Vaishnavakhanda 87
Vaiṣṇavakhaṇḍa 87
- Language
- Sanskrit
Contents
- 87.133 — 1 part
87.1
cha|| || nārada uvāca
tathā bahūdakasthāne kathamākarṇayādbhutām || yasmādbahūdakaṃ kuṇḍaṃ kāmarūpe yadasti ca
87.2
tadasti cātra saṃkrāṃtaṃ tasmātproktaṃ bahūdakam || kapilenāṉa
tastvā ca varṣāṇi subahūnyapi
87.3
sthāpitaṃ śobhanaṃ liṃgaṃ kapileśvarasaṃjñitam || tacca liṃgaṃ sadā pārtha nandabhadra iti smṛtaḥ
87.4
vāṇiksaṃpūja
yāmāsa trikālaṃ ca kṛtādaraḥ || sarvadharmaviśeṣajñaḥ sākṣāddharma ivāparaḥ
87.5
nājñātaṃ tasya kiṃcicca yaddharmeṣu prakīrtyate ||sarveṣāṃ ca suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca
hite rataḥ
87.6
karmaṇā manasā vācā dharmamenamupāśritaḥ || na bhūto na bhaviṣyaśca na sa dharmo'sti kiṃcana
87.7
vidroṣo yo hi sarvatra niścityevaṃ
vyavasthitaḥ || asya dharmasamudrasya saṃpravṛddhasya sarvataḥ
87.8
nirmathya nandabhadreṇa ārhataṃ tanniśāmaya || vāṇijyaṃ manyate śreṣṭhaṃ jīvanāya tadā
sthitaḥ
87.9
paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇaiḥ śaraṇaṃ tena kāritam || madyavarjaṃ bhedavarjaṃ kūṭavarjaṃ samaṃ tathā
87.10
sarvabhūteṣu vāṇijyamalpalābhena so'carat
amāyayā parebhyo'sau gṛhītvaiva krayāṇakam
87.11
amāyayaiva bhūtebhyo vikrīṇātyasya sadratam || kecidyajñaṃ praśaṃsaṃti nandabhadro na manyate
87.12
doṣamenaṃ viniścitya śṛṇu taṃ pāṇḍunandana || lubdho'nnṛtī dāṃbhikaśca svapraśaṃsāparāyaṇaḥ
87.13
yajanyajñairjagaddhaṃti svaṃ cāṃdhatamasaṃ
nayet || agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate
87.14
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ || yadyadā yajamānasya ṛtvijo
dravyameva ca
87.15
cauraprāyasya kaluṣājjanma jāyejjanasya hi || adakṣiṇe vṛthā yajñe kṛte cāpyavidhānataḥ
87.16
paśavo lakuṭairhanyuryajamānaṃ
mṛtaṃ hatāḥ || tasmācchuddhairyavadravyairyajamānaḥ śubhaḥ smṛtaḥ
87.17
yajña evaṃ vicāryāsau yajñasāraṃ samāsthitaḥ || śraddhayā devapūjā yā nama
skāraḥ stutiḥ śubhā
87.18
naivedyaṃ haviṣaścaiva yajño'yaṃ hi vikalmaṣaḥ || sa eva yajñaḥ prokto vai yena tuṣyanti devatāḥ
87.19
kecicchaṃsanti
saṃnyāsaṃ nandabhadro na manyate || yo hi saṃnyasya viṣayānmanasā gṛhyaṃte punaḥ
87.20
ubhayabhraṣṭa evāsau bhinnā bhūmirvinaśyati || saṃnyāsasya tu
yatsāraṃ tattenāvṛtamuttamam
87.21
kasyacitraiva karmāṇi śapate vā praśaṃsati || nānāmārgasthitām̐llokāṃścandravallīyate kṣitau
87.22
na
dveṣṭi no kāmayate na viruddho'nurudhyate || samāśvakāṃcano dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ
87.23
abhayaḥ sarvabhūtebhyo yathāṃdhabadhirākṛtiḥ || na karma
ṇāṃ phalākāṃkṣā śivasyārādhanaṃ hi tat
87.24
kāraṇāddharmamanvicchanna lobhaṃ ca tataścaran
87.25
vivicya nandabhadrastatsāraṃ mokṣeṣu jagṛhe
kṛṣiṃ kecitpraśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
87.26
yasyāṃ chiṃdaṃti vṛṣaṇā vṛṣāṇāṃ caiva nāsikām || karṣayaṃti mahābhārānbadhnaṃti damayaṃti ca
87.27
bahudaṃśamayāndeśānnayaṃti bahukardamān || vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdaṃtyavidhinā pare
87.28
manyaṃte bhrūṇahatyāpi viśiṣṭā nāsya karmaṇaḥ || aghyā iti gavāṃ nāma śrutau tāḥ pīḍayetkatham
87.29
bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva haṃti kāṣṭhamayomukham || paṃceṃdriyeṣu jīveṣu sarvaṃ vasati daivatam
87.30
ādityaścaṃdramā vāyuḥ prabhūtyaiva ca tāṃstu yaḥ || vikrīṇāti sumūḍhasya tasya kā nu vicāraṇā
87.31
ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryaśca pṛthivī virāṭ || dhenurvatsaśca somo vai vikrīyaitānna sidhyati
87.32
evaṃvidhasahasraiśca yutā doṣaiḥ kṛṣiḥ sadā || aṣṭāgavaṃ syāddhi halaṃ triṃśadvāgaṃ tyajetkṛṣeḥ
87.33
dharme dadyātpaśūnvṛddhānpuṣyādeṣāṃ kṛṣiḥ kutaḥ || sārametatkṛṣestena naṃdabhadreṇa cāhatam
87.34
visāṃdhitavyānyanyāni svaśaktyā devapitṛṣu || manuṣya dvijabhūteṣu niyujyāśnīta sarvadā
87.35
kecicchaṃti caiśvaryaṃ naṃdabhadro na manyate || mānuṣā mānuṣāneva dāsabhāvena bhuṃjate
87.36
vadhabaṃdha nirodhena pīḍayaṃti divāniśam || dehaṃ kimetaddhātuḥ svaṃ māturvā janakasya vā
87.37
mātuḥ piturvā balinaḥ keturagneḥ śuno'pi vā || iti saṃciṃtya vyaharannamarā iva īśvarāḥ
87.38
aiśvaryamadapāpiṣṭhā mahāmadyamadādayaḥ || aiśvaryamadamatto hi nām̐ patitvā hi mādyati
87.39
ātmavatsarvabhūtyeṣu śriyā naiva ca mādyati
87.40
ātmapratyayavāndehī kṣeśvaraścehaśo'sti hi || aiśvaryasyāpi sāraṃ sa jayāhaitanniśāmaya
87.41
svaśaktyā sarvabhūteṣu yadasau na parāṅmukhaḥ || tīrthāyeke praśaṃsaṃti naṃdabhadro na manyate
87.42
śrameṇa saṃkarāttāpaśītavātakṣudhā tṛṣā || krodhena dharmagehasya nāṃpi nāśamavāpnuyāt
87.43
saukhyena vā dhanasyāpi śraddhayā svalpagorthavān || samartho hi mahatpuṇyaṃ śakra ātuṃ ka vāsti saḥ
87.44
sadā śuci devayājī tīrthasāraṃ gṛhegūm̐he || nāpaḥ punaṃti pāpāni na śailā na mahāśramāḥ
87.45
ātmā punāti pāpāni yadi pāpānnivartate || evameṣa samācāraṃ prādurbhūtaṃ tatastataḥ
87.46
ekīkṛtya sadā dhīmānnaṃdabhadraḥ samāsthitaḥ || tasyaivaṃ vartataḥ sādhoḥ spṛhayaṃtyapi devatāḥ
87.47
vāsavapramukhāḥ sarve vismayaṃ ca paraṃ yayuḥ || atraiva sthānake cāpi śūdro'bhūtprativeśmakaḥ
87.48
sa naṃdabhadraṃ dharmiṣṭhaṃ punaḥ punarasūyata || nāstikaḥ sa durācāraḥ satyavrata iti śrutaḥ
87.49
sa sadā naṃdabhadrasya vilokayati cāṃtaram || chidraṃ cedasya paśyāmi tato dharmānnivartaye
87.50
svabhāva eva krūrāṇāṃ nāstikānāṃ durātmanām || ātmānaṃ pātayaṃtyeva pātayaṃtyaparaṃ ca yat
87.61
tatastvevaṃ vartato'sya naṃdabhadrasya dhīmataḥ || eko'bhūt
nayaḥ kaṣṭādgārvike so'pyanaśyata
87.52
tacca devakṛtaṃ matvā na śuśoca mahāmatiḥ || devo vā mānavo vāpi ko hi devādvimucyate
87.53
tato
sya supriyā bhāryā sarvaiḥ sādhvīguṇairyutā || gṛhadharmasya mūrtiryā sākṣādiva aruṃdhatī
87.54
vināśamāgatā pārtha kanakānāma nāmataḥ || tato
yateṃdriyo'pyeṣa gṛhadharmavināśataḥ
87.55
śuśoca hā kaṣṭamiti pāpohamiti cāsakṛt || tattasya cāṃtaraṃ dṛṣṭvā'hapyatsatyavrataścirāt
87.56
upāvrajya ca hā kaṣṭaṃ bruvaṃstaṃ naṃdabhadrakam || dadhikarṇa ivāsādya naṃdabhadramuvāca saḥ
87.57
hā naṃdabhadra yadyevaṃ tavāpyevaṃvidhaṃ phalam || etena manye
manasi dharmo'pyeṣa vṛthaiva yat
87.58
ityādi bahudhā procya tattadvākyaṃ tatastataḥ || satyavratastataḥ prāha naṃdabhadraṃ kṛpānvitaḥ
87.59
naṃdabhadra sadā tubhyaṃ vaktukāmo'smi kiṃcana || prastāvasyāpyabhāvācca noditaṃ ca mayā kvacit
87.60
aprastāvaṃ bruvanvākyaṃ bṛhaspatirapi dhruvam || labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca hīnavat
87.61-2
nandabhadra uvāca || || brūhibrūhi na me kiṃcitsādhu gopyaṃ priyaṃ param || vacobhiḥ
śuddhasattvānāṃ na mokṣo'pyupamīyate
87.62
satyavrata uvāca || || navabhirnavabhiścaiva vimuktaṃ vāgvidūṣaṇaiḥ || navabhirbuddhidoṣaiśca vākyaṃ vakṣyāmyadoṣavat
87.63
saukṣmyaṃ saṃkhyākramaścāpi nirṇayaḥ saprayojanaḥ || paṃcaitānyarthajātāni yatra tadvākyamucyate
87.64
dharmārthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ coddiśya cocyate || prayojanamiti proktaṃ prathamaṃ vākyalakṣaṇam
87.65
dharmārthakāmamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ || idaṃ taditi vākyāṃte procyate sa vinirṇayaḥ
87.66
idaṃ pūrvamidaṃ paścādvākyaṃ yatkrameṇa hi || kramayogaṃ tamapyāhurvākyatattvavido budhāḥ
87.67
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ || ubhayārthamapi prekṣya sā saṃkhyetyupadhāryatām
87.68
vākyajñeyeṣu bhinneṣu yatrābhedaḥ pradṛśyate || tatrātiśayahetutvaṃ tatsaukṣmyamiti nirdiśet
87.69
iti vākyaguṇānāṃ ca vāgdoṣāndvinava śṛṇu || apetārthamabhinnārthamapavṛttaṃ tathādhikam
87.70
aślakṣṇaṃ cāpi saṃdigdhaṃ padāṃte guru cākṣaram || parāṅmukhamukhaṃ yacca anṛtaṃ cāpyasaṃskṛtam
87.71
viruddhaṃ yatrivargeṇa nyūnaṃ kaṣṭātiśabdakam || vyutkramābhihataṃ yacca saśeṣaṃ cāpyahetukam
87.72
niṣkāraṇaṃ ca vāgdoṣānbuddhijāñchṛṇu tvaṃ ca yān || kāmātkrodhādbhayādyaiva lobhādvainyādanāryakāt
87.73
hīnānukrośato mānānna ca vakṣyāmi kiṃcana || vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ bhavet
87.74
samameti vivakṣāyāṃ tadā so'rthaḥ prakāśate || vaktye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate
87.75
śrotā cāpyatha vaktāraṃ tadā vākyaṃ na rohati || atha yaḥ svapriyaṃ brūyācchroturvotsujya
yaddatam
87.76
viśaṃkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat || tasmādyaḥ svapriyaṃ tyaktvā śrotuścāpyatha yatpriyam
87.77
satyameva prabhāṣeta
sa vaktā netaro bhuvi || mithyāvādāñchāstrajālasaṃbhavānyadvihāya ca
87.78
satyameva vrataṃ yasmāttasmātsatyavratastvaham || satyaṃ te saṃpravakṣyāmi
maṃtumarhasi tattathā
87.79
yadāprabhṛti bhadra tvaṃ pāṣāṇasyārcane rataḥ || tadāprabhṛti kiṃcicca na hi paśyāmi śobhanam
87.80
ekaḥ so'pi mṛto
naṣṭo bhāryā cāryā'pyanaśyata || kūṭānāṃ karmaṇāṃ sādho phalamevaṃvidhaṃ bhavet
87.81
ka devāḥ saṃti mithyaitaddṛśyaṃte cedbhavaṃtyapi || sarvā ca kūṭavi
prāṇāṃ dravyāyaiṣā vikalpanā
87.82
pitṝnuddiśya yacchaṃti mama hāsaḥ prajāyate || annasyopadravaṃ yacca mṛto hi kimaśiṣyata
87.83
yattvidaṃ
bahudhā mūḍhā varṇayaṃti dvijādhamāḥ || viśvanirmāṇamakhilaṃ tathāpi śṛṇu satyataḥ
87.84
utpattiścāpi bhaṃgaśca viśvasyaitadvayaṃ mṛṣā || eva
meva hi sarvaṃ ca sadidaṃ vartate jagat
87.85
svabhāvato viśvamidaṃ hi vartate svabhāvataḥ sūryamukhā bhramaṃtyamī || svabhāvato vāyavo
vāṃti nityaṃ svabhāvato varṣati cāṃbudo'yam
87.86
svabhāvato rohati dhānyajātaṃ svabhāvato varṣaśītātapatvam || svabhāvataḥ saṃsthitā
medinī ca svabhāvataḥ saritaḥ saṃkhvaṃti
87.87
svabhāvataḥ parvatā bhāṃti nityaṃ svabhāvato vāridhireṣa saṃsthitaḥ || svabhāvato garbhiṇī
saṃprasūte svabhāvato'mī bahavaśca jīvāḥ
87.88
yathā svabhāvena bhavaṃti vakrā ṛtusvabhāvādvadarīṣu kaṇṭakāḥ || tathā svabhāvena hi sarvame
tatprakāśate ko'pi kartā na dṛśyaḥ
87.89
tadevaṃ saṃsthite loke mūḍho muhyati mattavat || mānuṣyamapi yadbhūrtā vadaṃtyagryaṃ śṛṇuṣva
tat
87.90
mānuṣyānna paraṃ kaṣṭaṃ vairiṇāṃ no bhaveddhi tat || śokasthānasahasrāṇi manuṣyasyaiṃ kṣaṇekṣaṇe
87.91
mānuṣyaṃ hi smṛtākāraṃ sabhāgyo'
smādvimucyate || paśavaḥ pakṣiṇaḥ kīṭāḥ kṛmayaśca yathāsukham
87.92
abaddhā viharaṃtyete yonireṣāṃ sudurlabhā || niścitāḥ sthāvarā hote saukhya
meṣāṃ mahadbhuvi
87.93
bahunā kiṃ manuṣyebhyaḥ sarvo dhanyo'nyayonijaḥ || svabhāvameva jānīhi puṇyāpuṇyādikalpanā
87.94
yadeke sthāvarāḥ
kīṭāḥ pataṃgā mānupādikāḥ || tasmānmithyā parityajya naṃdabhadra yathāsukham || piba kīḍanakaiḥ sārdhaṃ bhogānsatyamidaṃ bhuvi
87.95
nārada
uvāca || || ityetairamukhairvākyairayuktairasamaṃjasaiḥ
87.96
satyavratasya nākampannaṃdabhadro mahāmanāḥ || prahasanniva taṃ prāha svakṣobhyaḥ sāgaro yathā
87.97
yadbhavānāha dharmiṣṭhāḥ sadā duḥkhasya bhāginaḥ || tanmithyā duḥkhajālāni paśyāmaḥ pāpināmapi
87.98
vadhabaṃdhaparikleśāḥ putradārādi
paṃcatā || pāpināmapi dṛśyaṃte tasmāddharmo gururmataḥ
87.99
ayaṃ sādhuraho kaṣṭaṃ kaṣṭamasya mahājanāḥ || sādhorvedaṃtyetadapi pāpināṃ durlabhaṃ
tvidam
87.100
dārādidravyalobhārthaṃ viśataḥ pāpino gṛhe || bhavānapi bibhetyasmāddeṣṭi kupyati tadvathā
87.101
yathāsya jagato
brūṣe nāsti heturmaheśvaraḥ || taddhālabhāṣitaṃ tubhyaṃ kiṃ rājānaṃ vinā prajāḥ
87.102
yacca bravīṣi pāṣāṇaṃ mithyā liṃgaṃ samarcasi
tadrvām̐ṅgiṃgamāhātmyaṃ vetti nāṃdho yathā ravim
87.103
brahmādayaḥ surā sarve rājānaśca maharddhikāḥ || mānavā munayaścaiva sarve liṃgaṃ yajaṃti ca
87.104
svanāmakāni cihvāni teṣāṃ liṃgāni saṃti ca || ete kiṃ tvabhavanmūrkhāstvaṃ tu satyavrataḥ sudhīḥ
87.105
pratiṣṭhāpya purā brahmā puṣkare
nīlalohitam || prātavānparamāṃ siddhiṃ sasarjemāḥ prajāḥ prabhuḥ
87.106
viṣṇunāpi nihatyājau rāvaṇaṃ payasāṃnidheḥ || tīre rāmeśvaraṃ liṃgaṃ
sthāpitaṃ cāsti kiṃ mudhā
87.107
vṛtraṃ hatvā purā śakro maheṃdre sthāpya śaṃkaram || liṃgaṃ vimuktapāpo'tha tridivedyāpi modate
87.108
sthāpa
yitvā śivaṃ sūryo gaṃgāsāgarasaṃgame || nirāmayo'bhūtsomaśca prabhāse paścimodadhau
87.109
kāśyāṃ yamaśca dhanadaḥ sahye garuḍakaśyapau || naimiṣe
vāyuvaruṇau sthāpya liṃgaṃ pramoditāḥ
87.110
asminneva staṃbhatīrthe kumāreśaṃ guho vibhuḥ || liṃgaṃ saṃsthāpayāmāsa sarvapāpaharaṃ na kim
87.111
evamanyaiḥ surairyāni pārthivairmunibhistathā || saṃsthāpitāni liṃgāni tanna saṃkhyātumutsahe
87.112
pṛthivīvāsinaḥ sarve ye ca svarganivāsinaḥ || pātālavāsinastṛptā jāyaṃte liṃgapūjayā
87.113
yacca bravīṣi gīrvāṇā na saṃti santi cetkutaḥ || kutrāpi naiva dṛśyaṃte
tena me vismayo mahān
87.114
raṃkavatkiṃ sma te devā yācaṃtāṃ tvāṃ kulasthavat || yamicchasi mahāprājña sādhako hi gurustava
87.115
svabhāvānnaiva sarvārthāḥ saṃsiddhā yadi te mate || bhojanādi kathaṃ sidhyedvinā kartāramaṃtarā
87.116
badarīmaṃtareṇāpi dṛśyaṃte kaṇṭakā na hi || tasmātkasyāsti nirmāṇaṃ yasya yāvattathaiva tat
87.117
yacca bravīṣi paścādyāḥ sukhino dhanyakāstvamī || tvaddate nedamuktaṃ ca kenāpi śrutameva vā
87.118
tāmasā vikalā ye ca kaṣṭaṃ teṣāṃ ca ślāghyatām || sarveṃdriyayutāḥ śreṣṭhāḥ kuto dhanyā na mānuṣāḥ
87.119
satyaṃ tava vrataṃ manye nara kāya tvayā''hatam || atyanarthe na bhīḥ kāryā kāmoyaṃ bhavitācirāt
87.120
ādāvāḍaṃbareṇaiva dhruvato'jñānameva me || itthaṃ niḥsāratā vyakta mādāvāḍaṃbarāttu yat
87.121
māyāvināṃ hi bruvatāṃ vākyaṃ cāḍaṃbarāvṛtam || kunāṇakamivoddītaṃ parīkṣeyaṃ sadā satāṃ
87.122
ādau
madhye tathā cāṃte yeṣāṃ vākyamadoṣavat || kaṣaḍhāhaiḥ svarṇamiva cchede'pi syācchubhaṃ śubham
87.123
tvayānyathā pratijñātamuktaṃ caivānyathā
punaḥ || tvadoṣo nāyamasmākaṃ tadvacaḥ śṛṇumo hi ye
87.124
nāstikānāṃ ca sarpāṇāṃ viṣasya ca guṇastvayam || mohayaṃti paraṃ yañca doṣo naiṣa
parasya tu
87.125
āpo vanhaṃ tilāstailaṃ gaṃdho vā sa yathā tathā || puṣpāṇāmadhivāsena tathā saṃsargajā guṇāḥ
87.126
mohajālasya yo
yonirbhūrdāriha samāgamaḥ || ahanyahani dharmasya yoniḥ sādhusamāgamaḥ
87.127
tasmātprājñaiśca vṛddhaiśca śuddhabhāvaistapasvibhiḥ || sadbhiśca saha saṃsargaḥ
kāryaḥ śamaparāyaṇaiḥ
87.128
na nīcairnāpyavidvidbhirnātmajñairviśeṣataḥ || yeṣāṃ trīṇyavadātāni yonirvidyā ca karma ca
87.129
tāṃśca
sevedviśeṣeṇa śāstraṃ yeṣāṃ hi vidyate || asatāṃ darśanasparśasaṃjalpāsanabhojanaiḥ
87.130
dharmācārātprahīyaṃte na ca sidhyaṃti mānavāḥ
buddhiśca hīyate puṃsāṃ nīcaiḥ saha samāgamāt
87.131
madhyaiśca madhyatāṃ yāti śreṣṭhatāṃ yāti cottamaiḥ || iti dharma smarannāhaṃ saṃgamārthī punastava
yantrindasi dvijāneva yairapeyo'rṇavaḥ kṛtaḥ
87.132
vedāḥ pramāṇaṃ smṛtayaḥ pramāṇaṃ dharmārthayuktaṃ vacanaṃ pramāṇam || naitattrayaṃ yasya bhavetpramāṇaṃ
kastasya kuryādvacanaṃ pramāṇam
87.133
itīrayitvā vacanaṃ mahātmā sa naṃdabhadraḥ sahasā tadaiva || gṛhādviniḥsṛtya jagāma puṇyaṃ bahūdakaṃ
bhaṭṭaravestu kuṃḍam
87.133.p1
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe kaumārikākhaṃḍe kapileśvaratīrtha māhātmye naṃdabhadravaṇigvṛttāntavarṇanaṃ nāma pañcacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ
Linked texts (8)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Mokṣadharma — Nārāyaṇa, Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit