<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.11

# Vayupurana 1.11: adhyāyaḥ 11

Vāyupurāṇa 1.11

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 11

### [1.11.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.1)

.. vāyuruvāca ..

### [1.11.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.2)

ekaṃ mahāntaṃ divasamahorātramathāpi vā.  
arddhamāsaṃ tathā māsamayanābdayugāni ca .. 11.1 ..

### [1.11.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.3)

mahāyugasahasrāṇi ṛṣayastapasi sthitāḥ.  
upāsate mahātmānaḥ prāṇaṃ divyena cakṣuṣā .. 11.2 ..

### [1.11.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.4)

ataūrddhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmaprayojanam.  
phalañcaiva viśeṣeṇa yathāha bhagavān prabhuḥ .. 11.3 ..

### [1.11.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.5)

prayojanāni catvāri prāṇāyāmasya viddhivai.  
śāntiḥ praśāntirdīptiśca prasādaśca catuṣṭayam .. 11.4 ..

### [1.11.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.6)

ghorākāraśivānāntu karmaṇāṃ phalasambhavam.  
svayaṃkṛtāni kālena ihāmutra ca dehinām .. 11.5 ..

### [1.11.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.7)

pitṛmātṛ praduṣṭānāṃ jñātisambandhisaṅkaraiḥ.  
kṣapaṇaṃ hi kaṣāyāṇāṃ pāpānāṃ śāntirucyate .. 11.6 ..

### [1.11.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.8)

lobhamānātmakānāṃ hi pāpānāmapi saṃyamaḥ .  
ihāmutra hitārthāya praśāntistapa ucyate .. 11.7 ..

### [1.11.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.9)

sūryendugrahatārāṇāṃ tulyastu viṣayo bhavet.  
ṛṣīṇāñca prasiddhānāṃ jñānavijñānasampadām .. 11.8 ..

### [1.11.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.10)

atītānāgatānāñca darśanaṃ sāmpratasya ca .  
buddhasya samatāṃ yānti dīptiḥ syāttapa ucyate .. 11.9 ..

### [1.11.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.11)

indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca ca mārutān .  
prasādayati yenāsau prasāda iti saṃjñitaḥ .. 11.10 ..

### [1.11.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.12)

ityeṣa dharmaḥ prathamaḥ prāṇāyāmaścaturvidhaḥ.  
sannikṛṣṭaphalo jñeyaḥ sadyaḥkālaprasādajaḥ .. 11.11 ..

### [1.11.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.13)

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi prāṇāyāmasya lakṣaṇam.  
āsanaṃ ca yathātattvaṃ yuñjato yogameva ca .. 11.12 ..

### [1.11.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.14)

oṅkāraṃ prathamaṃ kṛtvā candrasūyauṃ praṇamya ca.  
āsanaṃ svastikaṃ kṛtvā pajhamarddhāsanantathā .. 11.13 ..

### [1.11.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.15)

samajānurekajānuruttānaḥ susthito'pi ca.  
samo dṛḍhāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāvubhau .. 11.14 ..

### [1.11.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.16)

saṃvṛtāsyo'vabaddhākṣa uro viṣṭabhya cāgrataḥ.  
pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇe chādya tathā prajananaṃ tataḥ .. 11.15 ..

### [1.11.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.17)

kiñcidunnāmitaśirāḥ śiro grīvāṃ tathaiva ca.  
samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan .. 11.16 ..

### [1.11.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.18)

tamaḥ pracchādya rajasā rajaḥ sattvena cchādayet .  
tataḥ sattvasthito bhūtvā yogaṃ yuñjan samāhitaḥ .. 11.17 ..

### [1.11.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.19)

indriyāṇīndriyārthāṃśca manaḥ pañca sa mārutān.  
vigṛhya samavāyeva pratyāhāramupakramet .. 11.18 ..

### [1.11.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.20)

yastu pratyāharet kāmān kūrmo'ṅgānīva sarvataḥ.  
tathātmaratirekasthaḥ paśyatyātmānamātmani .. 11.19 ..

### [1.11.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.21)

pūrayitvā śarīrantu sa bāhyābhyantaraṃ śuciḥ.  
ākaṇṭhanābhiyogena pratyāhāramupakramet .. 11.20 ..

### [1.11.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.22)

kalāmātrastu vijñeyo nimeṣonmeṣa eva ca.  
tathā dvādaśamātrastu prāṇāyāmo vidhīyate .. 11.21 ..

### [1.11.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.23)

dhāraṇā dvādaśāyāmo yogo vai dhāraṇādvayam.  
tathā vai yogayuktaśca aiśvaryaṃ pratipadyate .  
vīkṣate paramātmānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā .. 11.22 ..

### [1.11.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.24)

prāṇāyāmena yuktasya viprasya niyatātmanaḥ.  
sarve doṣāḥ praṇaśyanti sattvasthaścaiva jāyate .. 11.23 ..

### [1.11.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.25)

evaṃ vai niyatāhāraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ.  
jitvā jitvā sadā bhūmimārohettu sadā muniḥ .. 11.24 ..

### [1.11.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.26)

ajitā hi mahābhūmirdoṣānutpādayedbahūn .  
vivarddhayati sammohaṃ na rohedajitāṃ tataḥ .. 11.25 ..

### [1.11.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.27)

nālena tu yathā toyaṃ yantreṇaiva balānvitaḥ.  
āpibeta prayatnena tathā vāyuñjitaśramaḥ .. 11.26 ..

### [1.11.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.28)

nābhyāṃ ca hṛdaye caiva kaṇṭhe urasi cānane.  
nāsāgre tu tathā netre bhruvormadhye'tha mūrddhani .. 11.27 ..

### [1.11.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.29)

kiñcidūrddhvaṃ parasmiṃśca dhāraṇā paramā smṛtā.  
prāṇāpānasamārodhāt prāṇāyāmaḥ sa kathyate .. 11.28 ..

### [1.11.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.30)

manaso dhāraṇā caiva dhāraṇeti prakīrtitā.  
nivṛtti rviṣayāṇāntu pratyāhārastu saṃjñitaḥ .. 11.29 ..

### [1.11.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.31)

sarveṣāṃ samavāye tu siddhiḥ syādyogalakṣaṇā.  
tayotpannasya yogasya dhyānaṃ vai siddhilakṣaṇam.  
dhyānayuktaḥ sadā paśyedātmānaṃ sūryacandravat .. 11.30 ..

### [1.11.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.32)

sattvasyānupapattau tu darśanantu nava vidyate.  
adeśakālayogasya darśanantu na vidyate .. 11.31 ..

### [1.11.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.33)

agnyabhyāśe vane vāpi śuṣkaparṇacaye tathā.  
jantuvyāpte śmaśāne vā jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe .. 11.32 ..

### [1.11.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.34)

saśabde sabhaye vāpi caityavalmīkasaṃcaye.  
udapāne tathā nadyānna bādhātaḥ kadācana .. 11.33 ..

### [1.11.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.35)

kṣudhāviṣstathā'prito na ca vyākulacetanaḥ.  
yuñjīta paramaṃ dhyānaṃ yogī dhyānaparaḥ sadā .. 11.34 ..

### [1.11.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.36)

etān doṣān viniścitya pramādādyo yunakti vai.  
tasya doṣāḥ prakupyanti śarīre vighnakārakāḥ .. 11.35 ..

### [1.11.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.37)

jaḍatvaṃ badhiratvaṃ ca mūkatvaṃ cādhigacchati.  
andhatvaṃ smṛtilopaśca jarā rogastathaiva ca .. 11.36 ..

### [1.11.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.38)

tasya doṣāḥ prakupyanti ajñānādyo yunakti vai.  
tasmājjñānena śuddhena yogī yuñjetsamāhitaḥ .. 11.37 ..

### [1.11.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.39)

apramattaḥ sadā caiva na doṣān prāpruyāt vkacit .  
teṣāṃ cikitsāṃ vakṣyāmi doṣāṇāṃ ca yathākramam.  
yathā gacchanti te doṣāḥ prāṇāyāmasamutthitāḥ .. 11.38 ..

### [1.11.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.40)

snigdhāṃ yavāgūmatyuṣṇāṃ bhuktvāṃ tatrāvadhārayet .  
etena kramayogena vātagulmaṃ praśāmyati .. 11.39 ..

### [1.11.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.41)

gudāvarttapratīkāramidaṃ kuryyāccikitsitam.  
bhuktvā dadhi yavāgūrvā vāyurūrddhvaṃ tato vrajeta .. 11.40 ..

### [1.11.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.42)

vāyugraṃthiṃ tato bhittvā vāyudeśe prayojayet .  
tathāpi na viśeṣaḥ syāddhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet .. 11.41 ..

### [1.11.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.43)

yuñjānasya tanuṃ tasya sattavasthasyaiva dehinaḥ.  
gudāvarttapratīghāte etat kuryyāccikitsitam .. 11.42 ..

### [1.11.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.44)

sarvagātraprakampena samārabdhasya yoginaḥ .  
imāṃ cikitsāṃ kurvvīta tayā saṃpadyate sukhī .. 11.43 ..

### [1.11.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.45)

manasā yadvrataṃ kiñcidviṣṭambhīkṛtya dhārayet.  
uroddhāte uraḥsthānaṃ kaṇṭhadeśe ca dhārayet .. 11.44 ..

### [1.11.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.46)

tvaco'vadhāte tāṃ vāci bādhirye śrotrayostathā.  
jihvāsthāne tṛṣārttastu agre snehāṃśca tantubhiḥ.  
phalaṃ vai cintayedyogī tataḥ saṃpadyate sukhī .. 11.45 ..

### [1.11.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.47)

kṣaye kuṣṭhe sakīlāse dhārayetsarvasātvikīm.  
yasmin yasmin rajodeśe tasmin yukto vinirddiśet .. 11.46 ..

### [1.11.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.48)

yogotpannasya viprasya idaṃ kuryāccikitsitam.  
vaṃśakīlena mūrddhānaṃ dhārayāṇasya tāḍayet.  
mūrdhni kīlaṃ pratiṣṭhāpya kāṣṭhaṃ kāṣṭhena tāḍayet .. 11.47 ..

### [1.11.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.49)

bhayabhītasya sā saṃjñā tataḥ pratyāgamiṣyati.  
atha vā luptasaṃjñasya hastābhyāṃ tatra dhārayet .. 11.48 ..

### [1.11.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.50)

pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ dhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet.  
srigdhamalpaṃ ca bhuñjīta tataḥ saṃpadyate sukhī .. 11.49 ..

### [1.11.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.51)

amānuṣeṇa sattvena yadā budhyati yogavit .  
divaṃ ca pṛthivīñcaiva vāyumagniṃ ca dhārayet .. 11.50 ..

### [1.11.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.52)

prāṇāyāmena tatsarvaṃ dahyamānaṃ vaśībhavet.  
athāpi praviśeddehaṃ tatastaṃ pratiṣedhayet .. 11.51 ..

### [1.11.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.53)

tataḥ saṃstabhya yogena dhārayānasya mūrddhāni.  
prāṇāyāmāgninā dagdhaṃ tatsarvaṃ vilayaṃ vrajet .. 11.52 ..

### [1.11.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.54)

kṛṣṇasarpāparādhaṃ tu dhārayeddhṛdayodare .  
maharjanastapaḥ satyaṃ hṛdi kṛtvā tu dhārayet .. 11.53 ..

### [1.11.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.55)

viṣasya tu phalaṃ pītvā viśalyāṃ dhārayettataḥ .  
sarvataḥ sanagāṃ pṛthvīṃ kṛtvā manasi dhārayet .. 11.54 ..

### [1.11.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.56)

hṛdi kṛtvā samudrāṃśca tathā sarvāśca devatāḥ .  
sahasreṇa ghaṭānāñca yuktaḥ snāyīta yogavit .. 11.55 ..

### [1.11.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.57)

udake kaṇṭhamātre tu dhāraṇāṃ mūdhni dhārayet.  
pratisrotoviṣāviṣṭo dhārayet sarvagātrikīm .. 11.56 ..

### [1.11.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.58)

śīrṇo'rkapatrapuṭakaiḥ pibedvalmīkamṛttikām .  
cikitsitavidhirhyeṣa viśruto yoganirmitaḥ .. 11.57 ..

### [1.11.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.59)

vyākhyātastu samāsena yogadṛṣṭena hetunā.  
bruvato lakṣaṇaṃ viddhi viprasya kathayet vkacit .. 11.58 ..

### [1.11.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.60)

athāpi kathayenmohāttadvijñānaṃ pralīyate.  
tasmāt pravṛttiryyogasya na vaktavyā kathañcana .. 11.59 ..

### [1.11.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.61)

sattvaṃ tathārogyamalolupatvaṃ varṇaprabhā susvarasaumyatā ca.  
gandhaḥ śubho mūtrapurīṣa malpaṃ yogapravṛttiḥ prathamā śarīre .. 11.60 ..

### [1.11.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.62)

ātmānaṃ pṛthivīñcaiva jvalantīṃ yadi paśyati.  
kṛtvānyaṃ viśate caiva vidyāt siddhimupasthitām . 11.61 ..

### [1.11.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11.63)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pāśupatayogo nāmaikādaśo'dhyāyaḥ .. 11 ..

## Linked texts (3)

- [Yogacintāmaṇi (Śivānanda Sarasvatī)](https://indike.org/pramana/in.darsana.yoga.yogacintamani-sivananda-sarasvati.3.110) — Śivānanda Sarasvatī 1650, Sanskrit
- [Kṛtyakalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.krtyakalpataru.27.p324) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Śārṅgadharapaddhati](https://indike.org/pramana/in.lit.subhasita.subhasita.kosa.sarngadharapaddhati.180.46) — Śārṅgadhara, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.11) · Pramāṇa
