇye dṛṣṭvā śrīpuruṣottamam | cāturmāsyavratetiṣṭhannaśocatikutaścana
cāturmāsye nivasati kṣetreśrīpuruṣottame | sākṣāddṛṣṭrirbhagavatastaddvayaṃ muktisādhanam
tasmātsarvāṇi santyajya śrautasmārttāni mānavaḥ
prayatnānnivasetpuṇye kṣetre śrīpuruṣottame

21.15

bhogibhogāsane supraścāturmāsyeṣu vai prabhuḥ | sarvakṣetreṣusānnidhyaṃnakaroti jagadguruḥ
atra sākṣānniyasati yathā vaikuṇṭhaveśmani | dvādaśasvapi māseṣu bhagavānatra mūrtimān
muktidaścaśruṣā dṛṣṭvācāturmāsye viśeṣataḥ | aṣṭamāsanivāsena dṛṣṭvā viṣṇuṃ dine dine
yadāpnoti phalaṃ taddhi cāturmāsyadinaikataḥ | cāturmāsyanivāsena kṣetre śrīpuruṣottame'
dinaṃ dinaṃ mahāpuṇyaṃ sarvakṣetranivāsajam | phalaṃ dadāti bhagavānkṣetre varṣanivāsataḥ
sarvapāpaprasakto'pi sarvā''cāracyuto'pi ca | sarvadharmabahirbhūto nivasetpuruṣottame
cāturmāsyamathaikaṃ yaḥ kuryādvai pāpakṛnnaraḥ | vihāya sarvapāpāni bahirantaśca nirmalaḥ
narasiṃhaprasādena vaikuṇṭhabhavanaṃ vrajet

21.17

tasmānnaraḥ sarvabhāvairviṣṇoḥ śayanabhāvitan | vārṣikāṃścaturomāsānnivasetpuruṣottame
kuryādanyanna vā kuryājjanmasāphalyamṛcchati

21.21

āṣāḍhaśuklaikādaśyāṃ kuryātsvāpamahotsavam | maṇḍapaṃ racayettatra śayanāgāramuttamam
devasya purataḥśayyāntarūtpalyaṅkikopari | svāstīryasopadhānāṃtu mṛducīnottaracchadām
karpūradhūlivikṣiptāṃsādhucandrātapāṃśubhām | sarvatoveṣṭitāṃchidrarahitāṃ candanokṣitām
sādhudvārāṃ samāṃ snigdhāṃ nānācitropaśobhitām
ekaṃ svāpagṛhaṃ kṛtvā niśīthe pratimātrayam

21.26

sauvarṇaṃ rājataṃ vā'pi rītijaṃ dārṣadaṃtathā | yathāśraddhaṃ prakurvīta praśastaṃ cottarottaram
tattrayāṇāṃ surāṇāmbepādamle yathātatham | nighāya pūjayeddevāṃstacchevaṃteṣunikṣipet
pūjānte bhāvayedaiktyaṃ teṣāṃ kṛṣṇādibhiḥsaha | ehyehibhagavandeva sarvalokaikajīvana !
svāpārthaṃ caturo māsānsarva kalyāṇavṛddhaye | itisamprārthyadeveśāṃstadaṃgāttattvajāṃtrayam
pratyakṣāṃsu vinikṣipya māṅgalyastutigītibhiḥ
nayecchayyāgṛhadvāraṃ vāsayedghaṭikātraye

21.32

pañcāmṛtaiḥ snāpayettānūthakpalaśatādhikaiḥ | sugandha candanairliptānvastrā'laṅkaraṇādibhiḥ
pūjayitvā yathānyāyaṃ prāñjalirmantramuccaret | jagaddhanva! jagannātha! jagattrāṇaparāyaṇa!
hitāyajagatomīśa cāturmāsyānvanāgamān | suptvāpraśamayā'riṣṭāñchakreṇasahapūjitaḥ
ehyehi śayanāgāraṃ sukhamatra svapa prabho !| iti samprārthya deveśaṃ svāpayetpuruṣottamam
sudṛḍhaṃvandhayeddvāraṃ viṣṇoḥ śayanaveśmanaḥ | svāpayitvājagannāthaṃ labhate sukhamuttamam
vārṣikāṃścaturomāsānprasupte vai janārdane | vratairnaikairniyamairmāsānvai caturaḥ kṣipet

21.36

kalpasthāyīviṣṇulokenarabhoktobhaveddhruvam | niyamavratāni gadataḥśṛṇudhvaṃmunayo mama
mañcakhaṭvādidaśayanaṃ varjayedbhaktimānnaraḥ | anṛtau na vrajedbhāryāṃ māṃsaṃ madhu paraudanam
paṭolaṃ mūlakaṃ caiva vārttākaṃ ca na bhakṣayet | abhakṣyaṃvarjayeddūrānmasūraṃ sitasarṣapam
rājamāṣānkulatthāṃśca āśudhānyaṃ ca santyajet
śākaṃ dadhi payo māṣāñśrāvaṇādau kramādimān

21.37

gajagopayatīṃstyaktvā nā''roheccarmapāduke | vārṣikāṃścaturo māsānavratena nayedyadi
tasya pāpasya śāntyarthaṃ kārtike vā vratī bhavet

21.36-2

namaḥ kṛṣṇāya haraye keśavāya namonamaḥ | namo'stu nārasiṃhāya viṣṇave pāpajiṣṇave
sāyamprātardivāmadhye karmānteṣu ca yojayet

21.41

tasya pāpāni ghorāṇi citānibahujanmasu | nirdahatyeva sarvāṇitūlarā śimivānalaḥ
ekāhāroyatāhāroviṣṇunirmālyabhojanaḥ | āṣāḍhīmavadhikṛtvākārtikyavadhiyobhavet
naktabhojī bhavedvā'pi svargastasya| 'lpakaṃ phalam

21.48

tailābhyaṅgaṃdivāsvāpaṃgṛgāvādaṃścavarjayet | āṣāḍhaśuklaikādaśyāṃ saṃkrāntaukarkaṭasyacā
āṣāḍhyāṃ vā naro bhaktyā gṛhṇīyānniyamamvatī | sarvapāpaharaṃ devaṃ prapūjya madhusūdanam
tadagre pratisaṅkalpya vratārttanajapādikam | prārthayetparamānandaṃ kṛtāñjalipuṭo vratī
cāturmāsyavrataṃ deva gṛhītaṃ tvatprasādataḥ | tava prasādānnirvighnaṃ siddhimāyātu keśava
vrate'sminsadyasampūrṇe paralokagatirbhavet | tanme bhavatu sampūrṇaṃ tvatprasādādadhokṣaja!
iti samprārthya deveśaṃ pūrvoktaniyamasthitaḥ | prāpayeccaturomāsānviṣṇvarpitamatirvratī
pāraśaṃ pratimāsānte prītyai kṛṣṇasya kārayet

21.46

miṣṭānnarbhojayedviprānpūjayitvā jagatpatim
asamarthastu kārttikyāṃ pārayedvratamuttamam

21.52

tasyāṃ pūjyaṃ jagannāthaṃvahissaṃ tarpayettataḥ | dvijāgryānpāya sairmiṣṭairviṣṇubhaktyāprapūjayet
yathāśaktyā pradadyādvai kanakaṃ vastrameva ca | aśaktaḥ kārtike māsi vrataṃ kuryātpuroditam
vrataṃ ca vividhaṃ viṣṇoḥ kṛcchracāndrāyaṇaṃ tathā

21.55

[ekāntaraṃ dvāntaraṃvākuryānmāsopavāsakam | anodanaṃ phalāhāraṃ naktavratamathā'pivā
yavagodhūmakaṃ kuryātparākamathavāvrataṃ dvijāḥ || ]
payaḥpītvānayedyastuśākāhāreṇavāpunaḥ | bhuktvā'travipulānbhogānparaṃ nirvāṇamṛcchati
tatrā'pi cedaśaktaḥ syādbhīṣmapañcakamuttamam | prītaye devadevasya vanyavṛttirbhavedvratī
etadvrataṃ samākhyātaṃ bhagavatprītikārakam | sarvapāpapraśamanaṃ viṣṇulokagatipradam
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvakāmaprasādhanam (prasādanam )

21.36-3

munayaḥ proktametadvo rahasyaṃ śṛṇutā'param | etadvratambā cānyānivratāni suvahūni ca
bhagavadbhaktihīnānāṃ jānīdhvaṃ viphalāni vai | phalaṃ mahākratūnāṃyattattīrthānāṃ phalamuttamam
dānānāṃ tapasāṃcaivasāttvikānāṃcayatphalam | ekayāviṣṇubhaktyā tatsamagraṃ phalamaśnute
ye paśyantimahātmānaḥ śayanotsavamuttamam | māturgarbhe na svapantikārayanticayemahat
utsavānte vrataṃ cedaṃ pratijñāya tadagrataḥ | paryānnaṃ pārayitvā tu brahmaloke mahīyate
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍāntargatotkalakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisamvāde
bhagavataḥśayanotsavavividhivarṇanaṃnāmasaptatriṃśo'dhyāyaḥ

21.3

ataḥ paraṃ pravakṣyāmidakṣiṇāyanamuttamam | saṅkrānteḥ pūrvakāleyākalā vai viṃśatirmatāḥ
ayanaṃ puṇyakālo'yaṃpuṇyakarma sukarmaṇām | paścādyastaistatradevaṃsnāpayetsvāpavaddvijāḥ
sarvāṅgaṃ lepayedasyāgurukarpūracandanaiḥ | sugandhamālyalaṅkāraiścāruvastraiśca dīpakaiḥ

21.4

nānābhakṣyopahāraiśca pūjayetparameśvaram | karparā'talikāmuccairmukhāmyāśe harerdadet

21.5

durvāṅkurākṣatairnīrājanenā'thapravandayet | māṅgalyagītanṛttādyairnārī huluhulāṃ vadet

21.8-2

pūjitaṃ pūjyamānaṃ ca yaḥ paśyetpuruṣottamam | pūjāśataguṇaṃ puṇyaṃ tasmai dadyājjanārdanaḥ
ayane dakṣiṇe tasminnarcyamānaṃśriyaḥpatim | vihāyasarvapāpāniviṣṇulokaṃvrajantite
svalpā vā mahatī yātrā sarvā muktipradā hareḥ
tasmiṃstasmindine dṛṣṭo bhagavānmuktido dhruvam

21.6

viśvāsahetormūrkhāṇāṃ yātrā hyetāḥ kṛpāvatā
viṣṇunā kathitā viprāḥ! pāpināṃ kilbiṣāpahāḥ

21.15-2

āyāsajanitaṃ puṇyaṃ manyante ye narādhamāḥ | lakṣmīpaterbhojanāyasaṃskāryo'nnamahānasaḥ
vaiṣṇavāgniṃ samādhāya nirūpya carumuttamam | vaiśvadevaṃ prakurvīta bhagavatpākasādhanam
brahmaṇe vāstupataye prajānāmapataye tathā | viṣṇaveviśvakartre caśucyagraujuhuyācchuciḥ
rājñā niyukta ācāryāḥ śrautasmārtakriyāparaḥ | dvārapālapracaṇḍābhyāmaiśānyāṃkhetrapāline
dakṣiṇe ca virūpāya khagānāmapatayetathā | durgāsarasvatībhyāṃcanairṛtyāṃvinivedayet
mahālakṣmīmahendrābhyāṃ prācyāṃ diśi baliḥ smṛtaḥ
viṣṇupāriṣadebhyo'tha paśūnāmapataye tathā

21.20

udīcyāṃ balidānetunāradāyā'thapaścime | āgneyyāmagnayedyāhyāyavyāṃviśvasākṣiṇe
pañcaśvasanarūpebhyo viśvakartre'tha madhyataḥ | ādyantayorjalaṃ dadyātpratyekaṃ balikarmaṇi
dattvā baliṃ tadagnau tu kārayetpākamṛttamam | sandhyātraye bhagavataḥpūjāyaiccarukāraṇāt
crurusaṃskārakāṅkṣānibhakṣyabhojyādikāni vai | na dīptānyojayettatraloketraivarṇikotpra
āryānpavitrāñchudrānvā varṇāṃśca parisevakān
laukikavyavahāro'yaṃ pacati śrīḥsvayaṃ dhruvam

21.24

bhuṅkte nārāyaṇo nityaṃ tayāpakvaṃ śarīravān | amṛtaṃtaddinaivedyaṃpāpaghnaṃmūrdhnadhāraṇātṛ
bhakṣaṇāṃnamadyapānādimahāduritanāśanam | āghrāṇānmānasaṃ pāpaṃ darśanāddṛṣṭirjaṃ tathā
āsvādāttu kṛtaṃ pāpaṃ śrāvaṇaṃcavyapohati | sparśanāttvakkṛtaṃpāpaṃmithyābhāṣaṇajaṃtathā
gātralepāddahetpāpaṃ śārīraṃ vai na saṃśayaḥ

21.25

mahāpavitraṃ hi harerniveditaṃ niyojayedyaḥ pitṛdevakarmasu
tṛpyanti tasmai pitaraḥ surāstathā prayānti lokaṃ madhusūdanasya te

21.31

nātaḥpavitraṃ viśvasminhavyaṃkavyeṣubhodvijāḥ | nṛṇāṃrūpamasthāyatadaśnantidivaukasaḥ
abhimāno mahāṃstatra devadevasya cakriṇaḥ | śvetonāma mahārājaḥ purātretāyuge'bhavat
vratastho'pi mahābhaktiṃ cakāra puruṣottame | indradyumnena racitabhogamātrānusārataḥ
bhogānprakalpayāmāsapratyahaṃ śrīpatermudā | bhakṣyabhojyānyanekānipaḍ‌rasāṃścasusaṃskṛtān
mālyānicavicitrāṇisugandhamanulepanam | gītavāditranṛtyāni divyā nisubahūnica
rājopacārā bahuśo'vasare'vasare hareḥ | bahuvittavyayāyāsabhaktibhāvanirūpakāḥ

21.35

tattatkṛṣṇavaśāstroktacitrabhogāḥ pṛthagvidhāḥ | kalpitāstena bhūpenacidrūpaddhujabhānunā
prātaḥ pūjanavelāyāṃ hariṃ draṣṭuṃ jagāma saḥ | kasmiṃściddivaserājāpūjyamānaṃdadarśaṃtam
praṇamya devadevaṃ tu baddhāñjalipuṭomudā | prāsādadvāranikaṭe tasthivānnṛpasattamaḥ
dṛṣṭvā svayaṃ viracitānupacārānanuttamān | upāyanasahasraṃ ca hareragre prakalpitam

21.36-4

cintayāmāsa manasā kiñciddhyānāvalambitaḥ
manuṣyakalpitaṃ bhogaṃ grahīṣyati hariḥ kimu

21.37-2

devairdivyopacārairyo śakyatenā'rcanāvidhau | mānasairupahārairyaṃpūjayanti yatavratāḥ

21.45

bhāvaduṣṭo bahiryāgo namude tasyaniścitam | itthaṃsañcintayannājādivyāsanagataṃvibhum
bhuñjānamannapānādyaṃ śriyā supariveṣitam | divyasragjālaṅkṛtayādivyagandhadukūlayā
anargharatnamañjīrasiñjitena surālayam | pūrayantyāsvarṇadarvyā dadatyā sādaraṃ rasān
bhagavatpratirūpaiśca bhuñjānaiḥ pariveṣṭitam | dṛṣṭvā kṛtārthamātmānaṃ manyamānastadadbhutam
pronmīlitākṣaḥ sa punaḥprāgdṛṣṭaṃ samavaikṣata | ataḥprabhṛtirājā'sauparāṃnirvṛ timāptavān
niveditāśīrvratavāṃścacāra sumahattapaḥ | akālamṛtyunāśāya svarājye mṛtamuktaye
mantrarājaṃ japannityaṃ śritānāṃ kalpapādapam | dadarśa śatavarṣānte nṛhariṃ durgitāpaham
yogāsanābjanilayaṃ vāmāṅkāvasthitaśriyam
divyālaṅkṛtasarvāṅgaṃ sphaṭikāmalavigraham

21.46-2

tridaśaiḥ siddhamunaiścastūyamānaṃsmitānanam | bhrāntovismayabhītibhyāṃharṣagadgadayāgirā
prasīda nātheti lapanpapāta dharaṇītale

21.50

tapaḥ kṛśaṃ taṃ praṇataṃ dṛṣṭvā manujakesarī | akaluṣaṃ kṣitipatiṃ vivakṣurbhaktavatsalaḥ
śrībhagavānuvāca
uttiṣṭhavatsa! bhaktyāteprasannoviddhimāṃ prabhum | mayi prasannenālabhyaṃvaraṃ tatprārthyatāṃbhavān
śrutvetthaṃ bhagavadvākyaṃ samuttasthau tatonṛpaḥ | baddhāñjalipuṭonamrobhaktyovāca janārdanam
śveta uvāca
svāminyadi prasādaste mayi jātaḥ sudurlabhaḥ
sārūpyamatha samprāpya sthāsyāmi tava sannidhau

21.51

sthāsye yāvannṛpatve'haṃ maddhrājye no janaḥ kvacit
akāle mriyatāṃ jantuḥ kāle cenmuktimāpnuyāt

21.52-2

tacchrutvā bhagavānprāha śvetarājānamuttamam

21.37-3

śveta! te vāñchitaṃbhūyāttiṣṭha tvaṃ mamadakṣiṇe | bhuktvāvarṣasahasraṃtusvarājyaṃsusamṛddhimat
mama nirmālyabhogenakṣīṇaśeṣāghasañcayaḥ | sunirmalāntaḥkaraṇo matsāyujyamavāpsyasi
vaṭasāgarayormadhyemuktisthānesudurlabhe| madīyā''dyāvatārasyaviṣṇormatsyasvarūpiṇaḥ
sammukhīnodhvasatvaṃhisphaṭikāmalavigrahaḥ| khyātiṃyāsyasibhūloṃkeśvetamādhavasañjñayā
yuvayorantarāleyeprāṇāṃstyakṣyantimānavāḥ| tiryañco'picakīṭāvādhruvaṃtemuktimāpnuyuḥ
amarā yatra maraṇamicchanti kimumānavāḥ| tavottarasyāṃ diśiyatsaraḥpāpanivarhaṇam
tatra snātvā'paspṛśyatadīyaidakṣiṇetaṭe| ubhayordṛ ṣṭipūtaḥsaṃstyaktvāprāṇānvimucyate
āsamantādidaṃ kṣetraṃ yatratatrā'pimuktidam| mūḍhātmanāṃviśvasituṃpradhānaṃsthānamīritam
tava rājye tu yelokāmamanirmālyabhojinaḥ| mṛttikālikīteṣāṃtatkadācidbhaviṣyati
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍāntargatotkalakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisamvāde
śvetamādhavopāravyānavarṇanaṃnāmasaptatriṃśo'dhyāyaḥ

21.10

itidattvāvaraṃtasmaiśvetarājāyavaipurā| jagāmā'ntarhitoviprāḥprāsādāntaḥsthitohariḥ
samastajagadādyāśrīḥsṛṣṭisthitivināśakṛt|vaiṣṇavīśaktiratulāviṣṇudehārddhahāriṇī
suśropamaṃ supakvānnaṃ bhuṅkte nārāyaṇaḥ prabhuḥ| taducchiṣṭopabhogo hisarvāghakṣayakārakaḥ
natādṛśasamaṃpuṇyaṃvastvastipṛthivītale| [ prāyaścittamaśeṣāṇāmpāpānāṃparikīrtitam
bhagavatpādapadmānuprekṣaṇopāsanādibhiḥ] | pāpasaṃskāra kartṝ ṇāṃ samparkāttu na duṣyati
padmāyāḥ sannidhānena sarve teśunayaḥsmṛtāḥ| viṣṇuvālayagataṃtaddhirnirmālyaṃpatitādayaḥ
spṛśantyannaṃ na duṣyetayathāviṣṇustathaiva tat | vratasthāvidhavāścaivasarvevarṇāśramāstathā
tatprāśanena pūyante dīkṣitāścāgnihotriṇaḥ| daridraḥkṛpaṇo vā'pi gṛhasthaḥprabhurevavā
svadeśyāḥ paradeśyā vā sarvatatrasamāṃgatāḥ| nābhimānaṃprakurvīranviṣṇornirmālyabhakṣaṇe
bhaktyā lobhātkautukādvā kṣudhāsaṃśamanenavā| ākaṇṭhabhakṣitaṃtaddhi punāti sakalāṃhasaḥ
sarvarogopaśamanaṃ putrapautrapravarddhanam
dāridryaharaṇaṃ śreṣṭhaṃ vidyāyuḥśrīpradaṃ śubham

21.13

pakṣapāto mahāṃstatraviṣṇoramitatejasaḥ| nindanti ye tadamṛtaṃ mūḍhāḥpaṇḍitamāninaḥ
svayaṃ daṇḍadharasteṣu sahate nā'parādhinaḥ| yeṣāmannaṃ sa daṇḍaścedvadhruvāteṣāṃhi durgatiḥ
kumbhīpāke mahāgyore pacyante te'tidāruṇe
na vikrayaḥ krayo vā'pi praśastastasya bho dvijāḥ !

21.14

nirmālyaṃ jagadīśasya nā'śitvā'śnāmi kiñcana
iti satyapratijño yaḥ pratyahaṃ tacca bhakṣayet

21.18

sarvapāpavinirmuktaḥ śuddhāntaḥkaraṇo naraḥ| sa śuddhaṃ vaiṣṇavasthānaṃ kramādyātina saṃśayaḥ
cirasthamapi saṃśuṣkaṃ nītaṃ vā dūradeśataḥ| yathātathopayuktaṃ tatsarvaṃ pāpāpanodanam
kukkurasya mukhādbhraṣṭaṃ tadannaṃ patitaṃ yadi | brāhmaṇenā'pi bhoktavyamitareṣāṃtukākathā
upoṣya tiṣṭhatā vā'pi nopavāsaṃ ca kurvatā | aśucirvāpyanācāromanasāpāpamācaran
prāptamātreṇa bhoktavyaṃ nā'tra kāryā vicāraṇā

21.20-2

naivedyānnaṃ jagaddharturgāṅgaṃ vāri samaṃ dvayam| dṛṣṭeḥsvargādisamprāptirbhakṣaṇāccā'ghanāśanam
jagaddhātryā hi yatpakvaṃ vaiṣṇave'gnau susaṃskṛte
bhuṅkte'nvahaṃ cakrapāṇiryugamanvantarādiṣu

21.22

saptadvīpadharāmadhye sānnidhyaṃ nedṛśaṃ hareḥ| yādṛśaṃnīlagotre'sminbyājamānuṣaceṣṭitam
dārurūpaṃ paraṃbrahma sarvacākṣuṣagocaram | prakāśate bho munayo na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ kvacit

21.23

tasmai pravṛttirūpāya brahmaṇe paramātmane
pravṛttirūpā śaktiḥ śrīḥ pravartayati yaddhaviḥ

21.26-2

tadaśnāti jagannāthastaccheṣaṃ duritāpaham| kimatra citraṃbho viprādyaduktaṃmuktikāraṇam
nā'lpapuṇyavatāṃ tatra viśvāsaśca prajāyate | vedācārapradhāneṣu yugeṣvevatprakīrtitam
mahimānaṃ na vedāsya viśeṣācchrūyatāṃ kalau
ghore kaliyuge tasmiṃstripādo dharmaviplavaḥ

21.31-2

dharmaḥ syādekapādastukvacittasya bhayāccaret | sarve'nṛtapradhānā hi dāmbhikāḥ śaṭhavṛttayaḥ
prāyaśca dharmavimukhā jihvopasthaparāyaṇāḥ | na dhyāyanti tapasyantivratayanti kadācana
adharmabahulāḥ sarve hiṃsakā lolupāḥ param | pareṣāṃ parivādena tuṣyanti svakṛtaṃvinā
prasaṅgātkautukādvā'pi nighnanti parakarma vai | kṣudrakāryāśayātsvasyaparakāryaprabādhakam
dharmalabdhāṃ striyaṃ ramyāmavajñāya svaveśmani
parayoṣiti nindyāyāṃ prasaktāḥ paśuceṣṭitāḥ

21.32-2

agnihotrādikaṃ vā'pi vrataṃ nā'nyatkvacitkvacit
jīvikā tad dvijātīnāṃ śeṣāṃ vā pāralaukikam

21.37-4

avratārthītvedena anyāyā''sradhanena ca | vittaśāṭhye na ca kṛtaṃ na tathā phaladāyi tat
prāyaḥ kaliyuge bhūpāḥ prajāvanaparāṅmukhāḥ | karādānaparānityaṃ pāpiṣṭhāścauryavṛttayaḥ
varṇasaṅkariṇaḥ sarve śūdraprāyāḥ kalauyuge | hartāraḥ pārthivāḥ eva śūdrāśca nṛpasevakāḥ
śrautasmārtādikaṃ karma na tathāsadanuṣṭhitam | yuge caturthe bho viprāḥparalokāya kalpate
dānadharmaḥ paro hyeṣa nā'nyodharmaḥ praśasyate
karmaṇā manasā vācā hitamicched dvijanmanām

21.40

itihovācabhagavānbrāhmagopāmakītanuḥ | brāhmaṇā yasya santuṣṭāḥ santuṣṭastasyacāpyaham
ubhayatra samo bhūyādbrāhmaṇe ca janārdane | yadvadantidvijāvākyaṃ tatsvayaṃbhagavānvadet
yathā tathā varta māno varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ
bhagavānapi deveśaḥ sa sākṣād brāhmaṇapriyaḥ

21.43

sadā'vatāraṃ kurute brāhmaṇārthaṃ janārdanaḥ | tatpālanāthaṃ duṣṭānvai nigṛhṇāti yuge yuge
sasarjabrāhmaṇānagre sṛṣṭyādau sa caturmukhaḥ | sarve varṇāḥ pṛthakpaścātteṣāṃ vaṃśeṣu jajñire
tasmātkaliyuge tasminbrāhmaṇo viṣṇureva ca
ubhau gatiśca sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ harirgatiḥ

21.46-3

harirevā'tra sarveṣāṃgatiḥ prāptekalauyuge | śālagrāmādike kṣetre smaryatekīrtyate'pi ca
tasminnīlācalepuṇye kṣetre kṣetrajñadharmmiṇi | jīvabhūtaḥ sa sarveṣāṃ dāruvyājaśarīrabhṛt
kalikalmaṣanāśāya prāyo duṣkṛtakarmaṇām
darśanastavanocchiṣṭabhojanairmuktidāyakaḥ

21.50-2

ucchiṣṭena suraiśasya vyāpannasyakalevaram | tadāhārastadātmāhilipyate na sapātakaiḥ
nivedanīyamanyāsu mūrttiṣvīśasya vartate | pāvanaṃ tadapi proktamucchiṣṭaṃ tu vimocakam
bhuṅkte tvatraivabhagavānpaśyatyanyatracakṣuṣā | purā'yaṃ prārthito devo yogibhiḥpariveṣṭitaḥ
nirmālyocchiṣṭabhogena tava māyāṃ jayemahi
atyantasmitākṣāṇāmanāyāsena muktidaḥ

21.55-2

śayanāsanabhogādyai ramate ca śriyā saha | atra ceṣṭā bhagavato vedārtha iti dhāryatām
samatikrāntavedo hi na kadācitpravartate | vedakṣārthamevāsya sambhavo hi yuge yuge
pramāṇabhūto bhagavānviruddhaṃ kathamācaret | tasminviruddhaṃ carati jagaddeva tathā bhavet
ācāreṇa hi vedārtho niyato bhāmatāṃgata : | madhyadeśabhavaḥ pūrvamatrāgacchaddvijottamaḥ
śiṣṭaacharaiḥ suvimalaḥ śāstrārthapariniṣṭhitaḥ
sadā śāntaḥ sadā dāntaḥ kāyavāṅmanasairgṛhī

21.63

sa tīrthavidhinādevaṃsamabhyarcyavasannikaḥ | trirātramatropitavānviṣṇuvarcanaparaḥśuciḥ
yajñaśeṣaṃ gṛhasthānāṃ bhoktavyamiti śāstrataḥ | devocchiṣṭaṃ na jagrāhaanyapākāmiśaṅkayā
daivatairatra saṃtkāryo devayogyaḥ kathaṃ bhavet | ayogyatvācca naivedyamagrāhyaṃca bhavedbhuvam
agṛhīte ca naivedye śrotriyeṇatadādvijāḥ | sarve ca tasyānucarā nābhakṣanta niveditam
tataḥ sa vyādhisammagro vihvalībhūtavigrahaḥ | sakudumbo'bhavanmūko bhagavaddrohasaṃyutaḥ
manasācintayatyevaṃ nirnimittaṃ kathaṃ nu me | kuṭumbasahitasyābhūtpīḍāsarvāṅgabhaṅginī
evaṃ cintayamānasyatrirātrānte'bhavanmatiḥ | nedṛśī vyādhipīḍācasarveṣāmekadābhavet
ko vā drohaḥ kṛto'smābhiretasminpuruṣottame
na buddhipūrvakaḥ kiṃ syāttato me vyādhikāraṇam

21.66

muhūrttikṣaṃ cintayitvādadhyau nārāyaṇaṃprabhum | dhyānāvasānetuṣṭāva śāśvatatvārthadarśakaḥ
śāṇḍilya uvāca
caturdaśā'piyā vidyādharmanirṇayahetavaḥ | tāḥ sarvāstvaka vākyāni mukhapadmavinirgatāḥ
tābhirevā''careddharmamiti śāstrārthaniścayaḥ | tasya dharmasya rakṣārthamavatāro yuge yuge
tamullaṅghya varttamāno bhavaddrohakaro dhruvam | ahaṃ te devadeveśa! karmaṇā manasā girāṃ
dharmaśāstramatikramya na vartte'pyarthakāmayoḥ | anekajanmasāhasraiḥ sañcitaṃ pāpasañcayam
dagdhumatrā''gatodevatvaddarśanadavāgninā | ko'parādhaḥ kṛto deva tvacchāstrapathavarttinā
sarvāṅgaṃ vādhate yasmādugro vyādhirahetukaḥ

21.71

jñānato'jñānato vāpi tvatpādasarasīruhe | kṛto'parādhoyodeva! taṃ kṣamasva kṛpāmbudhe!
bhūmau skhalitapādānāṃ bhūmiraivāvalambanam | tvayijātāparādhānāṃ tvamevaśaraṇamprabho
tavā'parādhajaṃ pāpaṃ tvameva ca kṣamasva me

21.73

vahnisantāpatonaśyedvahni santāpajo vraṇaḥ | tadimāṃ durdaśāṃdeva prārabdhāṃpāpabījajām
līlāpāṅgena śamaya apavargaikahetunā | māmuddhara jagannātha patitaṃ śokasāgare

21.77

tvaddarśanapathaṃ yātaḥ kiṃ nu śocyobhavennaraḥ | nisargakaruṇāmbhoghe yastvadṛṣṭiṃpathaṅgataḥ
sadānandābdhisaṃmagno naśocatinakāṅkṣati | nālpabhāgyohyahaṃdeva tvāmadrākṣaṃsvacakṣuṣā
apavargāntarāyo me dhruvameṣā vibhīṣikā | tatprasīda jagannātha! sevakaṃ drohiṇaṃ sadā
sevyasevakasambandhādaparādhaṃ kṣamasva me
iti stavānte tasyā''śu dehapīḍā'gamattadā

21.81

dadarśa sotha govindanṛsiṃhaṃbhaktavatsalam | divyasiṃhāsanārūḍhaṃdivyā'laṅkārabhūṣitam
ādadānaṃ śriyā dattaṃ paramānnaṃ karāmbuje | grāsāvaśeṣaṃ pātreṣu kṣipantaṃ ca muhurmuhuḥ
yāvaddattaṃ vastujātaṃ tāvadaśnantamatvaram | vilāsasasmitāpāṅgaṃ hastailakṣmyā'pavarjitam
taṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭaḥ śāṇḍilyaḥ sa dvijottamaḥ
sasmārā''tmakṛtaṃ drohaṃ naivedyāgrahaṇesthitam

21.83

kvāhaṃ prādeśikaḥ prājñaḥ sarvajñānanidhirbhavān | kva tvaṃ mahadahaṅkārabhūtatattvavisarjakaḥ
tvanmāyonmṛḍhamanaso jānīyuḥ kathamīśa te
niraṅkuśāmanirvācyāmicchāṃ sṛṣṭilayātmikām

21.61

iti stuvantaṃ nṛharistenaivocchiṣṭapāṇinā | siṣeca grāsaśiṣṭāṃśca sarvāṅge dvijasattamam
taiḥsiktairbrāhmaṇaḥ sadyaḥ sudhāsekopamairmudā | babhaudivyavapuḥ śrīmāñjīvanamuktoyathā muniḥ
mahimānaṃ hi bhaktestu bhaktā evavijānate | mahatīṃsṛtipīḍāṃtuvandhyānānubhavetkvacit
ityudīrya svayaṃ gātrāducchiṣṭaṃ paramātmanaḥ | bhuktvā kṛtārthamātmānaṃ mene śrotriyapuṅgavaḥ
sādhāraṇaṃ dharmaśāstraṃ kṣetre'sminna vicāryate | ayaṃ tu paramo dharmo yo devena prakīrtitaḥ
ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhuracyutaḥ | itthaṃ sañcintayanvipraḥkuṭumbārthe'vaśeṣitam
ājahāra svayaṃ muṣṭyā dhyānabhaṅgamavāpaca | prabuddhaścintayāmāsa svapnaṃtaṃ vismitāśayaḥ
ayameva mama droho hyavajñāsiṣamīśvaram
naivedyāśanamāhātmyamajānanparamādbhutam

21.66-2

aṣṭādaśa caturdaśa brahmāṇḍaṃ yatpadāmbujam | dharmadraveṇa prakṣālya apunāstvaṃ tadambunā
yamarcayanti śakrādyā divyabhogairanuttamaiḥ | samānuṣyakṛtaṃ bhuṅkte kṣetre'sminmahadadbhutam
ityāścaryaparastena svapnalabdhena vai dvijāḥ | naivedyena kuṭumbaṃ svaṃ mārjayāmāsa sādaram
tataḥ sarve nīrujaste suvākyāhṛṣṭamānasāḥ | punarjanma manyamānāḥ śaśaṃsuḥ kṣetramuttamam
nā'styasya sadṛśaṃ kṣetraṃ saptadvīpāvanītale
yatra svocchiṣṭadānena pāpānmocayate narān

21.104

puruṣottamamāhātmyaṃ kṣetraṃ paramadurlabham | yataḥ svargaśca bhogaśca muktiścaiva kare sthitā
ātānāṃ bhavakāntārebhāgyādatrasamīyuṣām | nānābhogopatṛptānāṃmuktimārgaḥsukhaṃbhavet
itthaṃ te harṣamāpannāḥ pralapantaḥ parasparam | yatheṣṭaṃ bhojayāmāsuranyonyaṃ ca niveditam
tataste nirmalā viprāstaruṇādityavarcasaḥ | devā iva babhuḥ sarve niṣpāpānirgatajvarāḥ
naivedyāśanamāhātmyaṃkathitaṃ vo dvijottamāḥ | śrutvā'pimahataḥ pāpānmucyatepāpakṛnnamaḥ
nirmālyagrahaṇasyā'syaphalaṃ vaktuṃ naśakyate | sākṣādbrahmasvarūpeṇadhriyatevapuṣāhitat
puṣpacandanamālyādi yadaṅgerupadhāryate | apanītaṃ yathākāle nirmālyaṃ tatprakīrtitam
dhāraṇaṃ śirasā tasya tenāṅgecāpi mārjanam | sāṅgānāṃ koṭitīrthānāmabhiṣekaphalapradam
bhakṣaṇaṃ gurutalpādipāta kaughavināśanam

21.106

lepyā mūrtiriyaṃ viṣṇoranyebhyolepauttamaḥ| śrīkhaṇḍāgurukarpūrakastūrīkuṅkumādibhiḥ
praviṣṭalepasnehena candanāgurudāruṇā | śarīre vāsudevasya indradyumnena kāritaḥ

21.108

pratyahaṃ bho dvijaśreṣṭhā varṣānte vā'panīyate | lepyānāṃ lepanirmoke darśanaṃ na praśasyate
antarā cetpatellepaḥ piṣṭaṃ limpetpunaśca tam
nānyalepaḥ praśasyo hi sa viṣṇoraṅgasammataḥ

21.111

candanāīśarīraṃ ca dṛṣṭvā viṣṇuṃ purā kila | saugandhyāllobhayāmāsa nṛpaputraḥ samṛddhadhīḥ
tasya prītayai niyuktastu ākṛṣyāṅgātpralepanam | dadau nṛpakumārāyali limpehṛdisvake
tāvatpraderśa kuṣṭhaṃ vai śvetaṃ tasyā'bhavatkṣaṇāt
sa āsītkuṣṭhapāṇistu tasmai yo dattavānkila

21.115

tato varṣāvadhigrāhyolepaḥpuṇyatamaḥsmṛtaḥ | nirmālyanāṃpradhānaṃtadghrāṇāddehovināśanam
purā damanakaṃ daityaṃ samudrodakacāriṇam | bādhitāraṃ janānāṃ vai māyābalaparākramam
bhagavānapi māyāvī pitāmahanideśataḥ | matsyāvatāreṇa vibhuḥ praviśya varaṇālayam
anviṣyā''kṛṣya velāyāṃ niṣpipepa mahītale
madhroḥ śukla caturdaśyāṃ patito dānavottamaḥ

21.118

bhagavatkarasamparkātsugandhirabhavattṛṇam | tasyaiva nāmnā'taḥ samyagjagrāhāścaryamānasaḥ
mālāṃ kṛtvā hṛtpradeśamilitāṃvanamālayā| acintayattasyagandhaṃyāvadvastucirasthitam
tasyā'pi gandhaḥ sarveṣāṃ puṣpāṇāṃ saurabhāpahaḥ
varṇastu bhagavanmūrtestulyo'bhūtsa suśobhanaḥ

21.122

tasya mālā bhagavataḥ paramaprītikāriṇī | śuṣkāparyuṣitā vā'pinaduṣṭābhavatikracit
tasya sugrathitāṃ mālāṃdattvā'damanakāraye | utpādayenmahāprītiṃ viṣṇoryāmuktidāyinī
aṅgāpakarpitāṃ mālāṃ bhaktyā yo dhārayennaraḥ | hayamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam
tulasīkalpitāṃ mālāṃ viṣṇoraṅgāpakarpitām
dhārayenmūrdhni kaṇṭhe ca bhakto yo vinyased hṛdi
tāvatsaṅkhyaṃ vājimedhaphalamavyagramaśnute

21.125

nirmālyatulasīpatraṃ yāvadbhakṣayate hareḥ | tāvajjanmasahasraṃ tu viṣṇuloke mahīyate
harernaivedyamannaṃ ca tulasīdala miśritam | pratigrāsaṃ somapānaṃ phalaṃ tatsamamaśnute
yāvajjīvaṃ tu bhuñjāno dhruvaṃ mokṣamavāpnuyāt

21.126

arghyaṃ śaṅgādikaṃ viṣṇostathā''cācamanodakam
pādodakaṃ snānavāri pratyekaṃ pāpanāśanam

21.128

sarvatīrthābhiṣekāṇāṃ phaladaṃ grahanāśanam | alakṣmīpāparakṣoghnaṃ bhūtavetālanāśanam
śavādyamedhya saṃsparśa doṣanāśanamuttamam | sarvadīkṣāvrataphalapradamaiśvaryavardhanam

21.131

akālamṛtyuharaṇaṃ vyādhimūrddhanibarhaṇam | surāgomāṃsabhakṣyādipāpasaṅghavināśanam
etairāplutadehastu śṛṇuyādyadi sūtakam | nāśaucaṃ vidyate tasya sarvakarmā'dhikāriṇaḥ
yāvajjīvaṃ pratijñāya yastvetānyekameva vā
gṛhṇīyād bhūri vā svalpaṃ mucyedviṣṇoḥ prasādataḥ

21.133

evaṃ tatra vasandevo lokānugrahakāṅkṣayā | ramamāṇaḥ śriyā sārddhamanāyāsavimocakaḥ
nirmālyapādāṅkanaivedyanīyadānaistadālokanatatpraṇāmaiḥ
pūjopahāraiśca vimuktidātā kṣetrottamesminpuruṣottamākhye

21.133.p1

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍāntargatotkalakhaṇḍe puruṣottama kṣetramāhātmye jaiminimṛṣisamvāde bhagavataḥprasādanirvālyādimāhātmyakathanaṃnāmā'ṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

Linked texts (2)