<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.12

# Vayupurana 1.12: adhyāyaḥ 12

Vāyupurāṇa 1.12

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 12

### [1.12.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.1)

.. sūta uvāca ..

### [1.12.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.2)

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi upasargā yathā tathā .  
prādurbhavanti ye doṣā dṛṣṭatattvasya dehinaḥ .. 12.1 ..

### [1.12.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.3)

mānuṣyān vividhān kāmān kāmayeta ṛtuṃ striyaḥ.  
vidyādānaphalañcaiva upasṛṣṭastu yogavit .. 12.2 ..

### [1.12.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.4)

agnihotraṃ haviryajñametat prāyatanaṃ tathā.  
māyākarma dhanaṃ svargamupasṛṣṭastu kāṃkṣati .. 12.3 ..

### [1.12.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.5)

eṣa karmasu yuktastu so'vidyāvaśamāgataḥ.  
upasṛṣṭantu jānīyādvuddhyā caiva visarjjayet.  
nityaṃ brahmaparo yukta upasargāt pramucyate .. 12.4 ..

### [1.12.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.6)

jitapratyupasargasya jitaśvāsasya dehinaḥ.  
upasargāḥ pravarttante sāttvarājasatāmasāḥ .. 12.5 ..

### [1.12.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.7)

pratibhāśravaṇe caiva na devānāñcaiva darśanam.  
bhramāvartaśca ityete siddhilakṣaṇasaṃjñitāḥ .. 12.6 ..

### [1.12.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.8)

vidyā kāvyaṃ tathā śilpaṃ sarvaṃ vācāvṛtāni tu.  
vidyārthāścopatiṣṭhanti prabhāvasyaiva lakṣaṇam .. 12.7 ..

### [1.12.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.9)

śrṛṇoti śabdān śrotavyān yojanānāṃ śatādapi.  
sarvajñaśca vidhijñaśca yogī conmattavadbhavet .. 12.8 ..

### [1.12.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.10)

yakṣarākṣasagandharvvān vīkṣate divyamānuṣān.  
vetti tāṃśca mahāyogī upasargasya lakṣaṇam .. 12.9 ..

### [1.12.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.11)

devadānavagandharvān ṛṣīṃścāpi tathā pitṝn.  
prekṣate sarvataścaiva unmattaṃ taṃ vinirddiśet .. 12.10 ..

### [1.12.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.12)

bhrameṇa bhrāmyate yogī codyamāno'ntarātmanā.  
bhrameṇa bhrāntabuddhestu jñānaṃ sarvaṃ praṇaśyati .. 12.11 ..

### [1.12.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.13)

vārttā nāśayate cittaṃ codyamāno'ntarātmanā.  
varttanākrāntabuddhestu sarvaṃ jñānaṃ praṇaśyati .. 12.12 ..

### [1.12.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.14)

āvṛtya manasā śuklaṃ paṭaṃ vā kambalaṃ tathā.  
tatastu paramaṃ brahma kṣipramevānucintayet .. 12.13 ..

### [1.12.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.15)

tasmāccaivātmano doṣāṃstūpasargānupasthitān .  
parita tyajeta medhāvī yadīcchet siddhimātmanaḥ .. 12.14 ..

### [1.12.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.16)

ṛṣayo devagandharvā yakṣoragamahāsurāḥ.  
upasargeṣu saṃyuktā āvarttante punaḥ punaḥ .. 12.15 ..

### [1.12.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.17)

tasmādyuktaḥ sadā yogī laghvāhārī jitendriyaḥ.  
tathā suptaḥ susūkṣmeṣu dhāraṇāṃ mūrdhni dhārayet .. 12.16 ..

### [1.12.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.18)

tatastu yogayuktasya jitanidrasya yoginaḥ.  
upasargāḥ punaścānte jāyante prāṇasaṃjñakāḥ .. 12.17 ..

### [1.12.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.19)

pṛthivīṃ dhārayetsarvāṃ tataścāpo hyanantaram.  
tato'gniñcaiva sarveṣāmākāśaṃ mana eva ca .. 12.18 ..

### [1.12.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.20)

tataḥ parāṃ punarbuddhiṃ dhārayedyatnato yatī.  
kiddhīnāñcaiva liṅgāni dṛṣṭvā dṛṣṭvā parityajet .. 12.19 ..

### [1.12.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.21)

pṛthvīṃ dhārayamāṇasya mahī sūkṣmā pravartate.  
apo dhārayamāṇasya āpaḥ sūkṣmā bhavanti hi.  
śītā rasāḥ pravarttante sūkṣmā hyamṛtasannibhāḥ .. 12.20 ..

### [1.12.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.22)

tejo dhārayamāṇasya tejaḥ sūkṣmā pravarttate.  
ātmānaṃ manyate tejastadbhāvamanupaśyati .. 12.21 ..

### [1.12.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.23)

ātmānaṃ manyate vāyuṃ vāyuvanmaṇḍalaṃ prabho .  
ākāśaṃ dhārayāṇasya vyoma sūkṣmaṃ pravarttate .. 12.22 ..

### [1.12.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.24)

paśyate maṇḍalaṃ sūkṣmaṃ ghoṣaścāsya pravarttate .  
ātmānaṃ manyate nityaṃ vāyuḥ sūkṣmaḥ pravarttate .. 12.23 ..

### [1.12.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.25)

tathā mano dhārayato manaḥ sūkṣmaṃ pravarttate .  
manasā sarvabhūtānāṃ manastu viśate hi saḥ.  
buddhyā buddhiṃ yadā yuñjettadā vijñāya buddhayate .. 12.24 ..

### [1.12.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.26)

etāni sapta sūkṣmāṇi viditvā yastu yogavit.  
parityajati medhāvī sa buddhyā paramaṃ vrajet .. 12.25 ..

### [1.12.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.27)

yasmin yasmiṃśca saṃyukto bhūta aiśvaryalakṣaṇe.  
tatraiva saṅgaṃ bhajate tenaiva pravinaśyati .. 12.26 ..

### [1.12.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.28)

tasmādviditvā sūkṣmāṇi saṃsaktāni parasparam.  
parityajati yobuddhyā sa paraṃ prapnuyāddvijaḥ .. 12.27 ..

### [1.12.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.29)

dṛśyante hi mahātmāna ṛṣayo divyacakṣuṣaḥ.  
saṃsaktāḥ sūkṣmabhāveṣu te doṣāsteṣu saṃjñitāḥ..12.28  
tasmānna niścayaḥ kāryaḥ sūkṣmeṣviha kadācana.  
aiśvaryājjāyate rāgo virāgaṃ brahma cocyate .. 12.29 ..

### [1.12.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.30)

viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgañca maheśvaram.  
pradhānaṃ viniyogajñaḥ paraṃ brahmādhigacchati .. 12.30 ..

### [1.12.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.31)

sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ svatantratā nityamaluptaśaktiḥ.  
anantaśaktiśca vibhorvidhijñāḥ ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya .. 12.31 ..

### [1.12.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.32)

nityaṃ brahmadhano yukta upasargaiḥ pramucyate.  
jitaśvāsopasargasya jitarāmasya yoginaḥ.  
ekā bahiḥśarīre'smin dhāraṇā sarvakāmikī .. 12.32 ..

### [1.12.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.33)

viśedyadā dvijo yukto yatra yatrārppayenmanaḥ .  
bhūtānyāviśate vāpi trailokyañcāpi kampayet .. 12.33 ..

### [1.12.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.34)

etayā praviśeddehaṃ hitvā dehaṃ punastviha.  
manodvāraṃ hi yogānāmādityañca vinirddiśet .. 12.34 ..

### [1.12.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.35)

ādānādikriyāṇāntu āditya iti cocyate.  
etena vidhinā yogī viraktaḥ sūkṣmavarjjitaḥ.  
prakṛtiṃ samatikramya rudraloke mahīyate .. 12.35 ..

### [1.12.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.36)

aiśvaryaguṇasamprāptaṃ brahmabhūtantu taṃ prabhum.  
devasthāneṣu sarveṣu sarvatastu nivarttate .. 12.36 ..

### [1.12.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.37)

paiśācāṃśacava piśācāṃśca rākṣasena ca rākṣasān .  
gāndharveṇa ca gandharvān kaubereṇa kuberajān .. 12.37 ..

### [1.12.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.38)

indramaindreṇa sthānena saumyaṃ saumyena caiva hi.  
prajāpatiṃ tathā caiva prājāpatyena sādhayet .. 12.38 ..

### [1.12.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.39)

brāhmaṃ brāhyena cāpyevamupāmantrayate prabhum.  
tatra saktastu unmattastasmātsarvaṃ pravarttate .. 12.39 ..

### [1.12.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.40)

nityaṃ brahmaparo yuktaḥ sthānānyetāni vai tyajet .  
asajyamānaḥ sthāneṣu dvijaḥ sarvagato bhavet .. 12.40 ..

### [1.12.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12.41)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte yogopasarganirūpaṇaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ .. 12 ..

## Linked texts (2)

- [Kṛtyakalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.krtyakalpataru.27.p388) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Śārṅgadharapaddhati](https://indike.org/pramana/in.lit.subhasita.subhasita.kosa.sarngadharapaddhati.182.33) — Śārṅgadhara, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.12) · Pramāṇa
