Purushottakhanda 21
Puruṣottakhaṇḍa 21
- Language
- Sanskrit
Contents
- 21.133 — 1 part
21.2
ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ
bhagavataḥ śayanotsavavividhavarṇanam
jaiminiruvāca
ataḥ parampravakṣyāmiśayanotsavamuttamam | āṣāḍhīmavadhiṃ kṛtvā hareḥ svāpastu karkaṭe
vārṣikāṃścaturo māsānyāvatsyātkārtikī dvijāḥ !
ayaṃ puṇyatamaḥ kālo harerārādhanamprati
21.8
kāśyāṃ bahuyugaṃ vāsānniyamavratasaṃsthiteḥ | phalaṃ yaduktaṃ tadvidyātkṣetre śrīpuruṣottame
cāturmāsyadinaikena vasataḥsannidhauḥ hareḥ | vārṣikāṇāṃcaturṇāṃ tu yānyahānivasannayet
puṇyakṣetre jagannāthasannidhau nirmalāntare | pratyakṣaṃ vājimedhasya sahasrasyalabhetphalam
snātvā sindhujale puṇye dṛṣṭvā śrīpuruṣottamam | cāturmāsyavratetiṣṭhannaśocatikutaścana
cāturmāsye nivasati kṣetreśrīpuruṣottame | sākṣāddṛṣṭrirbhagavatastaddvayaṃ muktisādhanam
tasmātsarvāṇi santyajya śrautasmārttāni mānavaḥ
prayatnānnivasetpuṇye kṣetre śrīpuruṣottame
21.15
bhogibhogāsane supraścāturmāsyeṣu vai prabhuḥ | sarvakṣetreṣusānnidhyaṃnakaroti jagadguruḥ
atra sākṣānniyasati yathā vaikuṇṭhaveśmani | dvādaśasvapi māseṣu bhagavānatra mūrtimān
muktidaścaśruṣā dṛṣṭvācāturmāsye viśeṣataḥ | aṣṭamāsanivāsena dṛṣṭvā viṣṇuṃ dine dine
yadāpnoti phalaṃ taddhi cāturmāsyadinaikataḥ | cāturmāsyanivāsena kṣetre śrīpuruṣottame'
dinaṃ dinaṃ mahāpuṇyaṃ sarvakṣetranivāsajam | phalaṃ dadāti bhagavānkṣetre varṣanivāsataḥ
sarvapāpaprasakto'pi sarvā''cāracyuto'pi ca | sarvadharmabahirbhūto nivasetpuruṣottame
cāturmāsyamathaikaṃ yaḥ kuryādvai pāpakṛnnaraḥ | vihāya sarvapāpāni bahirantaśca nirmalaḥ
narasiṃhaprasādena vaikuṇṭhabhavanaṃ vrajet
21.17
tasmānnaraḥ sarvabhāvairviṣṇoḥ śayanabhāvitan | vārṣikāṃścaturomāsānnivasetpuruṣottame
kuryādanyanna vā kuryājjanmasāphalyamṛcchati
21.21
āṣāḍhaśuklaikādaśyāṃ kuryātsvāpamahotsavam | maṇḍapaṃ racayettatra śayanāgāramuttamam
devasya purataḥśayyāntarūtpalyaṅkikopari | svāstīryasopadhānāṃtu mṛducīnottaracchadām
karpūradhūlivikṣiptāṃsādhucandrātapāṃśubhām | sarvatoveṣṭitāṃchidrarahitāṃ candanokṣitām
sādhudvārāṃ samāṃ snigdhāṃ nānācitropaśobhitām
ekaṃ svāpagṛhaṃ kṛtvā niśīthe pratimātrayam
21.26
sauvarṇaṃ rājataṃ vā'pi rītijaṃ dārṣadaṃtathā | yathāśraddhaṃ prakurvīta praśastaṃ cottarottaram
tattrayāṇāṃ surāṇāmbepādamle yathātatham | nighāya pūjayeddevāṃstacchevaṃteṣunikṣipet
pūjānte bhāvayedaiktyaṃ teṣāṃ kṛṣṇādibhiḥsaha | ehyehibhagavandeva sarvalokaikajīvana !
svāpārthaṃ caturo māsānsarva kalyāṇavṛddhaye | itisamprārthyadeveśāṃstadaṃgāttattvajāṃtrayam
pratyakṣāṃsu vinikṣipya māṅgalyastutigītibhiḥ
nayecchayyāgṛhadvāraṃ vāsayedghaṭikātraye
21.32
pañcāmṛtaiḥ snāpayettānūthakpalaśatādhikaiḥ | sugandha candanairliptānvastrā'laṅkaraṇādibhiḥ
pūjayitvā yathānyāyaṃ prāñjalirmantramuccaret | jagaddhanva! jagannātha! jagattrāṇaparāyaṇa!
hitāyajagatomīśa cāturmāsyānvanāgamān | suptvāpraśamayā'riṣṭāñchakreṇasahapūjitaḥ
ehyehi śayanāgāraṃ sukhamatra svapa prabho !| iti samprārthya deveśaṃ svāpayetpuruṣottamam
sudṛḍhaṃvandhayeddvāraṃ viṣṇoḥ śayanaveśmanaḥ | svāpayitvājagannāthaṃ labhate sukhamuttamam
vārṣikāṃścaturomāsānprasupte vai janārdane | vratairnaikairniyamairmāsānvai caturaḥ kṣipet
21.36
kalpasthāyīviṣṇulokenarabhoktobhaveddhruvam | niyamavratāni gadataḥśṛṇudhvaṃmunayo mama
mañcakhaṭvādidaśayanaṃ varjayedbhaktimānnaraḥ | anṛtau na vrajedbhāryāṃ māṃsaṃ madhu paraudanam
paṭolaṃ mūlakaṃ caiva vārttākaṃ ca na bhakṣayet | abhakṣyaṃvarjayeddūrānmasūraṃ sitasarṣapam
rājamāṣānkulatthāṃśca āśudhānyaṃ ca santyajet
śākaṃ dadhi payo māṣāñśrāvaṇādau kramādimān
21.37
gajagopayatīṃstyaktvā nā''roheccarmapāduke | vārṣikāṃścaturo māsānavratena nayedyadi
tasya pāpasya śāntyarthaṃ kārtike vā vratī bhavet
21.36-2
namaḥ kṛṣṇāya haraye keśavāya namonamaḥ | namo'stu nārasiṃhāya viṣṇave pāpajiṣṇave
sāyamprātardivāmadhye karmānteṣu ca yojayet
21.41
tasya pāpāni ghorāṇi citānibahujanmasu | nirdahatyeva sarvāṇitūlarā śimivānalaḥ
ekāhāroyatāhāroviṣṇunirmālyabhojanaḥ | āṣāḍhīmavadhikṛtvākārtikyavadhiyobhavet
naktabhojī bhavedvā'pi svargastasya| 'lpakaṃ phalam
21.48
tailābhyaṅgaṃdivāsvāpaṃgṛgāvādaṃścavarjayet | āṣāḍhaśuklaikādaśyāṃ saṃkrāntaukarkaṭasyacā
āṣāḍhyāṃ vā naro bhaktyā gṛhṇīyānniyamamvatī | sarvapāpaharaṃ devaṃ prapūjya madhusūdanam
tadagre pratisaṅkalpya vratārttanajapādikam | prārthayetparamānandaṃ kṛtāñjalipuṭo vratī
cāturmāsyavrataṃ deva gṛhītaṃ tvatprasādataḥ | tava prasādānnirvighnaṃ siddhimāyātu keśava
vrate'sminsadyasampūrṇe paralokagatirbhavet | tanme bhavatu sampūrṇaṃ tvatprasādādadhokṣaja!
iti samprārthya deveśaṃ pūrvoktaniyamasthitaḥ | prāpayeccaturomāsānviṣṇvarpitamatirvratī
pāraśaṃ pratimāsānte prītyai kṛṣṇasya kārayet
21.46
miṣṭānnarbhojayedviprānpūjayitvā jagatpatim
asamarthastu kārttikyāṃ pārayedvratamuttamam
21.52
tasyāṃ pūjyaṃ jagannāthaṃvahissaṃ tarpayettataḥ | dvijāgryānpāya sairmiṣṭairviṣṇubhaktyāprapūjayet
yathāśaktyā pradadyādvai kanakaṃ vastrameva ca | aśaktaḥ kārtike māsi vrataṃ kuryātpuroditam
vrataṃ ca vividhaṃ viṣṇoḥ kṛcchracāndrāyaṇaṃ tathā
21.55
[ekāntaraṃ dvāntaraṃvākuryānmāsopavāsakam | anodanaṃ phalāhāraṃ naktavratamathā'pivā
yavagodhūmakaṃ kuryātparākamathavāvrataṃ dvijāḥ || ]
payaḥpītvānayedyastuśākāhāreṇavāpunaḥ | bhuktvā'travipulānbhogānparaṃ nirvāṇamṛcchati
tatrā'pi cedaśaktaḥ syādbhīṣmapañcakamuttamam | prītaye devadevasya vanyavṛttirbhavedvratī
etadvrataṃ samākhyātaṃ bhagavatprītikārakam | sarvapāpapraśamanaṃ viṣṇulokagatipradam
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvakāmaprasādhanam (prasādanam )
21.36-3
munayaḥ proktametadvo rahasyaṃ śṛṇutā'param | etadvratambā cānyānivratāni suvahūni ca
bhagavadbhaktihīnānāṃ jānīdhvaṃ viphalāni vai | phalaṃ mahākratūnāṃyattattīrthānāṃ phalamuttamam
dānānāṃ tapasāṃcaivasāttvikānāṃcayatphalam | ekayāviṣṇubhaktyā tatsamagraṃ phalamaśnute
ye paśyantimahātmānaḥ śayanotsavamuttamam | māturgarbhe na svapantikārayanticayemahat
utsavānte vrataṃ cedaṃ pratijñāya tadagrataḥ | paryānnaṃ pārayitvā tu brahmaloke mahīyate
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍāntargatotkalakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisamvāde
bhagavataḥśayanotsavavividhivarṇanaṃnāmasaptatriṃśo'dhyāyaḥ
21.3
ataḥ paraṃ pravakṣyāmidakṣiṇāyanamuttamam | saṅkrānteḥ pūrvakāleyākalā vai viṃśatirmatāḥ
ayanaṃ puṇyakālo'yaṃpuṇyakarma sukarmaṇām | paścādyastaistatradevaṃsnāpayetsvāpavaddvijāḥ
sarvāṅgaṃ lepayedasyāgurukarpūracandanaiḥ | sugandhamālyalaṅkāraiścāruvastraiśca dīpakaiḥ
21.4
nānābhakṣyopahāraiśca pūjayetparameśvaram | karparā'talikāmuccairmukhāmyāśe harerdadet
21.5
durvāṅkurākṣatairnīrājanenā'thapravandayet | māṅgalyagītanṛttādyairnārī huluhulāṃ vadet
21.8-2
pūjitaṃ pūjyamānaṃ ca yaḥ paśyetpuruṣottamam | pūjāśataguṇaṃ puṇyaṃ tasmai dadyājjanārdanaḥ
ayane dakṣiṇe tasminnarcyamānaṃśriyaḥpatim | vihāyasarvapāpāniviṣṇulokaṃvrajantite
svalpā vā mahatī yātrā sarvā muktipradā hareḥ
tasmiṃstasmindine dṛṣṭo bhagavānmuktido dhruvam
21.6
viśvāsahetormūrkhāṇāṃ yātrā hyetāḥ kṛpāvatā
viṣṇunā kathitā viprāḥ! pāpināṃ kilbiṣāpahāḥ
21.15-2
āyāsajanitaṃ puṇyaṃ manyante ye narādhamāḥ | lakṣmīpaterbhojanāyasaṃskāryo'nnamahānasaḥ
vaiṣṇavāgniṃ samādhāya nirūpya carumuttamam | vaiśvadevaṃ prakurvīta bhagavatpākasādhanam
brahmaṇe vāstupataye prajānāmapataye tathā | viṣṇaveviśvakartre caśucyagraujuhuyācchuciḥ
rājñā niyukta ācāryāḥ śrautasmārtakriyāparaḥ | dvārapālapracaṇḍābhyāmaiśānyāṃkhetrapāline
dakṣiṇe ca virūpāya khagānāmapatayetathā | durgāsarasvatībhyāṃcanairṛtyāṃvinivedayet
mahālakṣmīmahendrābhyāṃ prācyāṃ diśi baliḥ smṛtaḥ
viṣṇupāriṣadebhyo'tha paśūnāmapataye tathā
21.20
udīcyāṃ balidānetunāradāyā'thapaścime | āgneyyāmagnayedyāhyāyavyāṃviśvasākṣiṇe
pañcaśvasanarūpebhyo viśvakartre'tha madhyataḥ | ādyantayorjalaṃ dadyātpratyekaṃ balikarmaṇi
dattvā baliṃ tadagnau tu kārayetpākamṛttamam | sandhyātraye bhagavataḥpūjāyaiccarukāraṇāt
crurusaṃskārakāṅkṣānibhakṣyabhojyādikāni vai | na dīptānyojayettatraloketraivarṇikotpra
āryānpavitrāñchudrānvā varṇāṃśca parisevakān
laukikavyavahāro'yaṃ pacati śrīḥsvayaṃ dhruvam
21.24
bhuṅkte nārāyaṇo nityaṃ tayāpakvaṃ śarīravān | amṛtaṃtaddinaivedyaṃpāpaghnaṃmūrdhnadhāraṇātṛ
bhakṣaṇāṃnamadyapānādimahāduritanāśanam | āghrāṇānmānasaṃ pāpaṃ darśanāddṛṣṭirjaṃ tathā
āsvādāttu kṛtaṃ pāpaṃ śrāvaṇaṃcavyapohati | sparśanāttvakkṛtaṃpāpaṃmithyābhāṣaṇajaṃtathā
gātralepāddahetpāpaṃ śārīraṃ vai na saṃśayaḥ
21.25
mahāpavitraṃ hi harerniveditaṃ niyojayedyaḥ pitṛdevakarmasu
tṛpyanti tasmai pitaraḥ surāstathā prayānti lokaṃ madhusūdanasya te
21.31
nātaḥpavitraṃ viśvasminhavyaṃkavyeṣubhodvijāḥ | nṛṇāṃrūpamasthāyatadaśnantidivaukasaḥ
abhimāno mahāṃstatra devadevasya cakriṇaḥ | śvetonāma mahārājaḥ purātretāyuge'bhavat
vratastho'pi mahābhaktiṃ cakāra puruṣottame | indradyumnena racitabhogamātrānusārataḥ
bhogānprakalpayāmāsapratyahaṃ śrīpatermudā | bhakṣyabhojyānyanekānipaḍrasāṃścasusaṃskṛtān
mālyānicavicitrāṇisugandhamanulepanam | gītavāditranṛtyāni divyā nisubahūnica
rājopacārā bahuśo'vasare'vasare hareḥ | bahuvittavyayāyāsabhaktibhāvanirūpakāḥ
21.35
tattatkṛṣṇavaśāstroktacitrabhogāḥ pṛthagvidhāḥ | kalpitāstena bhūpenacidrūpaddhujabhānunā
prātaḥ pūjanavelāyāṃ hariṃ draṣṭuṃ jagāma saḥ | kasmiṃściddivaserājāpūjyamānaṃdadarśaṃtam
praṇamya devadevaṃ tu baddhāñjalipuṭomudā | prāsādadvāranikaṭe tasthivānnṛpasattamaḥ
dṛṣṭvā svayaṃ viracitānupacārānanuttamān | upāyanasahasraṃ ca hareragre prakalpitam
21.36-4
cintayāmāsa manasā kiñciddhyānāvalambitaḥ
manuṣyakalpitaṃ bhogaṃ grahīṣyati hariḥ kimu
21.37-2
devairdivyopacārairyo śakyatenā'rcanāvidhau | mānasairupahārairyaṃpūjayanti yatavratāḥ
21.45
bhāvaduṣṭo bahiryāgo namude tasyaniścitam | itthaṃsañcintayannājādivyāsanagataṃvibhum
bhuñjānamannapānādyaṃ śriyā supariveṣitam | divyasragjālaṅkṛtayādivyagandhadukūlayā
anargharatnamañjīrasiñjitena surālayam | pūrayantyāsvarṇadarvyā dadatyā sādaraṃ rasān
bhagavatpratirūpaiśca bhuñjānaiḥ pariveṣṭitam | dṛṣṭvā kṛtārthamātmānaṃ manyamānastadadbhutam
pronmīlitākṣaḥ sa punaḥprāgdṛṣṭaṃ samavaikṣata | ataḥprabhṛtirājā'sauparāṃnirvṛ timāptavān
niveditāśīrvratavāṃścacāra sumahattapaḥ | akālamṛtyunāśāya svarājye mṛtamuktaye
mantrarājaṃ japannityaṃ śritānāṃ kalpapādapam | dadarśa śatavarṣānte nṛhariṃ durgitāpaham
yogāsanābjanilayaṃ vāmāṅkāvasthitaśriyam
divyālaṅkṛtasarvāṅgaṃ sphaṭikāmalavigraham
21.46-2
tridaśaiḥ siddhamunaiścastūyamānaṃsmitānanam | bhrāntovismayabhītibhyāṃharṣagadgadayāgirā
prasīda nātheti lapanpapāta dharaṇītale
21.50
tapaḥ kṛśaṃ taṃ praṇataṃ dṛṣṭvā manujakesarī | akaluṣaṃ kṣitipatiṃ vivakṣurbhaktavatsalaḥ
śrībhagavānuvāca
uttiṣṭhavatsa! bhaktyāteprasannoviddhimāṃ prabhum | mayi prasannenālabhyaṃvaraṃ tatprārthyatāṃbhavān
śrutvetthaṃ bhagavadvākyaṃ samuttasthau tatonṛpaḥ | baddhāñjalipuṭonamrobhaktyovāca janārdanam
śveta uvāca
svāminyadi prasādaste mayi jātaḥ sudurlabhaḥ
sārūpyamatha samprāpya sthāsyāmi tava sannidhau
21.51
sthāsye yāvannṛpatve'haṃ maddhrājye no janaḥ kvacit
akāle mriyatāṃ jantuḥ kāle cenmuktimāpnuyāt
21.52-2
tacchrutvā bhagavānprāha śvetarājānamuttamam
21.37-3
śveta! te vāñchitaṃbhūyāttiṣṭha tvaṃ mamadakṣiṇe | bhuktvāvarṣasahasraṃtusvarājyaṃsusamṛddhimat
mama nirmālyabhogenakṣīṇaśeṣāghasañcayaḥ | sunirmalāntaḥkaraṇo matsāyujyamavāpsyasi
vaṭasāgarayormadhyemuktisthānesudurlabhe| madīyā''dyāvatārasyaviṣṇormatsyasvarūpiṇaḥ
sammukhīnodhvasatvaṃhisphaṭikāmalavigrahaḥ| khyātiṃyāsyasibhūloṃkeśvetamādhavasañjñayā
yuvayorantarāleyeprāṇāṃstyakṣyantimānavāḥ| tiryañco'picakīṭāvādhruvaṃtemuktimāpnuyuḥ
amarā yatra maraṇamicchanti kimumānavāḥ| tavottarasyāṃ diśiyatsaraḥpāpanivarhaṇam
tatra snātvā'paspṛśyatadīyaidakṣiṇetaṭe| ubhayordṛ ṣṭipūtaḥsaṃstyaktvāprāṇānvimucyate
āsamantādidaṃ kṣetraṃ yatratatrā'pimuktidam| mūḍhātmanāṃviśvasituṃpradhānaṃsthānamīritam
tava rājye tu yelokāmamanirmālyabhojinaḥ| mṛttikālikīteṣāṃtatkadācidbhaviṣyati
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍāntargatotkalakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisamvāde
śvetamādhavopāravyānavarṇanaṃnāmasaptatriṃśo'dhyāyaḥ
21.10
itidattvāvaraṃtasmaiśvetarājāyavaipurā| jagāmā'ntarhitoviprāḥprāsādāntaḥsthitohariḥ
samastajagadādyāśrīḥsṛṣṭisthitivināśakṛt|vaiṣṇavīśaktiratulāviṣṇudehārddhahāriṇī
suśropamaṃ supakvānnaṃ bhuṅkte nārāyaṇaḥ prabhuḥ| taducchiṣṭopabhogo hisarvāghakṣayakārakaḥ
natādṛśasamaṃpuṇyaṃvastvastipṛthivītale| [ prāyaścittamaśeṣāṇāmpāpānāṃparikīrtitam
bhagavatpādapadmānuprekṣaṇopāsanādibhiḥ] | pāpasaṃskāra kartṝ ṇāṃ samparkāttu na duṣyati
padmāyāḥ sannidhānena sarve teśunayaḥsmṛtāḥ| viṣṇuvālayagataṃtaddhirnirmālyaṃpatitādayaḥ
spṛśantyannaṃ na duṣyetayathāviṣṇustathaiva tat | vratasthāvidhavāścaivasarvevarṇāśramāstathā
tatprāśanena pūyante dīkṣitāścāgnihotriṇaḥ| daridraḥkṛpaṇo vā'pi gṛhasthaḥprabhurevavā
svadeśyāḥ paradeśyā vā sarvatatrasamāṃgatāḥ| nābhimānaṃprakurvīranviṣṇornirmālyabhakṣaṇe
bhaktyā lobhātkautukādvā kṣudhāsaṃśamanenavā| ākaṇṭhabhakṣitaṃtaddhi punāti sakalāṃhasaḥ
sarvarogopaśamanaṃ putrapautrapravarddhanam
dāridryaharaṇaṃ śreṣṭhaṃ vidyāyuḥśrīpradaṃ śubham
21.13
pakṣapāto mahāṃstatraviṣṇoramitatejasaḥ| nindanti ye tadamṛtaṃ mūḍhāḥpaṇḍitamāninaḥ
svayaṃ daṇḍadharasteṣu sahate nā'parādhinaḥ| yeṣāmannaṃ sa daṇḍaścedvadhruvāteṣāṃhi durgatiḥ
kumbhīpāke mahāgyore pacyante te'tidāruṇe
na vikrayaḥ krayo vā'pi praśastastasya bho dvijāḥ !
21.14
nirmālyaṃ jagadīśasya nā'śitvā'śnāmi kiñcana
iti satyapratijño yaḥ pratyahaṃ tacca bhakṣayet
21.18
sarvapāpavinirmuktaḥ śuddhāntaḥkaraṇo naraḥ| sa śuddhaṃ vaiṣṇavasthānaṃ kramādyātina saṃśayaḥ
cirasthamapi saṃśuṣkaṃ nītaṃ vā dūradeśataḥ| yathātathopayuktaṃ tatsarvaṃ pāpāpanodanam
kukkurasya mukhādbhraṣṭaṃ tadannaṃ patitaṃ yadi | brāhmaṇenā'pi bhoktavyamitareṣāṃtukākathā
upoṣya tiṣṭhatā vā'pi nopavāsaṃ ca kurvatā | aśucirvāpyanācāromanasāpāpamācaran
prāptamātreṇa bhoktavyaṃ nā'tra kāryā vicāraṇā
21.20-2
naivedyānnaṃ jagaddharturgāṅgaṃ vāri samaṃ dvayam| dṛṣṭeḥsvargādisamprāptirbhakṣaṇāccā'ghanāśanam
jagaddhātryā hi yatpakvaṃ vaiṣṇave'gnau susaṃskṛte
bhuṅkte'nvahaṃ cakrapāṇiryugamanvantarādiṣu
21.22
saptadvīpadharāmadhye sānnidhyaṃ nedṛśaṃ hareḥ| yādṛśaṃnīlagotre'sminbyājamānuṣaceṣṭitam
dārurūpaṃ paraṃbrahma sarvacākṣuṣagocaram | prakāśate bho munayo na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ kvacit
21.23
tasmai pravṛttirūpāya brahmaṇe paramātmane
pravṛttirūpā śaktiḥ śrīḥ pravartayati yaddhaviḥ
21.26-2
tadaśnāti jagannāthastaccheṣaṃ duritāpaham| kimatra citraṃbho viprādyaduktaṃmuktikāraṇam
nā'lpapuṇyavatāṃ tatra viśvāsaśca prajāyate | vedācārapradhāneṣu yugeṣvevatprakīrtitam
mahimānaṃ na vedāsya viśeṣācchrūyatāṃ kalau
ghore kaliyuge tasmiṃstripādo dharmaviplavaḥ
21.31-2
dharmaḥ syādekapādastukvacittasya bhayāccaret | sarve'nṛtapradhānā hi dāmbhikāḥ śaṭhavṛttayaḥ
prāyaśca dharmavimukhā jihvopasthaparāyaṇāḥ | na dhyāyanti tapasyantivratayanti kadācana
adharmabahulāḥ sarve hiṃsakā lolupāḥ param | pareṣāṃ parivādena tuṣyanti svakṛtaṃvinā
prasaṅgātkautukādvā'pi nighnanti parakarma vai | kṣudrakāryāśayātsvasyaparakāryaprabādhakam
dharmalabdhāṃ striyaṃ ramyāmavajñāya svaveśmani
parayoṣiti nindyāyāṃ prasaktāḥ paśuceṣṭitāḥ
21.32-2
agnihotrādikaṃ vā'pi vrataṃ nā'nyatkvacitkvacit
jīvikā tad dvijātīnāṃ śeṣāṃ vā pāralaukikam
21.37-4
avratārthītvedena anyāyā''sradhanena ca | vittaśāṭhye na ca kṛtaṃ na tathā phaladāyi tat
prāyaḥ kaliyuge bhūpāḥ prajāvanaparāṅmukhāḥ | karādānaparānityaṃ pāpiṣṭhāścauryavṛttayaḥ
varṇasaṅkariṇaḥ sarve śūdraprāyāḥ kalauyuge | hartāraḥ pārthivāḥ eva śūdrāśca nṛpasevakāḥ
śrautasmārtādikaṃ karma na tathāsadanuṣṭhitam | yuge caturthe bho viprāḥparalokāya kalpate
dānadharmaḥ paro hyeṣa nā'nyodharmaḥ praśasyate
karmaṇā manasā vācā hitamicched dvijanmanām
21.40
itihovācabhagavānbrāhmagopāmakītanuḥ | brāhmaṇā yasya santuṣṭāḥ santuṣṭastasyacāpyaham
ubhayatra samo bhūyādbrāhmaṇe ca janārdane | yadvadantidvijāvākyaṃ tatsvayaṃbhagavānvadet
yathā tathā varta māno varṇānāṃ brāhmaṇo guruḥ
bhagavānapi deveśaḥ sa sākṣād brāhmaṇapriyaḥ
21.43
sadā'vatāraṃ kurute brāhmaṇārthaṃ janārdanaḥ | tatpālanāthaṃ duṣṭānvai nigṛhṇāti yuge yuge
sasarjabrāhmaṇānagre sṛṣṭyādau sa caturmukhaḥ | sarve varṇāḥ pṛthakpaścātteṣāṃ vaṃśeṣu jajñire
tasmātkaliyuge tasminbrāhmaṇo viṣṇureva ca
ubhau gatiśca sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ harirgatiḥ
21.46-3
harirevā'tra sarveṣāṃgatiḥ prāptekalauyuge | śālagrāmādike kṣetre smaryatekīrtyate'pi ca
tasminnīlācalepuṇye kṣetre kṣetrajñadharmmiṇi | jīvabhūtaḥ sa sarveṣāṃ dāruvyājaśarīrabhṛt
kalikalmaṣanāśāya prāyo duṣkṛtakarmaṇām
darśanastavanocchiṣṭabhojanairmuktidāyakaḥ
21.50-2
ucchiṣṭena suraiśasya vyāpannasyakalevaram | tadāhārastadātmāhilipyate na sapātakaiḥ
nivedanīyamanyāsu mūrttiṣvīśasya vartate | pāvanaṃ tadapi proktamucchiṣṭaṃ tu vimocakam
bhuṅkte tvatraivabhagavānpaśyatyanyatracakṣuṣā | purā'yaṃ prārthito devo yogibhiḥpariveṣṭitaḥ
nirmālyocchiṣṭabhogena tava māyāṃ jayemahi
atyantasmitākṣāṇāmanāyāsena muktidaḥ
21.55-2
śayanāsanabhogādyai ramate ca śriyā saha | atra ceṣṭā bhagavato vedārtha iti dhāryatām
samatikrāntavedo hi na kadācitpravartate | vedakṣārthamevāsya sambhavo hi yuge yuge
pramāṇabhūto bhagavānviruddhaṃ kathamācaret | tasminviruddhaṃ carati jagaddeva tathā bhavet
ācāreṇa hi vedārtho niyato bhāmatāṃgata : | madhyadeśabhavaḥ pūrvamatrāgacchaddvijottamaḥ
śiṣṭaacharaiḥ suvimalaḥ śāstrārthapariniṣṭhitaḥ
sadā śāntaḥ sadā dāntaḥ kāyavāṅmanasairgṛhī
21.63
sa tīrthavidhinādevaṃsamabhyarcyavasannikaḥ | trirātramatropitavānviṣṇuvarcanaparaḥśuciḥ
yajñaśeṣaṃ gṛhasthānāṃ bhoktavyamiti śāstrataḥ | devocchiṣṭaṃ na jagrāhaanyapākāmiśaṅkayā
daivatairatra saṃtkāryo devayogyaḥ kathaṃ bhavet | ayogyatvācca naivedyamagrāhyaṃca bhavedbhuvam
agṛhīte ca naivedye śrotriyeṇatadādvijāḥ | sarve ca tasyānucarā nābhakṣanta niveditam
tataḥ sa vyādhisammagro vihvalībhūtavigrahaḥ | sakudumbo'bhavanmūko bhagavaddrohasaṃyutaḥ
manasācintayatyevaṃ nirnimittaṃ kathaṃ nu me | kuṭumbasahitasyābhūtpīḍāsarvāṅgabhaṅginī
evaṃ cintayamānasyatrirātrānte'bhavanmatiḥ | nedṛśī vyādhipīḍācasarveṣāmekadābhavet
ko vā drohaḥ kṛto'smābhiretasminpuruṣottame
na buddhipūrvakaḥ kiṃ syāttato me vyādhikāraṇam
21.66
muhūrttikṣaṃ cintayitvādadhyau nārāyaṇaṃprabhum | dhyānāvasānetuṣṭāva śāśvatatvārthadarśakaḥ
śāṇḍilya uvāca
caturdaśā'piyā vidyādharmanirṇayahetavaḥ | tāḥ sarvāstvaka vākyāni mukhapadmavinirgatāḥ
tābhirevā''careddharmamiti śāstrārthaniścayaḥ | tasya dharmasya rakṣārthamavatāro yuge yuge
tamullaṅghya varttamāno bhavaddrohakaro dhruvam | ahaṃ te devadeveśa! karmaṇā manasā girāṃ
dharmaśāstramatikramya na vartte'pyarthakāmayoḥ | anekajanmasāhasraiḥ sañcitaṃ pāpasañcayam
dagdhumatrā''gatodevatvaddarśanadavāgninā | ko'parādhaḥ kṛto deva tvacchāstrapathavarttinā
sarvāṅgaṃ vādhate yasmādugro vyādhirahetukaḥ
21.71
jñānato'jñānato vāpi tvatpādasarasīruhe | kṛto'parādhoyodeva! taṃ kṣamasva kṛpāmbudhe!
bhūmau skhalitapādānāṃ bhūmiraivāvalambanam | tvayijātāparādhānāṃ tvamevaśaraṇamprabho
tavā'parādhajaṃ pāpaṃ tvameva ca kṣamasva me
21.73
vahnisantāpatonaśyedvahni santāpajo vraṇaḥ | tadimāṃ durdaśāṃdeva prārabdhāṃpāpabījajām
līlāpāṅgena śamaya apavargaikahetunā | māmuddhara jagannātha patitaṃ śokasāgare
21.77
tvaddarśanapathaṃ yātaḥ kiṃ nu śocyobhavennaraḥ | nisargakaruṇāmbhoghe yastvadṛṣṭiṃpathaṅgataḥ
sadānandābdhisaṃmagno naśocatinakāṅkṣati | nālpabhāgyohyahaṃdeva tvāmadrākṣaṃsvacakṣuṣā
apavargāntarāyo me dhruvameṣā vibhīṣikā | tatprasīda jagannātha! sevakaṃ drohiṇaṃ sadā
sevyasevakasambandhādaparādhaṃ kṣamasva me
iti stavānte tasyā''śu dehapīḍā'gamattadā
21.81
dadarśa sotha govindanṛsiṃhaṃbhaktavatsalam | divyasiṃhāsanārūḍhaṃdivyā'laṅkārabhūṣitam
ādadānaṃ śriyā dattaṃ paramānnaṃ karāmbuje | grāsāvaśeṣaṃ pātreṣu kṣipantaṃ ca muhurmuhuḥ
yāvaddattaṃ vastujātaṃ tāvadaśnantamatvaram | vilāsasasmitāpāṅgaṃ hastailakṣmyā'pavarjitam
taṃ dṛṣṭvā vismayāviṣṭaḥ śāṇḍilyaḥ sa dvijottamaḥ
sasmārā''tmakṛtaṃ drohaṃ naivedyāgrahaṇesthitam
21.83
kvāhaṃ prādeśikaḥ prājñaḥ sarvajñānanidhirbhavān | kva tvaṃ mahadahaṅkārabhūtatattvavisarjakaḥ
tvanmāyonmṛḍhamanaso jānīyuḥ kathamīśa te
niraṅkuśāmanirvācyāmicchāṃ sṛṣṭilayātmikām
21.61
iti stuvantaṃ nṛharistenaivocchiṣṭapāṇinā | siṣeca grāsaśiṣṭāṃśca sarvāṅge dvijasattamam
taiḥsiktairbrāhmaṇaḥ sadyaḥ sudhāsekopamairmudā | babhaudivyavapuḥ śrīmāñjīvanamuktoyathā muniḥ
mahimānaṃ hi bhaktestu bhaktā evavijānate | mahatīṃsṛtipīḍāṃtuvandhyānānubhavetkvacit
ityudīrya svayaṃ gātrāducchiṣṭaṃ paramātmanaḥ | bhuktvā kṛtārthamātmānaṃ mene śrotriyapuṅgavaḥ
sādhāraṇaṃ dharmaśāstraṃ kṣetre'sminna vicāryate | ayaṃ tu paramo dharmo yo devena prakīrtitaḥ
ācāraprabhavo dharmo dharmasya prabhuracyutaḥ | itthaṃ sañcintayanvipraḥkuṭumbārthe'vaśeṣitam
ājahāra svayaṃ muṣṭyā dhyānabhaṅgamavāpaca | prabuddhaścintayāmāsa svapnaṃtaṃ vismitāśayaḥ
ayameva mama droho hyavajñāsiṣamīśvaram
naivedyāśanamāhātmyamajānanparamādbhutam
21.66-2
aṣṭādaśa caturdaśa brahmāṇḍaṃ yatpadāmbujam | dharmadraveṇa prakṣālya apunāstvaṃ tadambunā
yamarcayanti śakrādyā divyabhogairanuttamaiḥ | samānuṣyakṛtaṃ bhuṅkte kṣetre'sminmahadadbhutam
ityāścaryaparastena svapnalabdhena vai dvijāḥ | naivedyena kuṭumbaṃ svaṃ mārjayāmāsa sādaram
tataḥ sarve nīrujaste suvākyāhṛṣṭamānasāḥ | punarjanma manyamānāḥ śaśaṃsuḥ kṣetramuttamam
nā'styasya sadṛśaṃ kṣetraṃ saptadvīpāvanītale
yatra svocchiṣṭadānena pāpānmocayate narān
21.104
puruṣottamamāhātmyaṃ kṣetraṃ paramadurlabham | yataḥ svargaśca bhogaśca muktiścaiva kare sthitā
ātānāṃ bhavakāntārebhāgyādatrasamīyuṣām | nānābhogopatṛptānāṃmuktimārgaḥsukhaṃbhavet
itthaṃ te harṣamāpannāḥ pralapantaḥ parasparam | yatheṣṭaṃ bhojayāmāsuranyonyaṃ ca niveditam
tataste nirmalā viprāstaruṇādityavarcasaḥ | devā iva babhuḥ sarve niṣpāpānirgatajvarāḥ
naivedyāśanamāhātmyaṃkathitaṃ vo dvijottamāḥ | śrutvā'pimahataḥ pāpānmucyatepāpakṛnnamaḥ
nirmālyagrahaṇasyā'syaphalaṃ vaktuṃ naśakyate | sākṣādbrahmasvarūpeṇadhriyatevapuṣāhitat
puṣpacandanamālyādi yadaṅgerupadhāryate | apanītaṃ yathākāle nirmālyaṃ tatprakīrtitam
dhāraṇaṃ śirasā tasya tenāṅgecāpi mārjanam | sāṅgānāṃ koṭitīrthānāmabhiṣekaphalapradam
bhakṣaṇaṃ gurutalpādipāta kaughavināśanam
21.106
lepyā mūrtiriyaṃ viṣṇoranyebhyolepauttamaḥ| śrīkhaṇḍāgurukarpūrakastūrīkuṅkumādibhiḥ
praviṣṭalepasnehena candanāgurudāruṇā | śarīre vāsudevasya indradyumnena kāritaḥ
21.108
pratyahaṃ bho dvijaśreṣṭhā varṣānte vā'panīyate | lepyānāṃ lepanirmoke darśanaṃ na praśasyate
antarā cetpatellepaḥ piṣṭaṃ limpetpunaśca tam
nānyalepaḥ praśasyo hi sa viṣṇoraṅgasammataḥ
21.111
candanāīśarīraṃ ca dṛṣṭvā viṣṇuṃ purā kila | saugandhyāllobhayāmāsa nṛpaputraḥ samṛddhadhīḥ
tasya prītayai niyuktastu ākṛṣyāṅgātpralepanam | dadau nṛpakumārāyali limpehṛdisvake
tāvatpraderśa kuṣṭhaṃ vai śvetaṃ tasyā'bhavatkṣaṇāt
sa āsītkuṣṭhapāṇistu tasmai yo dattavānkila
21.115
tato varṣāvadhigrāhyolepaḥpuṇyatamaḥsmṛtaḥ | nirmālyanāṃpradhānaṃtadghrāṇāddehovināśanam
purā damanakaṃ daityaṃ samudrodakacāriṇam | bādhitāraṃ janānāṃ vai māyābalaparākramam
bhagavānapi māyāvī pitāmahanideśataḥ | matsyāvatāreṇa vibhuḥ praviśya varaṇālayam
anviṣyā''kṛṣya velāyāṃ niṣpipepa mahītale
madhroḥ śukla caturdaśyāṃ patito dānavottamaḥ
21.118
bhagavatkarasamparkātsugandhirabhavattṛṇam | tasyaiva nāmnā'taḥ samyagjagrāhāścaryamānasaḥ
mālāṃ kṛtvā hṛtpradeśamilitāṃvanamālayā| acintayattasyagandhaṃyāvadvastucirasthitam
tasyā'pi gandhaḥ sarveṣāṃ puṣpāṇāṃ saurabhāpahaḥ
varṇastu bhagavanmūrtestulyo'bhūtsa suśobhanaḥ
21.122
tasya mālā bhagavataḥ paramaprītikāriṇī | śuṣkāparyuṣitā vā'pinaduṣṭābhavatikracit
tasya sugrathitāṃ mālāṃdattvā'damanakāraye | utpādayenmahāprītiṃ viṣṇoryāmuktidāyinī
aṅgāpakarpitāṃ mālāṃ bhaktyā yo dhārayennaraḥ | hayamedhasahasrasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam
tulasīkalpitāṃ mālāṃ viṣṇoraṅgāpakarpitām
dhārayenmūrdhni kaṇṭhe ca bhakto yo vinyased hṛdi
tāvatsaṅkhyaṃ vājimedhaphalamavyagramaśnute
21.125
nirmālyatulasīpatraṃ yāvadbhakṣayate hareḥ | tāvajjanmasahasraṃ tu viṣṇuloke mahīyate
harernaivedyamannaṃ ca tulasīdala miśritam | pratigrāsaṃ somapānaṃ phalaṃ tatsamamaśnute
yāvajjīvaṃ tu bhuñjāno dhruvaṃ mokṣamavāpnuyāt
21.126
arghyaṃ śaṅgādikaṃ viṣṇostathā''cācamanodakam
pādodakaṃ snānavāri pratyekaṃ pāpanāśanam
21.128
sarvatīrthābhiṣekāṇāṃ phaladaṃ grahanāśanam | alakṣmīpāparakṣoghnaṃ bhūtavetālanāśanam
śavādyamedhya saṃsparśa doṣanāśanamuttamam | sarvadīkṣāvrataphalapradamaiśvaryavardhanam
21.131
akālamṛtyuharaṇaṃ vyādhimūrddhanibarhaṇam | surāgomāṃsabhakṣyādipāpasaṅghavināśanam
etairāplutadehastu śṛṇuyādyadi sūtakam | nāśaucaṃ vidyate tasya sarvakarmā'dhikāriṇaḥ
yāvajjīvaṃ pratijñāya yastvetānyekameva vā
gṛhṇīyād bhūri vā svalpaṃ mucyedviṣṇoḥ prasādataḥ
21.133
evaṃ tatra vasandevo lokānugrahakāṅkṣayā | ramamāṇaḥ śriyā sārddhamanāyāsavimocakaḥ
nirmālyapādāṅkanaivedyanīyadānaistadālokanatatpraṇāmaiḥ
pūjopahāraiśca vimuktidātā kṣetrottamesminpuruṣottamākhye
21.133.p1
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍāntargatotkalakhaṇḍe puruṣottama kṣetramāhātmye jaiminimṛṣisamvāde bhagavataḥprasādanirvālyādimāhātmyakathanaṃnāmā'ṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ
Linked texts (2)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Puruṣottamattvamāhātmya — Sanskrit