Vaishnavakhanda 92
Vaiṣṇavakhaṇḍa 92
- Language
- Sanskrit
Contents
- 92.97 — 1 part
92.1
cha
atithiruvāca || || sādhvabālamate bāla kamaṭhetattvayocyate || śarīralakṣaṇaṃ śrotuṃ punaricchāmi tadvada
92.2
kamaṭha uvāca || || yathaita
dreda brahmāṃḍaṃ śarīraṃ ca tathā śṛṇu || pādamūlaṃ ca pātālaṃ prapadaṃ ca rasātalam
92.3
talātalaṃ tathā gulphau jaṃghe cāsya mahātalam || jānunī sutalaṃ
corū vitalaṃ cātalaṃ kaṭim
92.4
nābhiṃ mahītalaṃ prāhurbhuvarlokamathodaram || uraḥsthalaṃ ca svarlokaṃ maharlokā mukhaṃ janam
92.5
netre tapaḥ
satyalokaṃ śīrṣadeśaṃ vadaṃti ca || tadyathā sapta dvīpāni pṛthivyāṃ saṃsthitāni ca
92.6
tathātra dhātavaḥ sapta nāmatastānibodha me || tvagsṛṅmāṃsa
medo'sthimajjāśukrāṇi dhātavaḥ
92.7
asthāmatra śatāni syustrīṇi ṣaṣṭyadhikāni ca || triṃśacchatasahasrāṇi nāḍīnāṃ kathitāni ca
92.8
ṣaṭpaṃcāśatsahasrāṇi tathānyāni navaiva tu || tā vahaṃti rasaṃ dehe jalaṃ nadyo yathā bhuvi
92.9
sārdhābhistisṛbhiśchannaṃ samaṃtādromakoṭibhiḥ || śarīraṃ
sthūlasūkṣmābhirdṛśyāddṛśyā hi tāḥ smṛtāḥ
92.10
ṣaḍaṃgāni pradhānāni kathyamānāni me śṛṇu || dvau bāhū sakthinī dve ca mūrdhā jaṭharameva ca
92.11
aṃtrāṇyatra tathā trīṇi sārdhavyāmatrayāṇi ca || trivyāmāni tathā trīṇāmāhurvedavido dvijāḥ
92.12
ūrdhvanālamadhovakraṃ hṛdi padmaṃ prakīrtyate
hṛtpadmavāmataḥ plīho dakṣiṇe syāttathā yakṛt
92.13
majjāto medaścaiva vasāyāśca tathā dvija || mūtrasya caiva pittasya śleṣmaṇaḥ śakṛtastathā
92.14
raktasya caramasyātra gartā dve caṃjalayaḥ smṛtāḥ || tebhyaḥ pravartamānāste dehaṃ saṃdhārayaṃtyuta
92.15
sīvanyaśca tathā sapta paṃca mūrdhānamā
sthitāḥ || ekā meḍhraṃ gatā caikā tathā jihvāṃ gatā dvija
92.16
nāḍayaḥ sarvāḥ pravartaṃte nābhipadmāttathātra ca || yāsāṃ śreṣṭhā śiro yātā suṣumneḍā
tha piṃgalā
92.17
nāsikādvāramāsādya saṃsthite dehavardhane || vāyuragniścandramāśca paṃcadhā paṃcadhātra ca
92.18
prāṇāpānasamānāśca udāno
vyāna eva ca || paṃca bhedāḥ smṛtā vāyoḥ karmāṇyeṣāṃ vadaṃti ca
92.19
ucchvāsaścaiva niḥśvāso hyannapānapraveśanam || ākaṃṭhācchīrṣasaṃsthāsya
prāṇakarma prakīrtitam
92.20
tyāgo viṇmūtraśukrāṇāṃ garbhavisravaṇaṃ tathā || apānakarma nirdiṣṭaṃ sthānamasya gudopari
92.21
samāno dhāraya
tyannaṃ vivecayati cāpyatha || rasayaṃścaiva carati sarvaśroṇiṣvavāritaḥ
92.22
vākpravṛttipradoddhāre prayatne sarvakarmaṇām || ākaṃṭhasurasaṃsthā
namudānasya prakīrtyate
92.23
vyāno hṛdi sthito nityaṃ tathā dehacaropi ca || dhātuvṛddhipradaḥ svedalālonmeṣanimeṣakṛt
92.24
pācako rajakaścaiva sādhakālocakau tathā || bhrājakaśca tathā dehe pañcadhā pāvakaḥ sthitaḥ
92.25
pācakastu pacatyannaṃ nityaṃ pakkāśaye sthitaḥ
āmāśayastho'pi rasaṃ raṃjakaḥ kurute tvasṛk
92.26
sādhako hṛdisaṃsthaśca buddhyādyutsāhakārakaḥ || ālocakaśca dṛksaṃstho rūpadarśanaśakti
kṛt
92.27
tvaksaṃstho bhrājako dehaṃ bhrājayennirmalīkṛtaḥ || kledako bodhakaścaiva tarpaṇaḥ śleṣmaṇastathā
92.28
ālaṃbakastathā dehe paṃcadhā
soma ucyate || kledakaḥ kledayatyannaṃ nityaṃ pakkāśaye sthitaḥ
92.29
bodhako rasanāsthaśca rasānāmavabodhakaḥ || śiraḥsthaścakṣurādīnāṃ tarpaṇāttarpaṇaḥ
smṛtaḥ
92.30
sarvasaṃdhigataścaiva śleṣmaṇaḥ śleṣmakṛttathā || uraḥsthaḥ sarvagātrāṇi sa vai hyālaṃbakaḥ sthitaḥ
92.31
evaṃ vāyvagnisomaiśca dehaḥ saṃdhārita
stvasau || ākāśajāni srotāṃsi tathā koṣṭhaviviktatā
92.32
pārthivānīha jānīhi ghrāṇakeśanakhāni ca || asthīni dhairyaṃ gurutā tvaṅmāṃsaṃ
hṛdayaṃ gudam
92.33
nābhirmedo yakṛnmajjā aṃtramāmāśayaḥ śirā || hrāyuḥ pakkāśayaścaiva prāhurvedavido dvijāḥ
92.34
netrayormaṃḍalaṃ śuklaṃ kaphā
dravati paitṛkam || kṛṣṇaṃ ca maṇḍalaṃ vātāttathā bhavati mātṛkam
92.35
pakṣmamaṇḍalamekaṃ tu dvitīyaṃ carmamaṇḍalam || śuklaṃ tṛtīyaṃ kathitaṃ caturtha
kṛṣṇamaṇḍalam
92.36
dṛṅmaṇḍalaṃ paṃcamaṃ tu netraṃ syātpaṃcamaṇḍalam || apare netrabhāge dve upāṃgo'pāṃga eva ca
92.37
upāṃgo netraparyaṃto nāsā
mūlamapāṃgakaḥ || vṛṣaṇau ca tathā proktau medo'sṛkkaphamāṃsakau
92.38
asṛṅmāṃsamayī jihvā sarveṣāmeva dehinām || hastayoroṣṭhayormeḍhre grīvāyāṃ ṣaṭ
ca kūrcakāḥ
92.39
evamatra sthite jīvo dehe'sminsaptasaptake || paṃcaviṃśatiko vyāpya dehaṃ² vāso'sya mūrdhani
92.40
tvagsṛgmāṃsamityāhu
strikaṃ mātṛsamudbhavam || medomajjāsthikaṃ proktaṃ pitṛjaṃ ṣaṭca kauśikam
92.41
evaṃ bhūtamayaṃ dehaṃ paṃcabhūtasamudbhavaiḥ || anvaryathā vṛddhimeti tadahaṃ varṇe
yāmi te
92.42
tadannaṃ piṇḍakavalairyāsairmuktaṃ ca dehibhiḥ || pūrvaṃ sthūlāśaye vāyuḥ prāṇaḥ prakurute dvidhā
92.43
saṃpraviśyānnamadhye tu pṛthagannaṃ pṛthagjalam || agnerūrdhvaṃ jalaṃ sthāpya tadannaṃ tajjalopari
92.44
jalasyādhaḥ svayaṃ prāṇaḥ sthitvāgniṃ dhamate śanaiḥ || vāyunā dhamyamānogniratyuṣṇaṃ kurute jalam
92.45
tadannamuṣṇatoyena samaṃtātpacyate punaḥ || dvidhā bhavati tatpakvaṃ pṛthakkiṭṭaṃ pṛthagrasam
92.46
malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaiḥ bhinnaṃ dehādvinirjet || karṇākṣināsikājihvādaṃtāḥ śiśnaṃ gudaṃ nakhāḥ
92.47
romakūpāṇi caiva syurdvādaśaite malāśrayāḥ || hatpadmapratibaddhāśca sarvā nāḍyaḥ samaṃtataḥ
92.48
tāsāṃ mukheṣu taṃ sūkṣmaṃ dhyānaḥ sthāpayate rasam || rasena tena tā nāḍīḥ samānaḥ pūrayetpunaḥ
92.49
tataḥ prayāṃti saṃpūrṇāstāśca dehaṃ samaṃtataḥ || tataḥ sa nāḍimadhyastho rañjakenoṣmaṇā rasaḥ
92.50
pacyate pacyamānastu rudhiratvaṃ bhajetpunaḥ || tatastvaglomakeśāśca māṃsaṃ snāyu śirāsthi ca
92.51
nakhā majjā khavaimalyaṃ śukravṛddhiḥ kramādbhavet || evaṃ dvādaśadhānnasya pariṇāmaḥ prakīrtyate
92.52
evametadviniṣpannaṃ śarīraṃ puṇyahetave || yathaiva syaṃdanaḥ śubhro bhārasaṃvāhanāya ca
92.53
tailābhyaṃgādibhiryatnairbahubhiḥ pālyate na cet || kiṃ kṛtyaṃ sādhyate tena yadi bhāraṃ vahenna hi
92.54
evametena dehena kiṃ kṛtyaṃ bhojanottamaiḥ || vardhitena na cetpuṇyaṃ kurute paśuvacca tat
92.55
bhavaṃti cātra ślokāḥ || yasminkāle ca deśe ca vayasā yādṛśena ca || kṛtaṃ śubhāśubhaṃ karma tattathā tena bhujyate
92.56
tasmātsadā śubhaṃ kāryamavicchinnasukhārthibhiḥ || vicchidyaṃte'nyathā bhogā grīṣme kusarito yathā
92.57
yasmātpāpena duḥkhāni tīvrāṇi subahūnyapi || tasmātpāpaṃ na kartavyamātmapīḍākaraṃ hi tat
92.58
evaṃ te varṇitaḥ sādho praśno'yaṃ śaktito mayā || yathā saṃjāyate prāṇī yathā śṛṇu pralīyate
92.59
āyuṣye karmaṇi kṣīṇe saṃprāpte maraṇe nṛṇām || svakarmavaśago dehī kṛṣyate yamakiṃkaraiḥ
92.60
paṃcatanmātrasahitaḥ samanobuddhyahaṃkṛtiḥ || puṇyapāpamayaiḥ pāśairbaddho jīvastyajedvapuḥ
92.61
śīrṣṇaśca saptabhiśchidrairnirgacchetpuṇyakarmaṇām || adhaśca pāpināṃ yāṃti yogināṃ brahmaraṃdhrataḥ
92.62
tatkṣaṇātso'tha gṛhṇāti śārīraṃ cātivāhikam || aṃguṣṭhaparvamātraṃ tu svaprāṇaireva nirmitam
92.63
tatastanmasthitaṃ jīvaṃ dehe yamabhaṭāstadā || baddhvā nayaṃti mārgeṇa yāmyenāti yathābalam
92.64
taptāṃvarīpatulyena ayoguḍanibhena ca || prataptasikatenāpi tāmrapātranibhena ca
92.65
ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ mahītalāt || kṛpyamāṇo yamapurīṃ nīyate pāpakṛdveḥ
92.66
kacicchītaṃ mahādurgamandhakāraṃ kacinmahat || agnisaṃsparśavadanaiḥ kākakākolajaṃbukaiḥ
92.67
makṣikādaṃśamaśakairbhakṣyate sarpavṛścikaiḥ || bhakṣyamāṇo'pi tairjaṃtuḥ kraṃdate mriyate na hi
92.68
kacicca bhakṣyate corai rākṣasaiḥ kṛṣyate'syate
dahyamānotighoreṇa saikatena ca nīyate
92.69
muhūrtairdeśamabhyaryāti taṃ mārgamatidustaram || taṃ kālaṃ sumahaddetti puruṣo varṣasaṃmitam
92.70
tāryate ca nadīṃ ghorāṃ pūyaśoṇitavāhinīm || nadīṃ vaitaraṇīnāma keśaśaivalaśādvalām
92.71
tato yamasya purataḥ sthāpyate yamakiṃkaraiḥ || pāpī mahābhayaṃ paśyetkālāṃtakamukhairvṛtam
92.72
puṇyakarmā saumyarūpaṃ dharmarājaṃ tadā kila || manuṣyā eva gacchaṃti yamalokaṃ na cāpare
92.73
maraṇānaṃtaraṃ teṣāṃ jaṃtūnāṃ yonipūraṇam || tathāhi pretā manujāḥ śrūyaṃte nānyajaṃtavaḥ
92.74
dhārmikaḥ pūjyate tatra pāpaḥ pāśagalo bhavet
dhārmikaśca yathā yāti taṃ mārgaṃ śṛṇu vacmi te
92.75
ārāmadrumadātāraḥ phalapuṣpavatā pathā || chāyayā ca sukhaṃ yāṃti tathā ye cchatradā narāḥ
92.76
upānahapradā yānairviṃtṛṣāḥ pūrtadharmiṇaḥ || vimānairyānadā yāṃti tathā śayyāsanapradāḥ
92.77
bhakṣyabhojyaistathā tṛptā yāṃti bhojanadāyinaḥ || dīpapradāḥ prakāśena gopradāstāṃ nadīṃ sukham
92.78
śrīsūryaṃ śrīmahādevaṃ bhaktā ye puruṣottamam || janmaprabhṛti te yāṃti pūjyamānā yamānugaiḥ
92.79
mahīṃ gāṃ kāṃcanaṃ lohaṃ tilānkārpāsasameva ca || lavaṇaṃ sannadhānyaṃ ca dattvā yāti sukhaṃ naraḥ
92.80
teṣāṃ tatra gatānāṃ ca pāpināṃ puṇyakarmiṇām || citraguptaḥ pretapāya nirūpayati vai tataḥ
92.81
pretaloke sa vasati tataḥ saṃvatsaraṃ naraḥ || vatsareṇa ca tenāsya śarīramabhijāyate
92.82
sodakumbhamathānnādyaṃ bāṃdhavairyatpradīyate || dinedine sa tadbhuktā tena vṛddhiṃ prayāti ca
92.83
pūrvadattamathānnādyaṃ prāpnoti svayameva ca || svayaṃ yena na dattaṃ ca tathā dātā na vidyate
92.84
na cāpyudakadātāsau kṣuttṛḍbhyāmatipīḍyate || bāṃdhavaistūdakaṃ dattaṃ nadībhūtvopatiṣṭhati
92.85
māsimāsi ca yacchrāddhaṃ ṣoḍaśaśrāddhapūrvakam || atra na kriyate yasya pretatvātsa na mucyate
92.86
mānuṣeṇa dinenaiva pretaloke dinaṃ smṛtam || tasmāddinedine deyaṃ pretāyānnaṃ ca vatsaram
92.87
taṃ ca smāśānikānāma gaṇā yāmyā bhayāvahāḥ || śītavātatāpopetaṃ tatra rakṣaṃti pāpinam
92.88
yatheha bandhane kaścidrakṣyate viṣamairnaraiḥ || pretapiṃḍā na dīyaṃte ṣoḍaśaśrāddhapūrvakāḥ
92.89
yasya tasya na mokṣo'sti pretatvādvai yugairapi || tataḥ sapiṇḍīkaraṇe bāṃdhavaiḥ sukṛte naraḥ
92.90
pūrṇe saṃvatsare dehaṃ saṃpūrṇaṃ pratipadyate || pāpātmā ghorarūpaṃ tu dhārmiko divyamuttamam
92.91
tataḥ sa
narakaṃ yāti svargaṃ vā svena karmaṇā || rauravādyāśca narakāḥ pātālatalasaṃsthitāḥ
92.92
surādyāḥ satyaparyaṃtāḥ svarlokasyordhvamāśritāḥ || itihāsapu
rāṇeṣu vedasmṛtiṣu yacchutam
92.93
puṇyaṃ tena bhavetsvargo narakastadviparyayāt || tatrāpi kālavasatikarmaṇāmanurūpataḥ
92.94
arvāksapiṃḍīkaraṇaṃ
yasya varṣāñca vā kṛtam || pretatvamapi tasyāpi proktaṃ saṃvatsaraṃ dhruvam
92.95
yairiṣṭaṃ ca tribhirmedhairarcitaṃ vā suratrayam || pretalokaṃ na te yāṃti tathā
ye samare hatāḥ
92.96
śuddhena puṇyena divaṃ ca śuddhāṃ pāpena śuddhena tathā tamoṃdham || miśreṇa svargaṃ narakaṃ ca yāti dehastathaivāsya bhavecca tāhak
92.97
praśnatrayaṃ ceti tava praṇītamutpattimṛtyū paralokavāsaḥ || yathā gururme samudājahāra kiṃ bhūya icchasyuta tadvadāmi
92.97.p1
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍa kaumārikākhaṇḍe ādityakamaṭhasaṃvāde jīvasya pāralaukikagatyādivarṇanaṃnāma paṃcāśattamo 'dhyāyaḥ
Linked texts (8)
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Revākhaṇḍa (Skandapurāṇa) — Sanskrit
- Māheśvarakhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārīkākhaṇḍa — Sanskrit
- Kumārikākhaṇḍa — Sanskrit
- Kaumārakhaṇḍa — Sanskrit
- Śivadharmottara (another edition) — Sanskrit