Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.10: adhyāyaḥ 10

Vāyupurāṇa 1.10

Language
Sanskrit

adhyāyaḥ 10

1.10.1

..sūta uvāca..

1.10.2

evaṃbhūteṣu lokeṣu brahmaṇā lokakartṛṇā.
yadā tā na pravarttante prajāḥ kenāpi hetunā .. 10.1 ..

1.10.3

tamomātrāvṛto brahmā tadāprabhṛti duḥkhitaḥ.
tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagāminīm .. 10.2 ..

1.10.4

athātmani samasrākṣīttamomātrāṃ niyāmikām .
rājasatvaṃ parājitya varttamānaṃ sa dharmataḥ .. 10.3 ..

1.10.5

tapyate tena duḥkhena śokañcakre jagatpatiḥ.
tamaśca vyanudattasmādrajastamasamāvṛṇot .. 10.4 ..

1.10.6

tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ sa vyajāyata.
adharmāccaraṇājjajñe hiṃsā śokādajāyata .. 10.5 ..

1.10.7

tatastasmin samudbhūte mithune caraṇātmani.
tataśca bhagavānāsīt prītaścaivamaśiśriyat .. 10.6 ..

1.10.8

svāṃ tanuṃ sa tato brahmā tāmapohadabhāsvarām.
dvidhākarotsa taṃ dehamarddhena puruṣo'bhavat .. 10.7 ..

1.10.9

arddhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata.
prākṛtāṃ bhūtadhātrīṃ tāṃ kāmānvai sṛṣṭavān vibhuḥ .. 10.8 ..

1.10.10

sā divaṃ vṛthivīñcaiva mahimnā vyāpya dhiṣṭhitā.
brahmaṇaḥ sā tanuḥ pūrvā divamāvṛttya tiṣṭhati .. 10.9 ..

1.10.11

yā tvarddhāt sṛjate nārī śatarūpā vyajāyata.
sā devī niyutantaptvā tapaḥ paramaduścaram .. 10.10 ..

1.10.12

bhartārandīptayaśasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata.
sa vai svāyambhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate .. 10.11 ..

1.10.13

tasyaivasaptatiyugaṃ manvantaramihocyate .
labdhā tu puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayonijām .. 10.12 ..

1.10.14

tayā sa ramate sārddhaṃ tasmātsā ratirucyate.
prathamaḥ saṃprayogaḥ sa kalpādau samavarttata .. 10.13 ..

1.10.15

virājamasṛjat brahmā so'bhavat puruṣo virāṭ .
samrāṇmānasarūpāttu vai rājastu manuḥ smṛtaḥ .. 10.14 ..

1.10.16

sa vairājaḥ prajāsargaḥ sa sarge puruṣo manuḥ.
vairājātpuruṣādvīrācchatarūpā vyajāyata .. 10.15 ..

1.10.17

priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau .
kanye dve ca mahābhāge yābhyāṃ jātāḥ prajāstvimāḥ .. 10.16 ..

1.10.18

devī nāmnā tathākūtiḥ prasūtiścaiva te śubhe.
svāyambhuvaḥ prasūtintu dakṣāya vyasṛjat prabhuḥ .. 10.17 ..

1.10.19

prāṇo dakṣastu vijñeyaḥ saṅkalpo manurucyate.
ruceḥ prajāpateścaiva ākūtiṃ pratyapādayat .. 10.18 ..

1.10.20

ākūtyāṃ mithunaṃ yajñe mānasasya ruceḥ śubham.
yajñaśca dakṣiṇā caiva yamakau sambabhūvatuḥ .. 10.19 ..

1.10.21

yajñasya dakṣiṇāyāñca putrā dvādaśa jajñire.
yāmā iti samākhayātā devāḥ svāyambhuve'ntare .. 10.20 ..

1.10.22

yamasya putrā yajñasya tasmādyāmāstu te smṛtāḥ.
ajitāścaiva śūkāśca gaṇau dvau brahmaṇaḥ smṛtau .. 10.21 ..

1.10.23

yāmāḥ pūrvaṃ parikrāntā yataḥ saṃjñā divaukasaḥ.
svāyambhūvasutāyāntu prasūtyāṃ lokamātaraḥ .. 10.22 ..

1.10.24

tasyāṃ kanyāścaturviṃśaddakṣastvajanayat prabhuḥ.
sarvāstāśca mahābhāgāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ .. 10.23 ..

1.10.25

yogapatnyaśca tāḥ sarvāḥ sarvāstā yogamātaraḥ.
śraddhā lakṣmī dhṝtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā kriyā tathā.
buddhirllajjā vapuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrttistrayodaśī .. 10.24 ..

1.10.26

patnyarthe pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ.
dvārāṇyetāni caivāsya vihitāni svayambhuvā .. 10.25 ..

1.10.27

tābhyaḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ.
khyātiḥ satyatha saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā .. 10.26 ..

1.10.28

sannatiśacavānasūyā ca ūrjjā svāhā svadhā tathā.
tāstataḥ pratyapadyanta punaranye maharṣayaḥ .. 10.27 ..

1.10.29

rudro bhṛgurmarīciśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ .
pulastyo'trirvasiṣṭhaśca pitaro'gristathaiva ca .. 10.28 ..

1.10.30

satīṃ bhavāya prāyacchat khyātiñca bhṛgave tathā.
marīcaye ca sambhūtiṃ smṛtimāṅgirase dadau .. 10.29 ..

1.10.31

prītiṃ caiva pulastyāya kṣamāṃ vai pulahāya ca.
kratave sannatiṃ nāma anasūyāntathātraye .. 10.30 ..

1.10.32

ūrjjaṃ dadau vasiṣṭhāya svāhāṃ vai hyagnaye dadau .
svadhāṃ caiva pitṛbhyastu tāsvapatyāni vakṣyate .. 10.31 ..

1.10.33

ete sarve mahābhāgāḥ prajñāḥ svānuṣṭhitāḥ sthitāḥ.
manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam .. 10.32 ..

1.10.34

śraddhā kāmaṃ vijajñe vai darpo lakṣmīsutaḥ smṛtaḥ.
dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭayāḥ santoṣa ucyate .. 10.33 ..

1.10.35

puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā.
kriyāyāstu nayaḥ prokto daṇḍaḥ samaya eva ca .. 10.34 ..

1.10.36

buddhervaudhasutaścāpi apramādaśca tāvubhau .
lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vapuḥsutaḥ .. 10.35 ..

1.10.37

kṣemaḥ śāntisutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata.
yaśaḥ kīrtteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ .. 10.36 ..

1.10.38

kāmasya harṣaḥ putro vai devyā ratyā vyajāyata.
ityeṣa vai sukhodarkkaḥ sargo dharmasya kīrttitaḥ .. 10.37 ..

1.10.39

jajñe hiṃsā tvadharmāddhai nikṛtiścānṛtāvubhau .
nikṛtyānṛtayorjajñe bhayaṃ naraka eva ca .. 10.38 ..

1.10.40

māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ.
bhayājjajñe'tha sā māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam .. 10.39 ..

1.10.41

vedanāyāstataścāpi duḥkhaṃ jajñe'tha rauravāt .
mṛtyayorvyādhijvarā śokāḥ krodho'sūyā ca jajñire .
duḥkhāntarā smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ .. 10.40 ..

1.10.42

teṣāṃ bhāryā'sti putro vā te sarve nidhanāḥ smṛtāḥ .
ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyāmakaḥ .. 10.41 ..

1.10.43

prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ .
so'bhidhyāya satīṃ bhāryānnirmame hyātmasambhavām .. 10.42 ..

1.10.44

nādhikānna ca hīnāṃstānmānasānātmanaḥ samān.
sahasraṃ hi sahasrāṇāmasṛjat kṛmivāsasā.
tulyā ścaivātmanaḥ sarve rūpatejobalaśrutaiḥ .. 10.43 ..

1.10.45

piṅgalānsanniṣaṅgāṃśca sakaparddān vilohitān .
vivāsān hari keśāṃśca dṛṣṭighnāṃśca kapālinaḥ .. 10.44 ..

1.10.46

bahurūpān virūpāṃśca viśvarūpāṃścarūpiṇaḥ.
rathino varmiṇaścaiva dharmiṇaśca varūthinaḥ .. 10.45 ..

1.10.47

sahasraśata bāhūṃśca divyān bhaumāntarikṣagān.
sthūlaśīrṣānaṣṭadaṃṣṭrānudvijihvāṃstrilocanān .. 10.46 ..

1.10.48

annādān piśitādāṃśa cava ājyapān somapāṃstathā.
medapāṃ svātikāyāṃśca śitikaṇṭhogramanyavaḥ .. 10.47 ..

1.10.49

sopāsaṅgatalatrāṃśca dhanvino hyupavarmiṇaḥ.
āsīnān dhāvataścaiva jṛmbhinaścaiva dhiṣṭhitān .. 10.48 ..

1.10.50

adhyā pino'tha japato yuñjato'dhyāyatastathā.
jvalato varṣataścaiva dyotamānān pradhūpitān .. 10.49 ..

1.10.51

buddhān buddhatamāṃścaiva brahmiṣṭhān śubhadarśanān .
nīlagrī vān sahasrākṣān saṃrvāścātha kṣapācarān .. 10.50 ..

1.10.52

adṛśyān sarvabhūtānāṃ mahāyogān mahaujasaḥ.
rūdatodravataścaiva evaṃyuktān sahasraśaḥ.
apātayāmānasṛjat rudrarūpān surottamān .. 10.51 ..

1.10.53

brahmā dṛṣṭvā'bravīdetānmāsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ.
sraṣṭavyā nātmanastulyāḥ prajā naivādhikāstvayā.
anyāḥ sṛjatvaṃ bhadrante sthitohantvaṃ sṛja prajāḥ .. 10.52 ..

1.10.54

ete ye vai mayā mṛṣṭā virūpā nīlalehitāḥ .
sahasrāṇāṃ sahasrantu ātmanopamaniścitāḥ .. 10.53 ..

1.10.55

ete devā bhaviṣyanti rūdrā nāma mahābalāḥ.
pṛthivyāmantārīkṣe ca rudranāmnā pratiśrutāḥ .. 10.54 ..

1.10.56

śatarudrasamāmnātā bhaviṣyantīha yajñiyāḥ.
yajñabhājo bhaviṣyanti sarve devayugaiḥ saha .. 10.55 ..

1.10.57

manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha cchandajāḥ.
taiḥ sārddhamījyamānāste sthāsyantīha yugakṣayāt .. 10.56 ..

1.10.58

evamuktastadā brahmā mahādevena dhīmatā.
pratyuvāca tadā bhīmaṃ hṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ .. 10. 57 ..

1.10.59

evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā te vyāhṛtaṃ prabho.
brahmaṇā samanujñā te sadā sarvamabhūt kila .. 10.58 ..

1.10.60

tataḥprabhṛti deveśo na prāsūyata vai prajāḥ.
ūrddhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam.
yasmāccoktaṃ sthito'smīti tataḥ sthāṇuriti smṛtaḥ .. 10.59 ..

1.10.61

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ tapaḥ sacatyaṃ kṣamā dhṛtiḥ.
sraṣṭṛtvamātmasambodhastvadhiṣṭhātṛtvameva ca.
atha yāni daśaitāni nityantiṣṭhanti śaṅkare .. 10.60 ..

1.10.62

sarvān devān ṛṣīṃścaiva sametānasuraiḥ saha.
atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ .. 10.61 ..

1.10.63

atyeti devānaiścaryādbalena ca mahāsurān.
jñānena ca munīn sarvān yogādbhūtāni sarvaśaḥ .. 10.62 ..

1.10.64

..ṛṣaya ūcuḥ ..

1.10.65

yogaṃ tapaśca satyañca dharmañcāpi mahāmune.
māheśvarasya jñānasya sādhanañca prajakṣva naḥ .. 10.63 ..

1.10.66

yena yena ca dharmeṇa gatiṃ prāpsyanti vai dvijāḥ.
tatsarvaṃ śrotumicchāmi yogaṃ māheśvaraṃ prabho .. 10.64 ..

1.10.67

.. vāyuruvāca..

1.10.68

pañca dharmāḥ purāṇe tu rudreṇa samudāhṛtāḥ.
māheśvaryaṃ yathā proktaṃ rudrairakliṣṭakarmabhiḥ .. 10.65 ..

1.10.69

ādityairvasubhiḥ sādhyairaśvibhyāñcaiva sarvaśaḥ.
marudbhirbhṛgubhiścaiva ye cānye vibudhālayāḥ .. 10.66 ..

1.10.70

yamaśukrapurogaiśca pitṛkālāntakaistathā.
etaiśvānyaiśacava bahubhiste dharmāḥ paryupāsitāḥ .. 10.67 ..

1.10.71

te vai prakṣīṇakarmāṇaḥ śāradāmbaranirmalāḥ.
upāsate munigaṇāḥ sandhāyātmānamātmani .. 10.68 ..

1.10.72

gurupriyahite yuktā gurūṇāṃ vai priyepsavaḥ.
vimucya mānuṣaṃ janma viharanti ca devavat .. 10.69 ..

1.10.73

maheśvareṇa ye proktāḥ pañca dharmāḥ sanātanāḥ.
tān sarvān kramayogena ucyamānānnibodhata .. 10.70 ..

1.10.74

prāṇāyāmastathā dhyānaṃ pratyāhāro'tha dhāraṇā.
smaraṇañcaiva yoge'smin pañca dharmāḥ prakīrttitāḥ .. 10.71 ..

1.10.75

teṣāṃ kramaviśeṣeṇa lakṣaṇaṃ kāraṇaṃ tathā.
pravakṣyāmi tathā tattvaṃ yathā rudreṇa bhāṣitam .. 10.72 ..

1.10.76

prāṇāyāmagatiśvāpi prāṇasyāyāma ucyate .
sa cāpi trividhaḥ prokto mando madhyottamastathā .. 10.73 ..

1.10.77

prāṇānāñca nirodhastu sa prāṇāyāmasaṃjñitaḥ .
prāṇāyāmapramāṇantu mātrā vai dvādaśa smṛtāḥ .. 10.74 ..

1.10.78

mando dvādaśamātrastu udvātā dvādaśa smṛtāḥ .
madhyamaśca dvirudvātaścaturviṃśatimātrikaḥ .. 10.75 ..

1.10.79

uttamastatrtrirudvāto mātrāḥ ṣaṭ‌triṃśaducyate.
svedakampaviṣādānāṃ janano hyuttamaḥ smṛtaḥ .. 10.76 ..

1.10.80

ityetat trividhaṃ proktaṃ prāṇāyāmasya lakṣaṇam.
pramāṇañca samāsena lakṣaṇañca nibodhata .. 10.77 ..

1.10.81

siṃho vā kuñjaro vāpi tathā'nyo vā mṛgo vane.
gṛhītaḥ sevyamānastu mṛduḥ samupajāyate .. 10.78 ..

1.10.82

tathā prāṇo durādharṣaḥ sarveṣāmakṛtātmanām .
yogataḥ sevyamānastu sa evābhyāsato vrajet .. 10.79 ..

1.10.83

sa caiva hi yathā siṃhaḥ kuñjaro vāpi durbalaḥ.
kālāntaravaśādyogādgamyate parimarddanāt .. 10.80 ..

1.10.84

paridhāya mano mandaṃ vaśyatvaṃ cādhigacchati .
paridhāya manodevaṃ tathā jīvati mārutaḥ .. 10.81 ..

1.10.85

vaśyatvaṃ hi yathā vāyurgacchate yogamāsthitaḥ.
tadā svacchandataḥ prāṇaṃ nayate yatra cecchati .. 10.82 ..

1.10.86

yathā siṃho gajo vāpi vaśyatvādavatiṣṭhate.
abhayāya manuṣyāṇāṃ mṛgebhyaḥ saṃpravarttate .. 10.83 ..

1.10.87

yathā paricitaścāyaṃ vāyurvai viśvatomukhaḥ.
paridhyāyamānaḥ saṃruddhaḥ śarīre kilbiṣaṃ dahat .. 10.84 ..

1.10.88

prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ.
sarve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate .. 10.85 ..

1.10.89

tapāṃsi yāni tapyante vratāni niyamāśca ye.
sarvayajñaphalañcaiva prāṇāyāmaśca tatsamaḥ .. 10.86 ..

1.10.90

abbinduṃ yaḥ kuśāgreṇa māsi māsi samaśrute.
saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ prāṇāyāmañca tatsamam .. 10.87 ..

1.10.91

prāṇāyāmairdaherdoṣān dhāraṇābhiśca kilbiṣam.
pratyāhāreṇa viṣayān dhyānenānāśvarān guṇān .. 10.88 ..

1.10.92

tasmādyuktaḥ sadā yogī prāṇāyāmaparo bhavet .
sarvapāpaviśuddhātmā paraṃ brahmādhigacchati .. 10.89 ..

1.10.93

iti śrīma hāpurāṇe vāyuprokte manvantarādivarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāḥ .. 10 ..

Linked texts (6)