Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.11: adhyāyaḥ 11

Vāyupurāṇa 1.11

Language
Sanskrit

adhyāyaḥ 11

1.11.1

.. vāyuruvāca ..

1.11.2

ekaṃ mahāntaṃ divasamahorātramathāpi vā.
arddhamāsaṃ tathā māsamayanābdayugāni ca .. 11.1 ..

1.11.3

mahāyugasahasrāṇi ṛṣayastapasi sthitāḥ.
upāsate mahātmānaḥ prāṇaṃ divyena cakṣuṣā .. 11.2 ..

1.11.4

ataūrddhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmaprayojanam.
phalañcaiva viśeṣeṇa yathāha bhagavān prabhuḥ .. 11.3 ..

1.11.5

prayojanāni catvāri prāṇāyāmasya viddhivai.
śāntiḥ praśāntirdīptiśca prasādaśca catuṣṭayam .. 11.4 ..

1.11.6

ghorākāraśivānāntu karmaṇāṃ phalasambhavam.
svayaṃkṛtāni kālena ihāmutra ca dehinām .. 11.5 ..

1.11.7

pitṛmātṛ praduṣṭānāṃ jñātisambandhisaṅkaraiḥ.
kṣapaṇaṃ hi kaṣāyāṇāṃ pāpānāṃ śāntirucyate .. 11.6 ..

1.11.8

lobhamānātmakānāṃ hi pāpānāmapi saṃyamaḥ .
ihāmutra hitārthāya praśāntistapa ucyate .. 11.7 ..

1.11.9

sūryendugrahatārāṇāṃ tulyastu viṣayo bhavet.
ṛṣīṇāñca prasiddhānāṃ jñānavijñānasampadām .. 11.8 ..

1.11.10

atītānāgatānāñca darśanaṃ sāmpratasya ca .
buddhasya samatāṃ yānti dīptiḥ syāttapa ucyate .. 11.9 ..

1.11.11

indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca ca mārutān .
prasādayati yenāsau prasāda iti saṃjñitaḥ .. 11.10 ..

1.11.12

ityeṣa dharmaḥ prathamaḥ prāṇāyāmaścaturvidhaḥ.
sannikṛṣṭaphalo jñeyaḥ sadyaḥkālaprasādajaḥ .. 11.11 ..

1.11.13

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmasya lakṣaṇam.
āsanaṃ ca yathātattvaṃ yuñjato yogameva ca .. 11.12 ..

1.11.14

oṅkāraṃ prathamaṃ kṛtvā candrasūyauṃ praṇamya ca.
āsanaṃ svastikaṃ kṛtvā pajhamarddhāsanantathā .. 11.13 ..

1.11.15

samajānurekajānuruttānaḥ susthito'pi ca.
samo dṛḍhāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāvubhau .. 11.14 ..

1.11.16

saṃvṛtāsyo'vabaddhākṣa uro viṣṭabhya cāgrataḥ.
pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇe chādya tathā prajananaṃ tataḥ .. 11.15 ..

1.11.17

kiñcidunnāmitaśirāḥ śiro grīvāṃ tathaiva ca.
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan .. 11.16 ..

1.11.18

tamaḥ pracchādya rajasā rajaḥ sattvena cchādayet .
tataḥ sattvasthito bhūtvā yogaṃ yuñjan samāhitaḥ .. 11.17 ..

1.11.19

indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca sa mārutān.
vigṛhya samavāyeva pratyāhāramupakramet .. 11.18 ..

1.11.20

yastu pratyāharet kāmān kūrmo'ṅgānīva sarvataḥ.
tathātmaratirekasthaḥ paśyatyātmānamātmani .. 11.19 ..

1.11.21

pūrayitvā śarīrantu sa bāhyābhyantaraṃ śuciḥ.
ākaṇṭhanābhiyogena pratyāhāramupakramet .. 11.20 ..

1.11.22

kalāmātrastu vijñeyo nimeṣonmeṣa eva ca.
tathā dvādaśamātrastu prāṇāyāmo vidhīyate .. 11.21 ..

1.11.23

dhāraṇā dvādaśāyāmo yogo vai dhāraṇādvayam.
tathā vai yogayuktaśca aiśvaryaṃ pratipadyate .
vīkṣate paramātmānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā .. 11.22 ..

1.11.24

prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ.
sarve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate .. 11.23 ..

1.11.25

evaṃ vai niyatāhāraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ.
jitvā jitvā sadā bhūmimārohettu sadā muniḥ .. 11.24 ..

1.11.26

ajitā hi mahābhūmirdoṣānutpādayedbahūn .
vivarddhayati sammohaṃ na rohedajitāṃ tataḥ .. 11.25 ..

1.11.27

nālena tu yathā toyaṃ yantreṇaiva balānvitaḥ.
āpibeta prayatnena tathā vāyuñjitaśramaḥ .. 11.26 ..

1.11.28

nābhyāṃ ca hṛdaye caiva kaṇṭhe urasi cānane.
nāsāgre tu tathā netre bhruvormadhye'tha mūrddhani .. 11.27 ..

1.11.29

kiñcidūrddhvaṃ parasmiṃśca dhāraṇā paramā smṛtā.
prāṇāpānasamārodhāt prāṇāyāmaḥ sa kathyate .. 11.28 ..

1.11.30

manaso dhāraṇā caiva dhāraṇeti prakīrtitā.
nivṛtti rviṣayāṇāntu pratyāhārastu saṃjñitaḥ .. 11.29 ..

1.11.31

sarveṣāṃ samavāye tu siddhiḥ syādyogalakṣaṇā.
tayotpannasya yogasya dhyānaṃ vai siddhilakṣaṇam.
dhyānayuktaḥ sadā paśyedātmānaṃ sūryacandravat .. 11.30 ..

1.11.32

sattvasyānupapattau tu darśanantu nava vidyate.
adeśakālayogasya darśanantu na vidyate .. 11.31 ..

1.11.33

agnyabhyāśe vane vāpi śuṣkaparṇacaye tathā.
jantuvyāpte śmaśāne vā jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe .. 11.32 ..

1.11.34

saśabde sabhaye vāpi caityavalmīkasaṃcaye.
udapāne tathā nadyānna bādhātaḥ kadācana .. 11.33 ..

1.11.35

kṣudhāviṣstathā'prito na ca vyākulacetanaḥ.
yuñjīta paramaṃ dhyānaṃ yogī dhyānaparaḥ sadā .. 11.34 ..

1.11.36

etān doṣān viniścitya pramādādyo yunakti vai.
tasya doṣāḥ prakupyanti śarīre vighnakārakāḥ .. 11.35 ..

1.11.37

jaḍatvaṃ badhiratvaṃ ca mūkatvaṃ cādhigacchati.
andhatvaṃ smṛtilopaśca jarā rogastathaiva ca .. 11.36 ..

1.11.38

tasya doṣāḥ prakupyanti ajñānādyo yunakti vai.
tasmājjñānena śuddhena yogī yuñjetsamāhitaḥ .. 11.37 ..

1.11.39

apramattaḥ sadā caiva na doṣān prāpruyāt vkacit .
teṣāṃ cikitsāṃ vakṣyāmi doṣāṇāṃ ca yathākramam.
yathā gacchanti te doṣāḥ prāṇāyāmasamutthitāḥ .. 11.38 ..

1.11.40

snigdhāṃ yavāgūmatyuṣṇāṃ bhuktvāṃ tatrāvadhārayet .
etena kramayogena vātagulmaṃ praśāmyati .. 11.39 ..

1.11.41

gudāvarttapratīkāramidaṃ kuryyāccikitsitam.
bhuktvā dadhi yavāgūrvā vāyurūrddhvaṃ tato vrajeta .. 11.40 ..

1.11.42

vāyugraṃthiṃ tato bhittvā vāyudeśe prayojayet .
tathāpi na viśeṣaḥ syāddhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet .. 11.41 ..

1.11.43

yuñjānasya tanuṃ tasya sattavasthasyaiva dehinaḥ.
gudāvarttapratīghāte etat kuryyāccikitsitam .. 11.42 ..

1.11.44

sarvagātraprakampena samārabdhasya yoginaḥ .
imāṃ cikitsāṃ kurvvīta tayā saṃpadyate sukhī .. 11.43 ..

1.11.45

manasā yadvrataṃ kiñcidviṣṭambhīkṛtya dhārayet.
uroddhāte uraḥsthānaṃ kaṇṭhadeśe ca dhārayet .. 11.44 ..

1.11.46

tvaco'vadhāte tāṃ vāci bādhirye śrotrayostathā.
jihvāsthāne tṛṣārttastu agre snehāṃśca tantubhiḥ.
phalaṃ vai cintayedyogī tataḥ saṃpadyate sukhī .. 11.45 ..

1.11.47

kṣaye kuṣṭhe sakīlāse dhārayetsarvasātvikīm.
yasmin yasmin rajodeśe tasmin yukto vinirddiśet .. 11.46 ..

1.11.48

yogotpannasya viprasya idaṃ kuryāccikitsitam.
vaṃśakīlena mūrddhānaṃ dhārayāṇasya tāḍayet.
mūrdhni kīlaṃ pratiṣṭhāpya kāṣṭhaṃ kāṣṭhena tāḍayet .. 11.47 ..

1.11.49

bhayabhītasya sā saṃjñā tataḥ pratyāgamiṣyati.
atha vā luptasaṃjñasya hastābhyāṃ tatra dhārayet .. 11.48 ..

1.11.50

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ dhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet.
srigdhamalpaṃ ca bhuñjīta tataḥ saṃpadyate sukhī .. 11.49 ..

1.11.51

amānuṣeṇa sattvena yadā budhyati yogavit .
divaṃ ca pṛthivīñcaiva vāyumagniṃ ca dhārayet .. 11.50 ..

1.11.52

prāṇāyāmena tatsarvaṃ dahyamānaṃ vaśībhavet.
athāpi praviśeddehaṃ tatastaṃ pratiṣedhayet .. 11.51 ..

1.11.53

tataḥ saṃstabhya yogena dhārayānasya mūrddhāni.
prāṇāyāmāgninā dagdhaṃ tatsarvaṃ vilayaṃ vrajet .. 11.52 ..

1.11.54

kṛṣṇasarpāparādhaṃ tu dhārayeddhṛdayodare .
maharjanastapaḥ satyaṃ hṛdi kṛtvā tu dhārayet .. 11.53 ..

1.11.55

viṣasya tu phalaṃ pītvā viśalyāṃ dhārayettataḥ .
sarvataḥ sanagāṃ pṛthvīṃ kṛtvā manasi dhārayet .. 11.54 ..

1.11.56

hṛdi kṛtvā samudrāṃśca tathā sarvāśca devatāḥ .
sahasreṇa ghaṭānāñca yuktaḥ snāyīta yogavit .. 11.55 ..

1.11.57

udake kaṇṭhamātre tu dhāraṇāṃ mūdhni dhārayet.
pratisrotoviṣāviṣṭo dhārayet sarvagātrikīm .. 11.56 ..

1.11.58

śīrṇo'rkapatrapuṭakaiḥ pibedvalmīkamṛttikām .
cikitsitavidhirhyeṣa viśruto yoganirmitaḥ .. 11.57 ..

1.11.59

vyākhyātastu samāsena yogadṛṣṭena hetunā.
bruvato lakṣaṇaṃ viddhi viprasya kathayet vkacit .. 11.58 ..

1.11.60

athāpi kathayenmohāttadvijñānaṃ pralīyate.
tasmāt pravṛttiryyogasya na vaktavyā kathañcana .. 11.59 ..

1.11.61

sattvaṃ tathārogyamalolupatvaṃ varṇaprabhā susvarasaumyatā ca.
gandhaḥ śubho mūtrapurīṣa malpaṃ yogapravṛttiḥ prathamā śarīre .. 11.60 ..

1.11.62

ātmānaṃ pṛthivīñcaiva jvalantīṃ yadi paśyati.
kṛtvānyaṃ viśate caiva vidyāt siddhimupasthitām . 11.61 ..

1.11.63

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pāśupatayogo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ .. 11 ..

Linked texts (3)