Vaishnavakhanda 41
Vaiṣṇavakhaṇḍa 41
- Language
- Sanskrit
Contents
- 41.114 — 1 part
41.1
cha|| || sūta uvāca || || tato dvijaiḥ parivṛtaṃ nāradaṃ devapūjitam
abhigamyopajagrāha sarvānatha sa pāṇḍavaḥ
41.2
tatastaṃ nāradaḥ prāha jayārātidhanaṃjaya || dharme bhavaṃti te buddhirdeveṣu brāhmaṇeṣu ca
41.3
kaccidetāṃ
mahāyātrāṃ vīra dvādaśavārṣikīm || ācarankhidyase naivamatha vā kupyase na ca
41.4
munīnāmapi cetāṃsi tīrthayātrāsu pāṃḍava || khidyaṃti parikupyaṃti
śreyasāṃ vighnamūlataḥ
41.5
kaccinnaitena doṣeṇa samāśliṣṭo'si pāṃḍava || atra cāṃgirasā gītāṃ gāthāmetāṃ hi śuśruma
41.6
yasya hastau ca
pādau ca manaścaiva susaṃyatam || nirvikārāḥ kriyāḥ sarvāḥ sa tīrthaphalamaśnute
41.7
tadidaṃ hṛdi dhāryaṃ te kiṃ vā tvaṃ tāta manyase || bhrātā
yudhiṣṭhiro yasya sakhā yasya sa keśavaḥ
41.8
punaretatsamucitaṃ yaddvipraiḥ śikṣaṇaṃ nṛṇām || vayaṃ hi dharmaguravaḥ sthāpitāstena viṣṇunā
41.9
viṣṇu
nā cātra śṛṇumo gītāṃ gāthāṃ dvijānprati
41.10
yasyāmalāmṛtayaśaḥśravaṇāvagāhaḥ sadyaḥ punāti jagadā śvapacādhikuṃṭhaḥ || so'haṃ bhavadbhirupalabdha
sutīrthakīrtiṃścicchyāṃ svabāhumapi yaḥ pratikūlavartī
41.11
priyaṃ ca pārtha te brūmo yeṣāṃ kuśalakāmukaḥ || sarve kuśalinaste ca yādavāḥ pāṃḍavāstathā
41.12
adhunā bhīmasenena kurūṇāmupatāpakaḥ || śāsanāddhṛtarāṣṭrasya vīravarmā nṛpo hataḥ
41.13
sa hi rājñāmajeyo'bhūdyathāpūrvaṃ balirbalī
kaṃṭakaṃ kaṃṭakeneva dhṛtarāṣṭro jigāya tam
41.14
ityādināradaproktāṃ vācamākarṇya phālgunaḥ || atīva muditaḥ prāha teṣāmakuśalaṃ kutaḥ
41.15
ye brāhmaṇamate nityaṃ ye ca brāhmaṇapūjakāḥ || ahaṃ ca śaktyā niyatastīrthāni vicarantu
41.16
āgatastīrthametaddhi pramodo'tīva me hṛdi
tīrthānāṃ darśanaṃ dhanyamavagāhastato'dhikaḥ
41.17
māhātmyaśravaṇaṃ tasmādaurvo'pi munirabravīt || tadahaṃ śrotumicchāmi tīrthasyāsya guṇānmune
41.18
etenaiva śrāvyametadyattvayāṃgīkṛtaṃ mune || tvaṃ hi trilokīṃ vicarannetsi sarvāṃ hi sāratam
41.19
tadetatsarvatīrthebhyo'dhikaṃ manye tvadāhṛtam
41.20
nārada uvāca
ucitaṃ tava pārthaitadyatpṛcchasi guṇinguṇān || guṇināmeva yujyante śrotuṃ dharmodbhavā guṇāḥ || sādhūnāṃ
dharmaśravaṇaiḥ kīrtanairyāṃti cānvaham
41.21
pāpānāmasadālāpairāyuryāṃti yathānvaham || tadahaṃ kīrtayiṣyāmi tīrthasyāsya guṇānbahūn
41.22
yathā
śrutvā vijānāsi yuktamaṃgīkṛtaṃ mayā || purāhaṃ vicaranpārtha trilokīṃ kapilānugaḥ
41.23
gatavānbrahmaṇo lokaṃ tatrāpaśyaṃ pitāmaham || sa hi
rājarṣidevarṣimūrtāmūrtaiḥ susaṃvṛtaḥ
41.24
vibhāti vimalo brahmā nakṣatrairuḍurāḍiva || tamahaṃ praṇipatyātha cakṣuṣā kṛtasvāgataḥ
41.25
upaviṣṭaḥ
pramuditaḥ kapilena sahaiva ca || etasminnaṃtare tatra vārtikāḥ samupāgatāḥ
41.26
prahīyaṃte hi te nityaṃ jagadguruṃ hi brahmaṇā || kṛtapraṇāmānatha tānsa
māsīnānpitāmahaḥ
41.27
cakṣuṣā'mṛtakalpena snāvayanniva cābravīt || kutra kutra vicīrṇaṃ vo dṛṣṭaṃ śrutamathāpi vā
41.28
kiṃcidevādbhutaṃ vrata
śravaṇādyena puṇyatā || evaṃmukte bhagavatā teṣāṃ yaḥ pravaro mataḥ
41.29
suśravānāma brahmāṇaṃ praṇipatyedamūcivān || prabhoragre ca vijñaptiryathā dīpo raveḥ
stathā
41.30
tathāpi khalu vācyaṃ me parārthaṃ preritena te || muniḥ kātyāyanonāma śrutvā dharmānpunarbahūn
41.31
sārajijñāsayā tasthāvekāṃguṣṭaḥ
śataṃ samāḥ || tataḥ provāca taṃ divyā vāṇī kātyāyana śṛṇu
41.32
puṇye sarasvatītīre pṛccha sārasvataṃ munim || sa te sāraṃ dharmasādhyaṃ dharmajño
bhirvaṃdiṣyati
41.33
iti śrutvā munivaro muniśreṣṭhamupetya tam || praṇamya śirasā bhūmau papracchedaṃ hṛdi sthitam
41.34
satyaṃ kecitpraśaṃsaṃti tapaḥ śaucaṃ tathā pare || sāṃkhyaṃ kecitpraśaṃsaṃti yogamanye pracakṣate
41.35
kṣamāṃ kecitpraśaṃsaṃti tathaiva bhṛśamārjavam || kecinmaunaṃ praśaṃsaṃti keci
dāhuḥ paraṃ śrutam
41.36
samyagjñānaṃ praśaṃsaṃti kecidvairāgyamuttamam || agniṣṭomādikarmāṇi tathā kecitparaṃ viduḥ
41.37
ātmajñānaṃ paraṃ kecitsamaloṣṭāśmakāṃcanam || itthaṃ vyavasthite loke kṛtyākṛtyavidhau janāḥ
41.38
vyāmohameva gacchaṃti kiṃ śreya iti vādinaḥ || yadeteṣu paraṃ kṛtyam
nuṣṭheyaṃ mahātmabhiḥ
41.39
vakkumarhasi dharmajña mama sarvārthasādhakam
41.40
sārasvata uvāca || || yanmāṃ sarasvatī prāha sāraṃ vakṣyāmi
tacchṛṇu || chāyākāraṃ jagatsarvamutpattikṣayadharmi ca || vārāṃganānetrabhaṃgasvadradraṃgurameva tat
41.41
dhanāyuryauvanaṃ bhogāñjalacaṃdravadasthirān
buddhyā samyakparāmṛśya sthāṇudānaṃ samāśrayet
41.42
dānavānpuruṣaḥ pāpaṃ nālaṃ kartumiti śrutiḥ || sthāṇubhakto janmamṛtyū nāpnotīti śruti
stathā
41.43
sāvarṇinā ca gāthe dve kīrtite śṛṇu ye purā || vṛṣo hi bhagavāndharmo vṛṣabho yasya vāhanam
41.44
pūjyate sa mahādevaḥ sam̐ dharmaḥ
para ucyate || duḥkhāvartaṃ tamoghore dharmādharmajale tathā
41.45
krodhapaṃke madagrāhe lobhabuddhasaṃkaṭe || mānagaṃbhīrapātāle sattvayānavibhūṣite
41.46
majjaṃtaṃ tārayatyeko haraḥ saṃsārasāgarāt || dānaṃ vṛttaṃ vrataṃ vācaḥ kīrtidharmo tathāyuṣaḥ
41.47
paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet || dharme rāgaḥ
śrutau ciṃtā dāne vyasanamuttamam
41.48
iṃdriyārtheṣu vairāgyaṃ saṃprātaṃ janmanaḥ phalam || deśe'sminbhārate janma prāpya mānuṣyamadhruvam
41.49
na
kuryādātmanaḥ śreyastenātmā vaṃcitaściram || devāsurāṇāṃ sarveṣāṃ mānuṣyamatidurlabham
41.50
tatsaṃprāpya tathā kuryānna gacchennarakaṃ yathā || sarvasya
mūlaṃ mānuṣyaṃ tathā sarvārthasādhakam
41.51
yadi lābhe na yatnaste mūlaṃ rakṣa prayatnataḥ || mahatā puṇyamūlyena krīyate kāyanaustvayā
41.52
gaṃtuṃ
duḥkhodadheḥ pāraṃ tara yāvanna bhidyate || avikāriśarīratvaṃ duṣprāpyaṃ prāpya vai tataḥ
41.53
nāpakrāmati saṃsārādātmahā sa narādhamaḥ || tapastapyanti
yatayo juhvate cātra yajvinaḥ || dānāni cātra dīyaṃte paralokārthamādarāt
41.54
kātyāyana uvāca || || dānasya tapaso vāpi
bhagavannika ca duṣkaram || kiṃ vā mahatphalaṃ pretya sārasvata bravīhi tat
41.55
sārasvata uvāca || || na dānāhuṣkarataraṃ
pṛthivyāmasti kiṃcana || mune pratyakṣamevaitaddṛśyate lokasāṃkṣikam
41.56
parityajya priyānprāṇāndhanārthe hi mahābhayam || praviśaṃti
mahālobhātsamudramaṭavīṃ girim
41.57
sevāmanye prapadyaṃte śvavṛttiriti yā smṛtā || hiṃsāprāyāṃ bahukleśāṃ kṛṣiṃ caiva tathā pare
41.58
tasya
duḥkhārjitasyeha prāṇebhyopi garīyasaḥ || āyāsaśatalabdhasya parityāgaḥ suduṣkaraḥ
41.59
yaddadāti yadaśnāti tadeva dhanino dhanam || anye
mṛtasya krīḍaṃti dārairapi dhanairapi
41.60
ahanyahani yācaṃtamahaṃ manye guruṃ yathā || mārjanaṃ dairpaṇasyeva yaḥ karoti dinedine
41.61
dīyamā
naṃ hi nāpaiti bhūya evābhivardhate || kūpa utsicyamāno hi bhavecchuddho bahūdakaḥ
41.62
ekajanmasukhasyārthe sahasrāṇi vilāpayet || prājño
janmasahasreṣu saṃcinotyekajanmani
41.63
mūrkho hi na dadātyarthāniha dāridyaśaṃkayā || prājñastu vimṛjatyarthānamutra tasya śaṃkayā
41.64
kiṃ
dhanena kariṣyaṃti dehino bhaṃgurāśrayāḥ || yadarthaṃ dhanamicchaṃti taccharīramaśāśvatam
41.65
akṣaradvayamabhyastaṃ nāstināstīti yatpurā || tadidaṃ
dehidehīti viparītamupasthitam
41.66
bodhayaṃti ca yāvaṃto dehīti kṛpaṇaṃ janāḥ || avastheyamadānasya mā bhūdevaṃ bhavānapi
41.67
dāturevopakārāya vadatyarthīti dehi me || yasmāddātā prayātyūrdhvamadhastiṣṭhatpratigrahī
41.68
daridrā vyādhitā mūrkhāḥ parapreṣyakarāḥ sadā || adatta
dānājjāyaṃte duḥkhasyaiva hi bhājanāḥ
41.69
dhanavaṃtamadātāraṃ daridraṃ vā'tapasvinam || ubhāvaṃbhasi mokṣyo kaṃṭhe baddhvā mahāśilām
41.70
śateṣu jāyate śūraḥ sahasreṣu ca paṃḍitaḥ || vaktā śatasahasreṣu dātā jāyeta vā na vā
41.71
gobhirvipraiśca vedaiśca satībhiḥ satyavādibhiḥ || alubdhairdānaśīlaiśca saptabhirdhāryate mahī
41.72
śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam || brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ
41.73
pratardanaḥ
kāśipatiḥ pradāya nayane svake || brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute
41.74
nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām || brāhmaṇebhyo
dadau cāpi gayaścorvīṃ saptanām
41.75
avarṣati ca parjanye sarvabhūtanivāsakṛt || vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ
41.76
brahmadattaśca
pāṃcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ || nidhiṃ śaṃkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā svargamavāptavān
41.77
sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṣṭānmahāyaśāḥ
brāhmaṇārthe parityajya gato lokānuttamān
41.78
ete cānye ca bahavaḥ sthāṇordānena bhaktitaḥ || rudralokaṃ gatā nityaṃ śāntātmāno jite
ndriyāḥ
41.79
eṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinī || iti sāṃcintya sārārthī sthāṇudānaparo bhava
41.80
so'pi mohaṃ parityajya
tathā kātyāyano'bhavat
41.81
nārada uvāca || || evaṃ suśravasā proktāṃ kathāmākarṇya padmabhūḥ || harṣāśrusaṃyuto'tīva praśaśaṃsa muhurmuhuḥ
41.82
sādhu te vyāhṛtaṃ vatsa evametanna cānyathā || satyaṃ sārasvataḥ prāha satyā caivaṃ tathā śrutiḥ
41.83
dānaṃ yajñānāṃ varūthaṃ dakṣiṇā
loke dātāram̐sarvabhūtānyupajīvaṃti dānenārātīram̐pānudaṃta dānena dviṣato mitrā bhavaṃti dāne sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ tasmāddānaṃ paramaṃ vadaṃtīti
41.84
saṃsārasāgare ghore dharmādharmormisaṃkule || dānaṃ tatra niṣeveta tacca nauriva nirmitam
41.85
iti sāṃcintya cai mayā puṣkare sthāpitā dvijāḥ
gaṅgāyamunayormadhye madhyadeśe dvijāḥ kṛte
41.86
sthāpitāḥ śrīhariścyāṃ tu śrīgauryā vedavittamāḥ || rudreṇa nāgarāścaiva pārvatyā śaktipūrbhavāḥ
41.87
śrīmāle ca tathā lakṣmyā hyevamādisurottamaiḥ || nānāgrahārāḥ saṃdattā lokoddharaṇakāṃkṣayā
41.88
na hi dānaphale kāṃkṣā kācinno'sti surottamāḥ
sādhusaṃrakṣaṇārthaṃ hi dānaṃ naḥ parikīrtitam
41.89
brāhmaṇāśca kṛtasthānā nānādharmopadeśanaiḥ || samuddharaṃti varṇāṃstrīstataḥ pūjyatamā dvijāḥ
41.90
dānaṃ caturvidhaṃ dānamutsargaḥ kalpitaṃ tathā || saṃśrutaṃ ceti vividhaṃ tatkamātparikīrtitam
41.91
vāpīkūpataḍāgānāṃ vṛkṣavidyāsuraukasām || maṭha
prapāgṛhakṣetradānamutsarga ityasau
41.92
upajīvannimānyaśca puṇyaṃ ko'pi carennaraḥ || ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa labhate yāvadyo visṛjeddvijaḥ
41.93
tadeṣā
meva sarveṣāṃ viprasaṃsthāpanaṃ param || devasaṃsthāpanaṃ caiva dharmastanmūla eva yat
41.94
devatāyatanaṃ yāvadyāvacca brāhmaṇagṛham || tāvadātuḥ pūrvajānāṃ
puṇyāṃśaścopatiṣṭhati
41.95
etatsvalpaṃ hi vāṇijyaṃ punarbahuphalapradam || jīrṇoddhāre ca dviguṇametadeva prakīrtitam
41.96
tasmādidaṃ tvahamapi
bravīmi surasattamāḥ || nāsti dānasamaṃ kiṃcitsatyaṃ sārasvato jagau
41.97
nārada uvāca || || iti sārasvataproktāṃ tathā padmabhuveritam
sādhusādhityamodaṃta surāścāhaṃ suvismitāḥ
41.98
tataḥ sabhāvisargāṃte suramye merumūrdhani || upaviśya śilāpṛṣṭhe ahametadaciṃtayam
41.99
satyamāha viraṃcistu sa kimartha tu jīvati || yenaikamapi taddattaṃ naiva yena kṛtārthatā
41.100
tadahaṃ dānapuṇyaṃ hi kariṣyāmi kathaṃ sphuṭam || kaupī
nadaṇḍātmadhano dhanaṃ svalpaṃ hi nāsti me
41.101
anarhaṃte yaddadāti na dadāti tathārhate || arhānarhaparijñānādānadharmo hi duṣkaraḥ
41.102
deśe
kāle ca pātre ca śuddhena manasā tathā || nyāyārjitaṃ ca yo dadyādyauvane sa tadaśnute
41.3-2
tamovṛtastu yo dadyādyātkrodhāttathaiva ca || bhuṃkte dāna
phalaṃ taddhi garbhastho nātra saṃśayaḥ
41.4-2
bālatve'pi ca so'śnāti yaddattaṃ dambhakāraṇāt || dattamanyāyato vittaṃ tathā vai cārthakāraṇam
41.5-2
vṛddhatve hi samaśnāti naro vai nātra saṃśayaḥ || tasmādeśe ca kāle ca supātre vidhinā naraḥ || śubhārjitaṃ prayuñjīta śraddhayā śāṭhyavarjitaḥ
41.6-2
tadetannirdhanatvācca kathaṃ nāma bhaviṣyati || satyamāhuḥ purā vākyaṃ purāṇamunayo'malāḥ
41.7-2
nādhanasyāstyayaṃ loko na paraśca kathaṃcana || abhi
śastaṃ prapaśyaṃti daridraṃ pārśvataḥ sthitam
41.8-2
dāridryaṃ pātakaṃ loke kastacchaṃsitumarhati || patitaḥ śocyate sarvairnirdhanaścāpi śocyate
41.9-2
yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśadhanaḥ kṛśabhṛtyaḥ kṛśātithiḥ || sa vai proktaḥ kṛśonāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ
41.110
arthavānduṣkulīno'pi loke pūjyatamo naraḥ
śaśinastulyavaṃśo'pi nirdhanaḥ paribhūyate
41.11-2
jñānavṛddhāstapovṛddhā ye ca vṛddhā bahuśrutāḥ || te sarve dhanavṛddhasya dvāri tiṣṭhanti kiṃkarāḥ
41.12-2
yadyapyayaṃ tribhuvane artho'smākaṃ parāgrahi || tathāpyanyaprārthito hi tasyaiva phalado bhavet
41.13-2
athavaitatpurā sarvaṃ cintayiṣyāmi susphuṭam || vilo
kayāmi pūrvaṃ tu kiṃcidyogyaṃ hi sthānakam
41.114
saṃ ciṃtayitveti bahuprakāraṃ deśāṃśca grāmānnagarāṇi cāśramān || bahūnahaṃ paryaṭannātuṃvānhi sthānaṃ
hitaṃ sthāpaye yatra viprān
41.114.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe nāradārju nasaṃvāde dānapraśaṃsāvarṇanaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ
Linked texts (10)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit
- Śivadharmottara (another edition) — Sanskrit