Vaishnavakhanda 44

Vaiṣṇavakhaṇḍa 44

Language: Sanskrit

44.138 — 1 part

44.1

cha || || nārada uvāca || || tato'haṃ dharmavarmāṇaṃ procya tiṣṭhe
ddhanaṃ tvayi || kṛtyakāle grahīṣyāmītyāgamaṃ raivataṃ girim

44.2

āsaṃ pramuditaścāhaṃ paśyaṃstaṃ girisattamam || āhvayānaṃ narānsādhūnbhūmerbhujami
voccikratam

44.3

yasminnānāvidhā vṛkṣāḥ prakāśaṃte samaṃtataḥ || sādhuṃ gṛhapatiṃ prāpya putrabhāryādayo yathā

44.4

muditā yatra saṃtṛtā vāśaṃte koki
lādayaḥ || saddharorjñānasaṃpannā yathā śiṣyagaṇā bhuvi

44.5

yatra tatvā tapo martyā yathepsitamavāpnuyuḥ || śrīmahādevamāsādya bhakto yadvanmanoratham

44.6

tasyāhaṃ ca gireḥ pārtha samāsādya mahāśilām || śītasaurabhyamaṃdena prīṇito'ciṃtayaṃ hṛdi

44.7

tāvanmayā sthānamātaṃ yadatīva sudurla
bham || idānīṃ brāhmaṇārthe'haṃ kurve tāvadupakramam

44.8

brāhmaṇāśca vilokyā me ye hi pātratamā matāḥ || tathā hi cātra śrūyaṃte vacāṃsi śrutivādi
nām

44.9

na jalottaraṇe śaktā yadvatroḥ karṇavarjitā || tadvacchreṣṭho'pyanācāro vipro noddharaṇakṣamaḥ

44.10

brāhmaṇo hyanadhīyāna
stṛṇāgniriva śāmyati || tasmai havyaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate

44.11

dānapātramatikramya yadapātre pradīyate || tadvattaṃ
gāmatikramya gardabhasya gavāhnikam

44.12

ūṣare vāpitaṃ bījaṃ bhinnabhāṇḍe ca goduham || bhasmanīva hutaṃ havyaṃ mūrkhe dānamaśā
śvatam

44.13

vidhihīne tathā 'pātre yo dadāti pratigraham || na kevalaṃ hi tadyāti śeṣaṃ puṇyaṃ praṇaśyati

44.14

bhūrātā gau
stathā bhogāḥ suvarṇaṃ dehameva ca || aśvaścakṣustathā vāso ghṛtaṃ tejastilāḥ prajāḥ

44.15

ghnaṃti tasmādavidvāṃstu bibhiyācca pratigrahāt || svalpa
kenāpyavidvāṃstu paṃke gauriva sīdati

44.16

tasmādye gūḍhatapaso gūḍhasvādhyāyasādhakāḥ || svadāraniratāḥ śāṃtāsteṣu dattaṃ sadākṣayam

44.17

deśe kāla upāyena dravyaṃ śraddhāsamanvitam || pātre pradīyate yattatsakalaṃ dharmalakṣaṇam

44.18

na vidyayā kevalayā tapasā vāpi pātratā || yatra
vṛttamime cobhe taddhi pātraṃ pracakṣate

44.19

teṣāṃ trayāṇāṃ madhye ca vidyā mukhyo mahāguṇaḥ || vidyāṃ vināṃdhavadviprāścakṣuṣmaṃto hi te matāḥ

44.20

tasmāccakṣuṣmato vidvāndeśe deśe parīkṣayet || praśnānye mama vakṣyaṃti tebhyo dāsyāmyahaṃ tataḥ

44.21

iti saṃciṃtya manasā tasmādeśātsamutthitaḥ
āśrameṣu maharṣīṇāṃ vicarāmyasmiṃ phālguna

44.22

imāñślokāngāyamānaḥ praśnarūpāñchṛṇuṣva tān || mātṛkāṃ ko vijānāti katidhā kīdṛśā
kṣarān

44.23

paṃcapaṃcādbhutaṃ gehaṃ ko vijānāti vā dvijaḥ || bahurūpāṃ striyaṃ kartumekarūpāṃ ca vatti kaḥ

44.24

ko vā citrakathābaṃdhaṃ vetti saṃsāra
gocaraḥ || ko vārṇavamahāgrāhaṃ vetti vidyāparāyaṇaḥ

44.25

ko vāṣṭavidhaṃ brāhmaṇyaṃ vetti brāhmaṇasattamaḥ || yugānāṃ ca caturṇāṃ vā ko mūladivasā
nvadet

44.26

caturdaśamanūnāṃ vā mūlavāsaraṃ vetti kaḥ || kasmiścaiva dine prāpa pūrvaṃ vā bhāskaro ratham

44.27

udvejayati bhūtāni kṛṣṇāhiriva
vetti kaḥ || ko vāsminvorasaṃsāre dakṣadakṣatamo bhavet

44.28

paṃthānāvapi dvau kaścidvetti vakti ca brāhmaṇaḥ || iti me dvādaśa praśnānye vidurbrāhmaṇo
ttamāḥ

44.29

te me pūjyatamāsteṣāmahamārādhakaściram || ityahaṃ gāyamāno vai bhramitaḥ sakalāṃ mahīm

44.30

te cāhurduḥkhadāḥ khyātāḥ praśnāste
kurmahe namaḥ || ityahaṃ sakalāṃ pṛthvīṃ vicintyālabdhabrāhmaṇaḥ

44.31

himādriśikharāsīno bhūyaścintāmavāptavān || sarve vilokitā viprāḥ kimataḥ
kartumutsahe

44.32

tato me cintayānasya punarjātā matistvayam || adyāpi na gataścāhaṃ kalāpagrāmamuttamam

44.33

yasminviprāḥ saṃvasaṃti mūrtānīva
tapāṃsi ca || caturāśītisāhasrāḥ śrutādhyayanaśālinaḥ

44.34

sthāne tasmingamiṣyāmītyuktvā calitastadā || khecaro himamākramya paraṃ pāraṃ gata
stataḥ

44.35

adrākṣaṃ puṇyabhūmisthaṃ grāmaratnamahaṃ mahat || śatayojanavistīrṇaṃ nānāvṛkṣasamākulam

44.36

yatra puṇyavatāṃ saṃti śataśaḥ pravarāśramāḥ
sarveṣāmapi jīvānāṃ yatrānyonyaṃ na duṣṭatā

44.37

yajñabhājāṃ munīnāṃ yadupakārakaraṃ sadā || satāṃ dharmavatāṃ yadradupakāro na śāmyati

44.38

munīnāṃ yatra paramaṃ sthānaṃ cāpyavināśakṛt || svāhāsvadhāvaṣaṭkārahantakāro na naśyati

44.39

yatra kṛtayugasyārthaṃ bījaṃ pārthāviśiṣyate || sūrya
sya somavaṃśasya brāhmaṇānāṃ tathaiva ca

44.40

sthānakaṃ tatsamāsādya praviṣṭo'haṃ dvijāśramān || tatra te vividhānvādānvivadaṃte dvijottamāḥ

44.41

parasparaṃ ciṃtayānā vedā mūrtidharā yathā || tatra medhāvinaḥ kecidarthamanyaiḥ prapūritam

44.42

vicikṣipurmahātmāno nabhogatamivāmiṣam || tatrā
haṃ karamudyamya prāvocaṃ pūryatāṃ dvijāḥ

44.43

kākārāvaiḥ kimetairvo yadyasti jñānaśālitā || vyākurudhvaṃ tataḥ praśnānsama durviṣahānbahūn

44.44

brāhmaṇā ūcuḥ || || vada brāhmaṇa praśnānsvāñchutvā''dhāsyāmahe vayam || paramo hyeṣa no lābhaḥ praśnānpṛcchati yadbhavān

44.45

ahaṃ
pūrvikayā te vai nyaṣedhaṃta parasparam || ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamiti vīrā yathā raṇe

44.46

tatastānabravaṃ praśnānahaṃ dvādaśa pūrvakān || śrutvā te māmavo
caṃta līlāyaṃto munīśvarāḥ

44.47

kiṃ te dvija bālapraśnairamībhiḥ svalpakairapi || asmākaṃ yannihīnaṃ tvaṃ manyase sa bravītvamūn

44.48

tatoti
vismitaścāhaṃ manyamānaḥ kṛtārthatām || teṣāṃ nihīnaṃ saṃcintya prāvocaṃ prabravītvayam

44.49

tataḥ sutanunāmā sa bālo'bālo'bhyuvāca mām
mama maṃdāyate vāṇī praśnaiḥ svalpaistava dvija || tathāpi vakṣyi māṃ yasmānnihīnaṃ manyate bhavān

44.50

sutanuruvāca || || akṣarāstu dvipaṃ
cāśanmātṛkāyāḥ prakīrtitāḥ

44.51

aṃkāraḥ prathamastatra caturdaśa svarāstathā || sparśāścaiva trayastriṃśadanusvārastathaiva ca

44.52

visarjanīyaśca
paro jihvāmūlīya eva ca || upadhmānīya evāpi dvipaṃcāśadamī smṛtāḥ

44.53

iti te kathitā saṃkhyā arthaṃ caiṣāṃ śṛṇu dvija || asminnarthe ceti
hāsaṃ tava vakṣyāmi yaḥ purā

44.54

mithilāyāṃ pravṛtto'bhūdbrāhmaṇasya niveśane || mithilāyāṃ purā puryāṃ brāhmaṇaḥ kauthumābhidhaḥ

44.55

yena
vidyāḥ prapaṭhitā vartaṃte bhuvi yā dvija || ekatriṃśatsahasrāṇi varṣāṇāṃ saṃ kṛtādaraḥ

44.56

kṣaṇamapyanavacchinnaṃ paṭhitvā gehavānabhūt || tataḥ kenāpi
kālena kauthumasyābhavatsutaḥ

44.57

jaḍavadvartamānaḥ sa mātṛkāṃ pratyapadyata || paṭhitvā mātṛkāmanyannādhyeti sa kathaṃcana

44.58

tataḥ pitā
khinnarūpī jaḍaṃ taṃ samabhāṣata || adhīṣva putrakādhīṣva tava dāsyāmi modakān

44.59

athānyasmai pradāsyāmi karṇāṃtpāṭayāmi te

44.60

putra uvāca || || tāta kiṃ modakārthāya paṭhyate lobhahetave || paṭhanaṃnāma yatpuṃsāṃ paramārthaṃ hi tatsmṛtam

44.61

kauthuma uvāca || || evaṃ
te vadamānasya āyurbhavatu brahmaṇaḥ || sādhvī buddhiriyaṃ te'stu kuto nādhyeṣyataḥ param

44.62

putra uvāca || || tāta sarvaṃ parijñeyaṃ jñātamatraiva
ve yataḥ || tataḥ paraṃ kaṃṭhaśoṣaḥ kimarthaṃ kriyate vad

44.63

pitovāca || || vicitraṃ bhāṣase bāla jñāto'rthaśca kastvayā || būhi būhi puna
vatsa śrotumicchāmi te giram

44.64

putra uvāca || || ekatriṃśatsahasrāṇi paṭhitvāpi tvayā pitaḥ || nānātarkānbhrāṃtireva saṃdhitā manasi
svake

44.65

ayamayaṃ cāyamiti dharmo yo darśanoditaḥ || teṣu vātāyate cetastava tannāśayāmi te

44.66

upadeśaṃ paṭhasyeva naivārthajño'si
tattvataḥ || pāṭhamātrā hi ye viprā dvipadāḥ paśavo hi te

44.67

tatte bravīmi tadvākyaṃ mohamārtaṃḍamadbhutam

44.68

akāraḥ kathito brahmā ukāro
viṣṇurucyate || makāraśca smṛto rudrastrayaścaite guṇāḥ smṛtāḥ

44.69

ardhamātrā ca yā mūrdhni paramaḥ sa sadāśivaḥ || evamoṃkāramāhātmyaṃ śrutireṣā sanātanī

44.70

oṃkārasya ca māhātmyaṃ yathātmyena na śakyate || varṣāṇāmayutenāpi graṃthakoṭibhireva vā

44.71

punaryatsārasarvasvaṃ proktaṃ tacchrūyatāṃ param || aḥ kārāṃtā akārādyā manavaste caturdaśa

44.72

svāyaṃbhuvaśca svārocirauttamo raivatastathā || tāmasaścākṣuṣaḥ ṣaṣṭhastathā vaivasvato'dhunā

44.73

sāvarṇirbrahmasāvarṇī rudrasāvarṇireva ca || dakṣasāvarṇirevāpi dharmasāvarṇireva ca

44.74

raucyo bhautyastathā cāpi manavo'mī caturdaśa || śvetaḥ pāṃḍustathā raktastāmraḥ pītaśca kāpilaḥ

44.75

kṛṣṇaḥ śyāmastathā dhūmraḥ supiṃgaḥ piṃgakaḥ || trivarṇaḥ śabalo varṇaiḥ karkadhura iti kramāt

44.76

vaivasvataḥ ṣakāraśca tāta kṛṣṇaḥ prahasyate || kakārādyā hakārāṃtāścayastriṃśacca devatāḥ

44.77

kakārādyāṣṭakārāṃtā ādityā dvādaśa smṛtāḥ || ghātā mitroryamā śakro varuṇaścāṃśureva ca

44.78

bhago vivasvānpūṣā ca savitā daśamastathā || ekādaśastathā tvaṣṭā viṣṇurdvādaśa ucyate

44.79

jaghanyajaḥ sa sarveṣāmādityānāṃ guṇādhikaḥ || ḍakārādyā bakārāṃtā rudrāścaikādaśaiva tu

44.80

kapālī piṃgalo bhīmo virūpākṣo vilohitaḥ || ajakaḥ śāsanaḥ śāstā śaṃbhuścaṇḍo bhavastathā

44.81

bhakārādyāḥ ṣakārāṃtā aṣṭau hi vasavo matāḥ || dhruvo dhoraśca somaśca āpaścaiva nalo'nilaḥ

44.82

pratyūṣaśca prabhāsaśca aṣṭau te vasavaḥ smṛtāḥ || sau haśvetyaśvinau khyātau trayastriṃśādime smṛtāḥ

44.83

anusvāro visargaśca jihvā mūlīya eva ca || upadhmānīya ityete jarāyujāstathāṃḍajāḥ

44.84

svedajāścodbhijāśceti taṃ taṃ jīvāḥ prakīrtitāḥ || bhāvārthaḥ kathitaścāyaṃ tattvārthaṃ śṛṇu sāṃpratam

44.85

ye pumāṃsastvabhūndevānsamāśritya kriyāparāḥ || ardhamātrātmake nitye pade līnāsta eva hi

44.86

caturṇā jīvayonīnāṃ tadaiva parimucyate || yadābhūnmanasā vācā karmaṇā ca yajetsurān

44.87

yasmiñchāstre tvamī devā mānitā naiva pāpibhiḥ || tacchāstraṃ hi na maṃtavyaṃ yadi brahmā svayaṃ vadet

44.88

amī ca devāḥ sarvatra śraute mārge pratiṣṭhitāḥ || pāṣaṇḍaśāstre sarvatra niṣiddhāḥ pāpakarmabhiḥ

44.89

tadamūnye vyatikramya tapo dānamatho japam || prakurvaṃti durātmāno vepaṃte marutaḥ pathi

44.90

aho mohasya māhātmyaṃ paśyatāvijitātmanām || paṭhaṃti mātṛkāṃ pāpā manyaṃte na surāniha

44.91

suta uvāca || || iti tasya vacaḥ śrutvā pitābhūdativismitaḥ || papraccha ca bahūnapraśnānsopya
vādīttathātathā

44.92

mayāpi tava prokto'yaṃ mātṛkāpraśna uttamaḥ || dvitīyaṃ śṛṇu taṃ praśnaṃ paṃcapaṃcādbhutaṃ gṛham

44.93

paṃcabhūtāni pañcaiva karma
jñānendriyāṇi ca || paṃca paṃcāpi viṣayā manobuddhyahameva ca

44.94

prakṛtiḥ puruṣaścaiva pañcaviṃśaḥ sadāśivaḥ || pañcapañcabhiretaistu niṣpannaṃ gṛhamucyate

44.95

dehametadidaṃ veda tattvato yātyasau śivam || bahurūpāṃ striyaṃ prāhurbuddhiṃ vedāṃtavādinaḥ

44.96

sā hi nānārthabhajanānnānārūpaṃ prapadyate || dharmasyaikasya saṃyogādbahudhāpyekikaiva sā

44.97

iti yo veda tattvārthaṃ nāsau narakamāpnuyāt || munibhiryacca na proktaṃ yanna manyeta daiva
tām

44.98

vacanaṃ tadbudhāḥ prāhurbaṃdhaṃ citrakathaṃ tviti || yacca kāmānvitaṃ vākyaṃ paṃcamaṃ vāpyataḥ śṛṇu

44.99

eko lobho mahānyāho lobhātpāpaṃ pravartate || lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhātkāmaḥ pravartate

44.100

lobhānmohaśca māyā ca mānaḥ stambhaḥ pareṃsutā || avidyāprajñatā caiva sarvaṃ lobhātpravartate

44.101

haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam || sāhasānāṃ ca sarveṣāmakāryāṇāṃ kriyāstathā

44.102

sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā || dambho drohaśca niṃdā ca paiśunyaṃ matsarastathā

44.103

bhavantyetāni sarvāṇi lubdhānāmakṛtātmanām || sumahāṃ tyapi śāstrāṇi dhārayaṃti bahuśrutāḥ

44.104

cattāraḥ saṃśayānāṃ ca lobhagrastā vrajaṃtyadhaḥ || lobhakrodhaprasaktāśca śiṣṭācārabahiṣkṛtāḥ

44.105

antaḥkṣurā vāṅmadhurāḥ kūpāśchannāstṛṇairiva || kurvate ye bahūnmārgāstāṃstānhetubalānvitāḥ

44.106

sarvamārgaṃ viluṃpaṃti lobhājjātiṣu niṣṭhurāḥ || dharmāvataṃsakāḥ kṣudrā muṣṇaṃti dhvajino jagat

44.107

ete'tipāpino jñeyā nityaṃ lobhasamanvitāḥ || janako yuvanāścaśca vṛṣādarbhiḥ prasenajit

44.108

lobhakṣayādivaṃ prāptāstathaivānye janādhipāḥ || tasmāttyajaṃti ye lobhaṃ te'tikrāmaṃti sāgaram

44.109

saṃsārākhyamato'nye ye grāha grastā na saṃśayaḥ || atha brāhmaṇabhedāṃstvamaṣṭau viprāvadhāraya

44.110

mātraśca brāhmaṇaścaiva śrotriyaśca tataḥ param || anūcānastathā bhrūṇa ṛṣikalpa ṛṣirmuniḥ

44.111

ete hyaṣṭau samuddiṣṭā brāhmaṇāḥ prathamaṃ śrutau || teṣāṃ paraḥ paraḥ śreṣṭho vidyāvṛttaviśeṣataḥ

44.112

brāhmaṇānāṃ kule jāto jātimātro yadā bhavet || anupetaḥ kriyāhīno mātra ityabhidhīyate

44.113

ekodeśyamatikramya vedasyācāravānṛjuḥ || sa brāhmaṇa iti prokto nibhṛtaḥ satyavāgghṛṇī

44.114

ekāṃ śākhāṃ sakalpāṃ ca ṣaḍaṅgairadhītya ca || ṣaṭkarmanirato vipraḥ śrotriyonāma dharmavit

44.115

vedavedāṃgata
tvajñaḥ śuddhātmā pāpavarjitaḥ || śreṣṭaḥ śrotriyaivānprājñaḥ so'nūcāna iti smṛtaḥ

44.116

anūcānaguṇopeto yajñasvādhyāyayaṃtritaḥ || śruṇa ityucyate
śiṣṭeḥ śeṣabhojī jiteṃdriyaḥ

44.117

vaidikaṃ laukikaṃ caiva sarvajñānamavāpya yaḥ || āśramastho vaśī nityamṛṣikalpa iti smṛtaḥ

44.118

ūrdhvaretā
bhavatyagryo niyatāśī nasaṃśa yī || śāpānugrahayoḥ śaktaḥ satyasaṃdho bhavedṛṣiḥ

44.119

nivṛttaḥ sarvatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ || dhyānastho
niṣkriyo dāṃtastulyastakāṃcano muniḥ

44.120

evamanvayavidyābhyāṃ vṛttena ca samucchritāḥ || triśukṣānāma vipreṃdrāḥ pūjyante savanādiṣu

44.121

ityevaṃvidhavipratvamuktaṃ śṛṇu yugādayaḥ || navamī kārtike śuklā kṛtādiḥ parikīrtitā

44.122

vaiśākhasya tṛtīyā yā śuklā tretādirucyate
māghe pañcadaśīnāma dvāparādiḥ smṛtā budhaiḥ

44.123

trayodaśī nabhasye ca kṛṣṇā sā hi kaleḥ smṛtā || yugādayaḥ smṛtā hotā dattasyākṣayakā
rakāḥ

44.124

etāścatasrastithayo yugādyā dattaṃ hutaṃ cākṣayamāśu vidyāt || yugeyuge varṣaśatena dānaṃ yugādikāle divasena tatphalam

44.125

yugādyāḥ kathitā hotā manvādyāḥ śṛṇu sāṃpratam || am̐śvayukchuklanavamī dvādaśī kārtike tathā

44.126

tṛtīyā caitramāsasya tathā bhādrapadasya ca
phālgunasya tvamāvāsyā pauṣasyaikādaśī tathā

44.127

āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī || śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca
pūrṇimā

44.128

kārtikī phālgunī caitrī jyeṣṭhe pañcadaśī sitā || manvaṃtarādayaścaitā dattasyākṣayakārakāḥ

44.129

yasyāṃ tithau rathaṃ pūrvaṃ prāpa
devo divākaraḥ || sā tithiḥ kathitā viprairmāghe yā rathasaptamī

44.130

tasyāṃ dattaṃ hutaṃ ceṣṭaṃ sarvamevākṣayaṃ matam || sarvadāridryaśamanaṃ bhāskaraprī
taye matam

44.131

nityodvejakamāhuryaṃ budhāstaṃ śṛṇu tattvataḥ || yaśca yācaniko nityaṃ na sa svargasya bhājanam

44.132

udvejayati bhūtāni yathā
caurāstathaiva saḥ || narakaṃ yāti pāpātmā nityodvegakarastvasau

44.133

ihopapattirmama kena karmaṇā ka ca prayātavyamito mayeti || vicārya cevaṃ
pratikārakārī budhaiḥ sa cokto dvija dakṣadakṣaḥ

44.134

māsairaṣṭabhirahā ca pūrveṇa vayasāyuṣā || tatkarma puruṣaḥ kuryādyenāṃte sukhamedhate

arcirdhūmaśca mārgo dvāvāhurvedāṃtavādinaḥ||arciṣā yāti mokṣaṃ ca dhūmenāvartate punaḥ||135||yajñairāsādyate dhūmo naiṣkarmyeṇārcirāpyate||etayoraparo mārgaḥ
pākhaṃḍa iti kīrtyate||136||yo devānmanyate naiva dharmāṃśca manusūcitān||naitau sa yāti paṃthānau tattvārtho'yaṃ nirūpitaḥ||137||iti te kīrtitāḥ praśnāḥ
śaktyā brāhmaṇasattama || sādhu vā'sādhu vā brūhi khyāpayātmānameva ca

44.138.p1

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṇḍe kalāpagrāmavāsisutanubrāhmaṇena nāradapraśnottarakathanaṃnāma paṃcamo'dhyāyaḥ

Vaishnavakhanda 44

Contents

Linked texts (6)