Vaishnavakhanda 43
Vaiṣṇavakhaṇḍa 43
- Language
- Sanskrit
Contents
- 43.98 — 1 part
43.1
cha
nārada uvāca || || tatastvahaṃ ciṃtayāmi kathaṃ sthānamidaṃ bhavet || mamāyattaṃ yato rājñāṃ bhūmireṣā sadā vaśe
43.2
yattvahaṃ dharmavarmāṇaṃ gatvā
yāce ha medinīm || arpayatyeva sa ca me yācito na punaḥ paraḥ
43.3
tathā hi munibhiḥ proktaṃ dravyaṃ trividhamuttamam || śuklaṃ madhyaṃ ca śabalam
dharmaṃ kṛṣṇamucyate
43.4
śruteḥ saṃpādanācchiṣyātprāptaṃ śuklaṃ ca kanyayā || tathā kusīdavāṇijyakṛṣiyācitameva ca
43.5
śabalaṃ procyate sadbhirdvai
tacauryeṇa sāhasaiḥ || vyājenopārjitaṃ yacca tatkṛṣṇaṃ samudāhṛtam
43.6
śuklavittena yo dharmaṃ prakuryācchraddhayānvitaḥ || tīrthaṃ pātraṃ samāsādya devatve
tatsamaśnute
43.7
rājasena ca bhāvena vittena śabalena ca || pradadyāddānamarthibhyo mānuṣyatve tadaśnute
43.8
tamovṛtastu yo dadyātkṛṣṇavittena
mānavaḥ || tiryaktve tatphalaṃ pretya samaśnāti narādhamaḥ
43.9
tattu yācitadravyaṃ me rājasaṃ hi sphuṭaṃ bhavet || atha brāhmaṇabhāvena nṛpaṃ yāce pratigraham
43.10
tadpyaho cātikaṣṭaṃ hetunā tena me matam || ayaṃ pratigraho ghoro madhvāsvādo viṣopamaḥ
43.11
pratigraheṇa saṃyuktaṃ
hyamīvamāviśedvijam || tasmādahaṃ nivṛttaśca pāpādasmātpratigrahāt
43.12
tataḥ kenāpyupāyena dvayoranyatareṇa tu || svāyattaṃ sthānakaṃ kurma
etatsañcintaye muhuḥ
43.13
yathā kubhāryaḥ puruṣaścintāṃtaṃ na prapadyate || tathaiva vibhṛśaṃścāhaṃ ciṃtāṃtaṃ na labhāmyaṇu
43.14
eta
sminnantare pārtha snātuṃ tatra samāgatāḥ || bahavo munayaḥ puṇye mahīsāgarasaṃgame
43.15
ahaṃ tānabravaṃ sarvānkuto yūyaṃ samāgatāḥ
te māmūcuḥ praṇamyātha saurāṣṭraviṣaye mune
43.16
dharmavarmeti nṛpatiryo'sya deśasya bhūpatiḥ || sa tu dānasya tattvārthī tepe varṣagaṇā
nbahūn
43.17
tatastaṃ prāha khe vāṇī ślokamekaṃ nṛpa śṛṇu || dvihetuṃ ṣaḍadhiṣṭhānaṃ ṣaḍaṃgaṃ ca dvipākayuk
43.18
catuḥprakāraṃ trividhaṃ trināśaṃ
dānamucyate || ityekaṃ ślokamābhāṣya khe vāṇī virarāma ha
43.19
ślokasyārthaṃ nāvabhāṣe pṛcchamānāpi nārada || tato rājā dharmavarmā paṭahe
nānvaghoṣayat
43.20
yastu ślokasya caivāsya labdhasya tapasā mayā || karoti samyagvyākhyānaṃ tasya caitaddāmyaham
43.21
gavāṃ ca sata
niyutaṃ suvarṇaṃ tāvadeva tu || saptagrāmānprayacchāmi ślokavyākhyāṃ karoti yaḥ
43.22
paṭaheneti nṛpateḥ śrutvā rājño vaco mahat || ājagmurbahudeśīyā brāhmaṇāḥ koṭiśo mune
43.23
punardurbodhavinyāsaḥ ślokastairviprapuṃgavaiḥ || ākhyātuṃ śakyate naiva gūḍho mūkairyathā mune
43.24
vayaṃ ca tatra yātāḥ smo dhanalobhena nārada || durbodhatvānnamaskṛtya ślokaṃ cātra samāgatāḥ
43.25
durgryarūyeyastvayaṃ śloko dhanaṃ labhyaṃ na caiva naḥ
tīrthayātrāṃ kathaṃ yāmītyevācintyātra cāgatāḥ
43.26
evaṃ phālguna teṣāṃ tu vacaḥ śrutvā mahātmanām || atīva saṃprahṛṣṭo'haṃ tānvisṛjyetyaciṃta
yam
43.27
aho prāpta upāyo me sthānaprāpto na saṃśayaḥ || ślokaṃ vyākhyāya nṛpaterlapsye sthānaṃ dhanaṃ tathā
43.28
vidyāmūlyena naivaṃ ca yāṃcitaḥ
syātpratigrahaḥ || satyamāha purāṇārṣirvāsudevo jagadguruḥ
43.29
dharmasya yasya śraddhā syātra ca sā naivaṃ pūryate || pāpasya yasya śraddhāsyātra ca sāpi na pūryate
43.30
evaṃ viciṃtya vidvāṃsaḥ prakurvanti yathāruci || satyametadbhibhorvākyaṃ durlabho'pi yathā hi me
43.31
manoratho'yaṃ saphalaḥ saṃbhūtoṃkuritaḥ sphuṭam
enaṃ ca durvidaṃ ślokamahaṃ jānāmi susphuṭam
43.32
amūrtaiḥ pitṛbhiḥ pūrvameṣa khyāto hi me purā || evaṃ harṣānvitaḥ pārtha saṃcintyāhaṃ tato muhuḥ
43.33
praṇamya tīrthaṃ calito mahīsāgarasaṃgamam || vṛddhabrāhmaṇarūpeṇa tatohaṃ yātavānnṛpam
43.34
idaṃ bhaṇitavānasmi ślokavyākhyāṃ nṛpa śṛṇu || yatte
paṭahavikhyātaṃ dānaṃ ca praguṇīkuru
43.35
evamukte nṛpaḥ prāha proccurevaṃ hi koṭiśaḥ || dvijottamāḥ punarnāsyaṃ proktumartho hi śakyate
43.36
ke
dvihetū ṣaḍākhyātānyadhiṣṭhānāni kāni ca || kāni caiva ṣaḍaṃgāni kau ddau pākau tathā smṛtau
43.37
ke ca prakārāścatvāraḥ kiṃsvittrividhaṃ dvija
trayo nāśāśca ke proktā dānasyaitatsphuṭaṃ vada
43.38
sphuṭānpraśnānimānsatta yadi vakṣyasi brāhmaṇa || tato gavāṃ saptaniyutaṃ suvarṇaṃ tāvadeva tu
43.39
sapta grāmāṃśca dāsyāmi no cedyāsyasi svaṃ gṛham || ityuktavacanaṃ pārtha saurāṣṭrasvāminaṃ nṛpam
43.40
dharmavarmāṇamastvevaṃ prāvocamavadhāraya
ślokavyākhyāṃ sphuṭāṃ vakṣye dānahetū ca tau śṛṇu
43.41
alpatvaṃ vā bahutvaṃ vā dānasyābhyudayāvaham || śraddhā śaktiśca dānānāṃ vṛddhakṣayakare
hi te
43.42
tatra śraddhāviṣaye ślokā bhavanti || kāyakleśaiśca bahubhirna caivārthasya rāśibhiḥ
43.43
dharmaḥ saṃprāpyate sūkṣmaḥ śraddhā dharmo'dbhutaṃ tapaḥ
śraddhā svargaśca mokṣaśca śraddhā sarvamidaṃ jagat
43.44
sarvasvaṃ jīvitaṃ cāpi dadyādaśraddhayā yadi || nāpnuyātsa phalaṃ kiṃcicchraddhānastato bhavet
43.45
śraddhayā sādhyate dharmo mahadbhirnārtharāśibhiḥ || akiṃcanā hi munayaḥ śraddhāvaṃto divaṃ gatāḥ
43.46
trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu
43.47
yajaṃte sāttvikā devānyakṣarakṣāṃsi rājasāḥ || pretānbhūtapiśācāṃśca yajaṃte tāmasā janāḥ
43.48
tasmācchraddhāvatā pātre dattaṃ nyāyārjitaṃ hi yat || tenaiva bhagavānrudraḥ svalpakenāpi tuṣyati
43.49
śaktiviṣaye ca ślokā bhavaṃti
kuṭuṃbabhuktavasanāddeyaṃ yadatiricyate || madhvāsvādo viṣaṃ paścāddāturdharmo'nyathā bhavet
43.50
śakte parajane dātā svajane duḥkhajīvini || madhvāpā
naviṣādaḥ sa dharmāṇāṃ pratirūpakaḥ
43.51
bhṛtyānāmuparodhena yatkarotyaurdhvadehikam || tadvavatyasukhodarkaṃ jīvato'sya mṛtasya ca
43.52
sāmā
̍yaṃ yācitaṃ nyāsamādhirdvārāṃśca darśanam || anvāhitaṃ ca nikṣepaḥ sarvasvaṃ cānvaye sati
43.53
āpatsvapi na deyāni navavastūni paṃḍitaiḥ
yo dadāti sa mūḍhātmā prāyaścittīyate naraḥ
43.54
iti te gaditau rājandvau hetū śrūyatāmataḥ || adhiṣṭhānāni vakṣyāmi ṣaḍeva śṛṇu tānyapi
43.55
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca vrīḍāharṣabhayāni ca || adhiṣṭhānāni dānānāṃ ṣaḍetāni pracakṣate
43.56
pātrebhyo dīyate nityamanapekṣya prayojanam || kevalaṃ
dharmabuddhyā yaddharmadānaṃ taducyate
43.57
dhaninaṃ dhanalobhena lobhayitvārthamāharet || tadarthadānamityāhuḥ kāmadānamataḥ śṛṇu
43.58
prayojana
mapekṣyaiva prasaṃgādyatpradīyate || anarheṣu sarāgeṇa kāmadānaṃ taducyate
43.59
saṃsadi vrīḍayā''śrutya arthibhyaḥ pradadāti ca || pratidīyate ca yaddānaṃ
vrīḍādānamiti śrutam
43.60
hṛṣṭvā priyāṇi śrutvā vā harṣavadyatpradīyate || harṣadānamiti proktaṃ dānaṃ taddharmacintakaiḥ
43.61
ākrośānarthahiṃsā
nāṃ pratīkārāya yadbhavet || dīyate'nupakartṛbhyo bhayadānaṃ taducyate
43.62
proktāni ṣaḍadhiṣṭhānānyaṃgānyapi ca ṣaṭchṛṇu || dātā pratigrahītā ca
śuddhirdeyaṃ ca dharmayuk
43.63
deśakālau ca dānānāmaṃgānyetāni ṣaḍviduḥ || aparogī ca dharmātmā ditasuravyasanaḥ śuciḥ
43.64
anidyāṃjīvakarmā ca ṣaḍvidātā praśasyate || anṛjuścāśraddadhāno'śāṃtātmā dhṛṣṭabhīrukaḥ
43.65
asatyasaṃdho nidrālurdāttāyaṃ tāma
so'dhamaḥ || triśuklaḥ kṛśavṛttiśca ghṛṇāluḥ sakaleṃdriyaḥ
43.66
vimukto yonidoṣebhyo brāhmaṇaḥ pātramucyate || saumukhyādabhisaṃprītirarthi
nāṃ darśane sadā || satkṛtiścānasūyā ca tadā śuddhiriti smṛtā
43.67
aparābādhamakleśaṃ svayatnenārjitaṃ dhanam || svalpaṃ vā vipulaṃ vāpi
deyamityabhidhīyate
43.68
tenāpi kila dharmeṇa uddiśya kila kiṃcana || deyaṃ taddharmayugiti śūnye śūnyaṃ phalaṃ matam
43.69
nyāyena dulabhaṃ
dravyaṃ deśe kālepi vā punaḥ || dānārho deśakālau tau syātāṃ śreṣṭhau na cānyathā
43.70
ṣaṃḍagānīti coktāni dvau ca pākāvataḥ śṛṇu || dvau
pākau dānajau prāhuḥ paratrātha tvihocyate
43.71
sadbhyo yaddīyate kiṃcittatparatropatiṣṭhati || asatsu dīyate kiṃcittaddānamiha bhujyate
43.72
dvau pākāviti nirdiṣṭo prakārāṃścaturaḥ śṛṇu || dhruvamāhuṣaihikaṃ kāmyaṃ naimittikamiti kramāt
43.73
vaidiko dānamārgo'yaṃ caturdhā varṇyate
dvijaiḥ || prapārāmataḍāgādisarvakāmaphalaṃ dhruvam
43.74
tadāhuṣaihikamityāhurdīyate yaddinedine || apatyavijayaiśvaryastrībālārthaṃ pradīyate
43.75
icchāsaṃsthaṃ ca yaddānaṃ kāmyamityabhidhīyate || kālāpekṣaṃ kriyāpekṣaṃ guṇāpekṣamiti smṛtau
43.76
tridhā naimittikaṃ proktaṃ sadā homa
vivarjitam || iti proktāḥ prakārāste traividhyamabhidhīyate
43.77
aṣṭottamāni catvāri madhyamāni vidhānataḥ || kānīyasāni śeṣāṇi
trividhatvamidaṃ viduḥ
43.78
gṛhaprāsādavidyābhūgokūpaparrāṇahāṭakam || etānyuttamadānāni uttamadravyadānataḥ
43.79
annārāmaṃ ca vāsāṃsi hayapra
bhṛtivāhanam || dānāni madhyamānīti madhyamadravyadānataḥ
43.80
upānacchatrapātrādidadhimadhyāsanāni ca
43.81
dīpakāṣṭhopalādīni
caramaṃ bahuvārṣikam || iti kānīyasānyāhurdānānāśāstrayaṃ śṛṇu
43.82
yadttvā tapyate paścādāsuraṃ tadyathā matam || aśraddhayā yaddadāti rākṣasaṃ syādyathaiva
tat
43.83
yaccākuśya dadātyaṃga dattvā vākrośati dvijam || paiśācaṃ tadyathā dānaṃ dānanāśāstrayastvamī
43.84
iti saptapadairbaddhaṃ dānamāhātmya
muttamam || śaktyā te kīrtitaṃ rājansādhu vāsādhu vā vada
43.85
dharmavarmovāca || || adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ
tapaḥ || adya te kṛtakṛtyo'smi kṛtaḥ kṛtimatāṃ vara
43.86
paṭhitvā sakalaṃ janma brahmacārī yathā vṛthā || bahukleśātprātabhāryaḥ sā
vṛthā'priyavādinī
43.87
kleśena kṛtvā kūpaṃ vā sa ca kṣārodako vṛthā || bahukleśairjanma nītaṃ vinā dharmaṃ tathā vṛthā
43.88
evaṃ me
yadyathā nāma jātaṃ tatsaphalaṃ tvayā || kṛtaṃ tasmādmastubhyaṃ dvijebhyaśca namonamaḥ
43.89
satyamāha purā viṣṇuḥ kumārānviṣṇusadyani
43.90
nāhaṃ tathājñi yajamānahavirvitānaśyotadghṛtaplutamadantutabhuṅmukhena || yadbrāhmaṇasya mukhataścaratonuvāsaṃ tuṣṭasya mayyavahitairnijakarmapākaiḥ
43.91
tanmayā'śarmaṇā vāpi yadvipreṣvapriyaṃ kṛtam || sarvasya prabhavo viprāstatkṣamaṃtāṃ prasādaye
43.92
tvaṃ ca kosi na sāmānyaḥ praṇamyāhaṃ prasādaye
ātmānaṃ khyāpaya mune proktaścetyabravaṃ tadā
43.93
nārada uvāca || || nārado'smi nṛpaśreṣṭha sthānakārthī samāgataḥ || proktaṃ ca dehi me
dravyaṃ bhūmiṃ ca sthānahetave
43.94
yadyapīyaṃ devatānāṃ bhūmirdravyaṃ ca pārthiva || tathāpi yasminyaḥ kāle rājā prārthyaḥ sa niścitam
43.95
sahīśvarasyāvatāro bhartā dātā'bhayasya saḥ || tathaiva tvāmahaṃ yāce dravyaśuddhiparīpsayā || pūrvaṃ samālayaṃ dehi deyārthe prārthanāparaḥ
43.96
rājovāca || yadi tvaṃ nārado vipra rājyamastvakhilaṃ tava || ahaṃ hi brāhmaṇānāṃ te dāsyaṃ kartā na saṃśayaḥ
43.97
nārada uvāca
yadyasmākaṃ bhavānbhaktastatte kāryaṃ ca no vacaḥ
43.98
sarvaṃ yattadehi me dravyamuktaṃ dhruvaṃ ca me saptagavyūtimātrātram || bhūyāttvattopyasya
rakṣeti so'pi mene tvaṃ cintaye cārthaśeṣam
43.98.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumāri kākhaṇḍe nāradārjunasaṃvāde dānabhedapraśaṃsāvarṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ
Linked texts (7)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Bhaktisāgara — Nārāyaṇa, Sanskrit