Ramashvamedha 67
Rāmāśvamedha 67
- Language
- Sanskrit
67.1
śeṣa uvāca
śatrughnaṃ patitaṃ vīkṣya surathaḥ pravaro nṛpaḥ | prayayau maṇinā sṛṣṭe rathe tiṣṭhanmahādbhūte
67.2
puṣkalastu raṇe pūrvaṃ pātitaḥsa vicārayan | lavaṃ yayau tadāyoddhuṃ mahāvīrabalonnatum
67.3
surathaḥkuśamāsādya bāṇānmuñcannanekadhā | vyathayāmāsa samare mahāvīraśiromaṇiḥ
67.4
surathaṃ virathaṃ cakre bāṇairdaśabhirucchikhaiḥ | dhanuściccheda tarasā sudṛḍhaṃ guṇapūritam
67.5
astrapratyastrasaṃhāraiḥ kṣepaṇaiḥ pratikṣepaṇaiḥ | abhavattumulaṃ yuddhaṃ vīrāṇāṃ romaharṣaṇam
67.6
anyantaṃ samarodyukte surathe durjaye nṛpe| kuśaḥ sañcintayāmāsa kiṃ kartavyaṃ raṇe mayā
67.7
vicārya niśitaṃ ghoraṃ sāyakaṃ samupādade | hananāya nṛpasyāsya mahābalasamanvitaḥ
67.8
tamāgataṃ śaraṃ dṛṣṭvā kālānalasamaprabham | chettuṃ matiṃ cakārāśu tāvallagno mahāśaraḥ
67.9
mumūrccha samare vīro mahāvīrabalastataḥ| papāta syandanopasthe sārathistamupāharat
67.10
surathe patite dṛṣṭvā kuśaṃ jayasamanvitam| trāsayantaṃ vīragaṇaṃ niyāya pavanātmajaḥ
67.11
samīrasūnuṃ prabalamāyāntaṃ vīkṣya vānaram| jahāsa darśayandantānkopayanniva taṃ krudhā
67.12
uvāca ca hanūmantamehi tvaṃ mama saṃmukham| bhetsye bāṇasahasreṇa mṛto yāsyasi yāminīm
67.13
ityukto hanumāñjñātvā rāmasūnuṃ mahābalam| svāmikāryaṃ prakartavyamiti kṛtvā pradhāvitaḥ
67.14
śālamutpāṭya tarasā viśālaṃ śataśākhinam
kuśaṃ vakṣasi saṃlakṣya yayau yoddhuṃ mahābalaḥ
67.15
śālahastaṃ samāyāntaṃ hanūmantaṃ mahābalam| tribhiḥkṣuraprairvivyādha so'rdhacandropamairbalī
67.16
sa bāṇaviddhastarasā kuśena balaśālinā | śālena hṛdi sañcaghne dantānniṣpiṣya mārutiḥ
67.17
śālāhatastadā bālaḥ kiñcinnākampata smayāt
tadā vīrāḥ praśaṃsāṃ tu pracakrustasya bālyataḥ
67.18
sa śālena hato vīraḥsaṃhārāstraṃ samādade | saṃhartuṃ vairiṇaṃ kopātkuśaḥsa paramāstravit
67.19
saṃhārāstraṃ samālokya durjayaṃ kuśamocitam | dadhyau rāmaṃ svamanasā bhaktavighnavināśakam
67.20
tadā muktaṃ kuśenāryu tadastraṃ hṛdi māruteḥ | lagnaṃ mahāvyathākāri tena mūrcchāmitaḥpunaḥ
67.21
mūrcchāṃ prāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavagaṃ balasaṃyutaḥ
vivyādha sāyakaistīkṣṇaiḥ sainyaṃ tatsakalaṃ mahat
67.22
tasya bāṇāyutairbhagnaṃ balaṃ sarvaṃ raṇaṅgaṇe | palāyanaparaṃ jātaṃ caturaṅgasamanvitam
67.23
tadā kapipatiḥ kopātsugrīvo rakṣako mahān
abhyadhāvannagāgām̐naikānutpāṭya kuśamuddhaṭam
67.24
kuśaḥ sarvānnacicchedalīlayā prahasannagān | punarapyāgatānvṛkṣāṃściccheda tarasā balī
67.25
anekabāṇavyathitaḥ sugrīvaḥ samarāṅgaṇe | jagrāha parvataṃ ghoraṃ kuśamastakamadhyataḥ
67.26
kuśastaṃ nagamāyāntaṃ vīkṣya bāṇairanekatā | niṣpiṣeṣa cakārāśu mahārudrāṅgayogyatam
67.27
sugrīvastanmahatkarma dṛṣṭvā bālena nirmitam | jāyāśaṃ pratinivṛtto babhūva samarāṅgaṇe
67.28
raṇamadhye durākrāntaṃ kuśaṃ lāṅgūlatāḍakam | atyamarṣī ruṣākrāntastaṃ hantuṃ nagamādade
67.29
ātmānaṃ hantumudyuktaṃ vīkṣya sugrīvamādarāt | tāḍayāmāsa bahubhiḥ sāyakaiḥ śitaparvabhiḥ
67.30
sa tāḍito bahuvidhaiḥ śaraiḥ pīḍāsamanvitaḥ | kuśaṃ hantuṃ samārabdho yayau śālaṃ samādade
67.31
tadā'pi ca kuśauvīro vāruṇāstraṃ samādade | babandha taṃ ca pāśena dṛḍhena sa lavāgrajaḥ
67.32
sa baddhaḥ pāśakaiḥ snigdhaiḥ kuśena balaśālinā | papāta raṇamadhye vai mahāvīrairalaṅkṛte
67.33
sugrīvaṃ patitaṃ dṛṣṭvā vīrāḥ sarvatra dudruvuḥ | jayamāpa lavabhrātā mahāvīraviromaṇiḥ
67.34
tāvallavo bhaṭāñjitvā puṣkalaṃ cāṅgadaṃ tathā
pratāpāgryaṃ vīramaṇiṃ tathā'nyānapibhūpūjaḥ
67.35
jayaṃ prāpya raṇe vīro lavo bhrātaramāgatam | saṅgrāme jayakartāraṃ vairikoṭinipātakam
67.36
parasparaṃ prahṛṣitau parirambhaṃ prakurvataḥ | jayaṃ prāptau tadā vārtāṃ mune cakraturunmadau
67.37
lava uvāca
bhrātastava prasādena nistīrṇo raṇatoyadhiḥ | idānīṃ vīra ! raṇakaṃ śodhayāvaḥ suśobhitam
67.38
ityuktvā rājasavidhe jagāma sa lavaḥ kuśaḥ
rājño maulimaṇiṃ citraṃ jagrāha kanakācitam
67.39
puṣkalasya lavo vīro jagrāha mukuṭaṃ śubham
aṅgade ca mahānarghye śatrughnasyāparasya ca
67.40
gṛhītvā śastrasaṅghātaṃ hanūmantaṃ kapīśvaram | sugrīvaṃ savidhe gatvā ubhāvapi babandhatuḥ
67.41
pucche vāyusutasyāyaṃ gṛhītvā tu kuśānujaḥ | bhrātaraṃ pratyuvācedaṃ neṣyāmi svakamandiram
67.42
āvayorjananīprītyai gṛhītvā pucchaketvaham | krīḍārthamṛṣiputrāṇāṃ kautukārthaṃ mamaiva ca
67.43
etacchrutvā tato vākyamuvāca ca kuśo lavam
ahamenaṃ grahīṣyāmi vānaraṃ balinaṃ dṛḍham
67.44
ityevaṃ bhāṣamāṇau to baddhvā tau balināṃ varau
pucchayorbalinau dhṛtvā jagmatuḥ svāśramamprati
67.45
svāśramāya pragacchantau vīkṣya tau kapisattamau
kampamānau jagadaturanyonyaṃ bhītayā girā
67.46
hanūmānkapirājānaṃ pratyuvāca bhayārdradhīḥ | etau rāmasutāvasmānneṣyataḥ svāśramamprati
67.47
mayāpūrvaṃ kṛtaṃ karma jānakīmprati gacchatā | tatra me jānakīdevī saṃmukhā'bhūnmanoharā
67.48
sā māṃ drakṣyati vaidehī baddhaṃ pāśena vairiṇā
tadā hasiṣyati varā trapā me'tra bhaviṣyati
67.49
mayā kimatra kartavyaṃ prāṇatyāgo bhaviṣyati | mahadduḥkhaṃ cāpatitaṃ sa rāmaḥ kiṃ kariṣyati
67.50
sugrīvastadvacaḥśrutvā mamāpyevaṃ mahākape ! | neṣyate yadi māmevaṃ nidhanaṃ tu bhaviṣyati
67.51
evaṃ kathayatoreva hyānyonyaṃ bhayabhītayoḥ | kuśolavaśca bhavanaṃ mātuḥ prāpaturojasā
67.52
tāvāyāto samīkṣyaiva jaharṣa jananī tayoḥ | anyonyaṃ paramaprītayā parirebhe nijau sutau
67.53
tābhyāṃ pucchagṛhītau tau vānarau vīkṣya jānakī
hanūmantaṃ ca sugrīvaṃ sarvavīraṃ kapīśvaram
67.54
jahāsa pāśabaddhau tau vīkṣamāṇā varāṅganā | uvāca ca vimokṣārthaṃ vadantī vacanaṃ param
67.55
putrau ! pramuñcataṃ kīśau mahāvīrau mahābalau | drakṣyato māṃ yadi sphītau prāṇatyāgaṃ kariṣyataḥ
67.56
ayaṃ vai hanumānvīro yo dadāha danoḥ purīm| ayamapyṛkṣarājo hi sarvavānarabhūmipaḥ
67.57
kimarthaṃ vidhṛtau kutra kiṃvā kṛtamanādarāt
pucche yuvābhyāṃ vidhṛtau sa mahānvismayo'sti me
67.58
iti māturvacaḥślakṣṇaṃ śrutvā tāṃ putrakau tadā
ūcaturvinayaśreṣṭhau mahābalasamanvitau
67.59
mātaḥkaścana bhūpālo rāmo dāśarathirbalī | tena mukto hayaḥsvarṇabhālapatraḥsuśobhitaḥ
67.60
tatraivaṃ likhitaṃ mātarekavīrā prasūryama | ye kṣatriyāste gṛhṇantu nocetpādatalārcakāḥ
67.61
tadā mayā vicāro vai kṛtaḥ svānte pativrate !
bhavatī kṣatriyā kiṃ na vīrasūḥ kiṃ na vā bhavet
67.62
dhārṣṭyaṃ tadvīkṣya bhūpasya gṛhīto'śvo mayā balāt
jitaṃ kuśena vīreṇa sainyaṃ tatpātitaṃ raṇe
67.63
mukuṭo'yaṃ bhūmipaterjānīhi patidevate ! | ayamapyanyavīrasya puṣkalasya mahātmanaḥ
67.64
jānīhi mukuṭaṃ tvanyaṃ maṇimuktāvirājitam| aśvo'yaṃ me manohārī kāmayāno hi bhūpateḥ
67.65
ārohaṇāya madbhāturrjanīhi balinovare| imau kīśau mayārantumānītau balināṃvarau
67.66
kautukārthaṃ tavaivaitau saṅgrāme yuddhakārakau| iti vākyaṃ samākarṇya jānakī patidevatā
67.67
jagāda putrau tau vīrau vīravānaramuktaye
67.68
sītovāca
yuvābhyāmanayaḥsṛṣṭo hato rāmahayo mahān | aneke pātitā vīrā imau baddhau kapīśvarau
67.69
pitustava hayo vīrau yāgārthaṃ mocito'munā| tasyāpi hatavantau kiṃ vājinaṃ makhasattame
67.70
muñcataṃ plavagāvetau muñcataṃ vājināṃvaram | kṣāmyatāṃ bhūpaterbhrātā śatrughnaḥ parakopanaḥ
67.71
jananyāstadvacaḥ śrutvā ūcatustāṃ balānvitau| kṣātradharmeṇa taṃ bhūpaṃ jitavantau balānvitam
67.72
nāsmākamanayo bhāvi kṣātradharmeṇa yudhyatām| vālmīkinā purā proktamasmākaṃ paṭhatāṃpuraḥ
67.73
duṣyantena samaṃyuddhaṃ bharatena kṛtaṃ purā | kaṇvasyāśramake vāhaṃ dhṛtvā yāgakriyocitam
67.74
tasmātsutaḥ svapitrā'pi yudhyed bhrātrā'pi cānujaḥ
guruṇā śiṣya evāpi tasmānno pāpasambhavaḥ
67.75
tvadājñāto'dhunā cāvāṃ dāsyāvo hayamuttamam
mokṣyāvaḥ kīśāvetau hi kariṣyāvo vacastava
67.76
ityuktvā mātaraṃ vīrau gatau raṇe kapīśvarau| amuñcatāṃ hayaṃ cāpi hayamedhakriyocitam
67.77
sītādevī svaputrābhyāṃ śrutvā sainyaṃ nipātitam
śrīrāmaṃ manasā dhyātvā bhānumaikṣata sākṣiṇam
67.78
yadyahaṃ manasāvācā karmaṇā raghunāyakam | bhajāmi nānyaṃ manasā tarhi jīvedayaṃ nṛpaḥ
67.79
sainyaṃ cāpi mahatsarvaṃ yannāśitamidaṃ balāt | putrābhyāṃ tattu jīveta matsatyājjagatāmpate !
67.80
iti yāvadvaco brūte jānakī patidevatā| tāvaddalaṃ ca tatsarvaṃ jīvitaṃ raṇamūrddhani
Linked texts (2)
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Pātālakhaṇḍa — Sanskrit