<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.21

# Vayupurana 1.21: adhyāyaḥ 21

Vāyupurāṇa 1.21

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 21

### [1.21.p1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p1)

.. sūta uvāca ..

### [1.21.p2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p2)

ṛṣīṇāmagnikalpānāṃ naimiṣāraṇyavāsinām .  
ṛṣiḥ śrutidharaḥ prājñaḥ sāvarṇirnnāma nāmataḥ .. 21.1 ..

### [1.21.p3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p3)

teṣāṃ sopyagrato bhūtvā vāyuṃ vākyaviśāradaḥ.  
sātatyaṃ tatra kurvantaṃ priyārthe satrayājinām.  
vinayenopasaṃgamya papraccha sa mahādyutim .. 21.2 ..

### [1.21.p4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p4)

..sāvarṇiruvāca ..

### [1.21.p5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p5)

vibho purāṇasaṃ baddhāṃ kathāṃ vai vedasaṃmitām.  
śrotumicchāmahe samyak prasādātsarvadarśinaḥ .. 21.3 ..

### [1.21.p6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p6)

hiraṇyagarbho bhagavān lalāṭānnīlalohitam.  
kathaṃ tattejasaṃ devaṃ labdhavān putramātmanaḥ .. 21.4 ..

### [1.21.p7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p7)

kathaṃ ca bhagavān jajñe brahmā kamalasaṃbhavaḥ.  
rudratvaṃ caiva sarvasya svātmajasya kathaṃ punaḥ .. 21.5 ..

### [1.21.p8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p8)

kathaṃ ca viṣṇo rudreṇa sārddhaṃ prītiranuttamā.  
sarve viṣṇumayā devā sarve viṣṇumayā gaṇāḥ .. 21.6 ..

### [1.21.p9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p9)

na ca viṣṇusamā kācidgatiranyā vidhīyate.  
ityevaṃ satataṃ devā gāyante nātra saṃśayaḥ.  
bhavasya sakathaṃ nityaṃ praṇāmaṃ kurute hariḥ .. 21.7 ..

### [1.21.p10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p10)

..sūta uvāca ..

### [1.21.p11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p11)

evamukte tu bhagavān vāyuḥ sāvarṇimabravīt.  
aho sādhu tvayā sādho pṛṣṭaḥ praśno hyanuttamaḥ .. 21.8 ..

### [1.21.p12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p12)

bhavasya putrajanmatvaṃ brahmaṇaḥ so'bhavadyathā.  
brahmaṇaḥ padma yonitvaṃ rudratvaṃ śaṃkarasya ca .. 21.9 ..

### [1.21.p13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p13)

dvābhyāmapi ca samprītir  
viṣṇoścaiva bhavasya ca .  
yaccāpi kurute nityaṃ praṇāmaṃ śaṃkarasya ca.  
vistareṇānupūrvyācca śrṛṇuta bruvato mama .. 21.10 ..

### [1.21.p14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p14)

manvantarasya saṃhāre paścimasya mahātmanaḥ.  
āsīttu saptamaḥ kalpaḥ padmo nāma dvijottama.  
vārāhaḥ sāmpratasteṣāṃ tasya vakṣyāmi vistaram .. 21.11 ..

### [1.21.p15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p15)

..sāvarṇiruvāca..

### [1.21.p16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p16)

kiyatā caiva kālena kalpaḥ sambhavate katham.  
kiṃ ca pramāṇaṃ kalpasya tatra prabrūhi pṛcchatām .. 21.12 ..

### [1.21.p17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p17)

..vāyuruvāca..

### [1.21.p18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p18)

manvantarāṇāṃ saptānāṃ kālasaṃkhyā yathākramam.  
pravakṣyāmi samāsena bruvato me nibodhata .. 21.13 ..

### [1.21.p19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p19)

koṭīnāṃ dve sahasre vai aṣṭau koṭiśatāni ca .  
dviṣaṣṭiśca tathā koṭyo niyutāni ca saptatiḥ.  
kalpārddhasya tu saṃkhyāyāmetat sarvamudāhṛtam .. 21.14 ..

### [1.21.p20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p20)

pūrvoktau ca guṇacchedau varṣāgraṃ labdamādiśet .  
śataṃ caiva tu koṭīnāṃ koṭīnāmaṣṭasaptatiḥ.  
dve ca śatasahasre tu navatirniyutāni ca .. 21.15 ..

### [1.21.p21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p21)

mānuṣeṇa pramāṇena yāvadvaivasvatāntaram.  
eṣa kalpastu vijñeyaḥ kalpārddhadviguṇīkṛtaḥ .. 21.16 ..

### [1.21.p22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p22)

anāgatānāṃ saptānāmetadeva yathākramam.  
pramāṇaṃ kālasaṃkhyāyā vijñeyaṃ matamaiśvaram .. 21.17 ..

### [1.21.p23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p23)

niyutānyaṣṭapañcāśattathā'śītiśatāni ca.  
caturaśītiścavānyāni prayutāni pramāṇataḥ .. 21.18 ..

### [1.21.p24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p24)

saptarṣayo manuścaiva devāścendrapurogamāḥ.  
etat kālasya vijñeyaṃ varṣāgrantu pramāṇataḥ .. 21.19 ..

### [1.21.p25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p25)

evaṃ manvantaraṃ teṣāṃ mānuṣāntaḥ prakīrttitaḥ.  
praṇavāntāśacava ye devāḥ sādhyā devagaṇāśca ye.  
viśvedevāśacava ye nityāḥ kalpaṃ jīvanti te gaṇāḥ .. 21.20 ..

### [1.21.p26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p26)

ayaṃ yo varttate kalpo vārāhaḥ sa tu kīrttyate.  
yasmin svāyambhuvādyāśca manavaśca caturddaśa .. 21.21 ..

### [1.21.p27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p27)

..ṛṣaya ūcuḥ..

### [1.21.p28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p28)

kasmādvārāhakalpoyaṃ nāmataḥ parikīrtitaḥ.  
kasmācca kāraṇāddevo varāha iti kīrttyate .. 21.22 ..

### [1.21.p29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p29)

ko vā varāho bhagavān kasya yoniḥ kimātmakaḥ.  
varāhaḥ kathamutpanna etadicchāma veditum .. 21.23 ..

### [1.21.p30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p30)

..vāyuruvāca..

### [1.21.p31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p31)

varāhastu yathotpanno yasminnarthe ca kalpitaḥ.  
vārāhaśca yathā kalpaḥ kalpatvaṃ kalpanā ca yā .. 21.24 ..

### [1.21.p32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p32)

kalpayorantaraṃ yacca tasya cāsya ca kalpitam.  
tatsarvaṃ sampravakṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam .. 21.25 ..

### [1.21.p33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p33)

bhavastu prathamaḥ kalpo lokādau prathitaḥ purā.  
jñātavyo bhagavānatra hyānandaḥ sāmprataḥ svayam .. 21.26 ..

### [1.21.p34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p34)

brahmasthānamidaṃ divyaṃ prāptaṃ vā divyasambhavam.  
dvitīyastu bhuvaḥ kalpastṛtīyastapa ucyate .. 21.27 ..

### [1.21.p35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p35)

bhavaścaturtho vijñeyaḥ paṃcamo rambha eva ca.  
ṛtukalpastathā ṣaṣṭhaḥ saptamastu kratuḥ smṛtaḥ .. 21.28 ..

### [1.21.p36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p36)

aṣṭamastu bhavedvahnirnavamo havyavahanaḥ.  
sāvitro daśamaḥ kalpo bhuvastvekādaśaḥ smṛtaḥ .. 21.29 ..

### [1.21.p37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p37)

uśiko dvādaśastatra kuśikastu trayodaśaḥ.  
caturddaśastu gandharvo gandharvo yatra vai svaraḥ.  
utpannastu yathā nādo gandharvā yatra cotthitāḥ .. 21.30 ..

### [1.21.p38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p38)

ṛṣabhastu tataḥ kalpo jñeyaḥ paṃcadaśo dvijāḥ.  
ṛṣayo yatra sambhūtāḥ svaro lokamanoharaḥ .. 21.31 ..

### [1.21.p39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p39)

ṣaḍjastu ṣoḍaśaḥ kalpaḥ ṣaḍjanā yatra carṣayaḥ.  
śiśiraśca vasantaśca nidāgho varṣa eva ca .. 21.32 ..

### [1.21.p40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p40)

śaraddhemanta ityete mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ.  
utpannāḥ ṣaḍja saṃsiddhāḥ putrāḥ kalpe tu ṣoḍaśe .. 21.33 ..

### [1.21.p41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p41)

yasmājjātaiśca taiḥ ṣaḍabhiḥ sadyo jāto maheśvaraḥ.  
tasmāt samutthitaḥ ṣaḍjaḥ svarastūdadhisannibhaḥ .. 21.34 ..

### [1.21.p42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p42)

tataḥ saptadaśaḥ kalpo mārjālīya iti smṛtaḥ.  
mārjjālīyaṃ tu tat karma yasmādbrāhmamakalpayat .. 21.35 ..

### [1.21.p43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p43)

tatastu madhyamo nāma kalpo'ṣṭādaśa ucyate.  
yasmiṃstu madhyamo nāma svaro dhaivatapūjitaḥ .  
utpannaḥ sarvabhūteṣu madhyamo vai svayaṃbhuvaḥ .. 21.36 ..

### [1.21.p44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p44)

tatastvekonaviṃśastu kalpo vairājakaḥ smṛtaḥ.  
vairājo yatra bhagavān munurvai brahmaṇaḥ sutaḥ .. 21.37 ..

### [1.21.p45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p45)

tasya putrastu dharmātmā dadhīcirnnāma dhārmikaḥ.  
prajāpatirmahātejā babhūva tridaśeśvaraḥ .. 21.38 ..

### [1.21.p46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p46)

akāmayata gāyatrī yajamānaṃ prajāpatim.  
tasmājjajñe svaraḥ srigdhaḥ putrastasya dadhīcinaḥ .. 21.39 ..

### [1.21.p47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p47)

tato viṃśatimaḥ kalpo niṣādaḥ parikīrttitaḥ.  
prajāpatistu taṃ dṛṣṭvā svayambhūprabhavaṃ tadā.  
virarāma prajāḥ sraṣṭuṃ niṣādastu tapo'tapat .. 21.40 ..

### [1.21.p48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p48)

divyaṃ varṣasahasrantu nirāhāro jitendriyaḥ.  
tamuvāca mahāṃtejā brahmā lokapitāmahaḥ .. 21.41 ..

### [1.21.p49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p49)

ūrddhvabāhuṃ tapoglānaṃ duḥkhitaṃ kṣutpipāsitam.  
niṣīdetyabravīdenaṃ putraṃ śāntaṃ pitāmahaḥ.  
tasmānniṣādaḥ sambhūtaḥ svarastu sa niṣādavān .. 21.42 ..

### [1.21.p50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p50)

ekaviṃśatimaḥ kalpo vijñeyaḥ pañcamo dvijāḥ.  
prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca .. 21.43 ..

### [1.21.p51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p51)

brahmaṇo mānasāḥ putrāḥ pañcaite brahmaṇaḥ samāḥ.  
taistvarthavādibhiryuktairvāgbhiriṣṭo maheśvaraḥ .. 21.44 ..

### [1.21.p52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p52)

yasmātparigatairgītaḥ pañcabhistairmahātmabhiḥ.  
svarastu pañcamaḥ snigdhaḥ tasmātkalpastu pañcamaḥ .. 21.45 ..

### [1.21.p53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p53)

dvāviṃśastu tathā kalpo vijñeyo meghavāhanaḥ.  
yatra viṣṇurmahābāhurmegho bhūtvā maheśvaram.  
divyaṃ varṣasahasrantu avahat kṛttivāsasam .. 21.46 ..

### [1.21.p54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p54)

tasya niḥśvasamānasya bhārākāntasya vai mukhāt.  
nirjagāma mahākāyaḥ kālo lokaprakāśanaḥ.  
yastvayaṃ paṭhyate viprairviṣṇurvai kaśyapātmajaḥ .. 21.47 ..

### [1.21.p55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p55)

trayoviṃśatimaḥ kalpo vijñeyaścintakastathā.  
prajāpatisutaḥ śrīmān citiśca mithunañca tau .. 21.48 ..

### [1.21.p56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p56)

dhyāyato brahmaṇaścaiva yasmāccintā samutthitā.  
tasmāttu cintakaḥ so vai kalpaḥ proktaḥ svayambhuvā .. 21.49 ..

### [1.21.p57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p57)

caturviṃśatimaścāpi hyākūtiḥ kalpa ucyate.  
ākūtiśca tathā devī mithunaṃ sambabhūva ha .. 21.50 ..

### [1.21.p58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p58)

prajāḥ sraṣṭuṃ tathākūtiṃ yasmādāha prajāpatiḥ.  
tasmāt sa puruṣo jñeya ākūtiḥ kalpasaṃjñitaḥ .. 21.51 ..

### [1.21.p59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p59)

pañcaviṃśatimaḥ kalpo vijñātiḥ parikīrttitaḥ.  
vijñātiśca tathā devī mithunaṃ samprasūyate .. 21.52 ..

### [1.21.p60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p60)

dhyāyataḥ putrakāmasya manasyadhyātmasaṃjñitam.  
vijñātaṃ vai samāsena vijñātistu tataḥ smṛtaḥ .. 21.53 ..

### [1.21.p61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p61)

ṣaḍ‌viṃśastu tataḥ kalpo mana ityabhidhīyate.  
devī ca śāṅkarī nāma mithunaṃ samprasūyate .. 21.54 ..

### [1.21.p62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p62)

prajā vai cintamānasya sraṣṭukāmasya vai tadā.  
yasmāt prajāsambhavanādutpannastu svayambhuvā .  
tasmāt prajāsambhavanādbhāvanāsambhavaḥ smṛtaḥ .. 21.55 ..

### [1.21.p63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p63)

saptaviṃśatimaḥ kalpo bhāvo vai kalpasaṃjñitaḥ.  
paurṇamāsī tathā devī mithunaṃ samapadyata .. 21.56 ..

### [1.21.p64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p64)

prajā vai sraṣṭukāmasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ.  
dhyāyatastu paraṃ dhyānaṃ paramātmānamīśvaram .. 21.57 ..

### [1.21.p65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p65)

agnistu maṇḍalībhūtvā raśmijālasamāvṛtaḥ .  
bhuvandivañcaviṣṭabhya dīpyate sa mahāvapuḥ .. 21.58 ..

### [1.21.p66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p66)

tato varṣasahasrānte sampūrṇe jyotimaṇḍale.  
āviṣṭayā sahotpannamapaśyat sūryamaṇḍalam .. 21.59 ..

### [1.21.p67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p67)

yasmādadṛśyo bhūtānāṃ brahmaṇā parameṣṭhinā.  
dṛṣṭastu bhagavān devaḥ sūryyaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ .. 21.60 ..

### [1.21.p68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p68)

sarvve yogāśca mantrāśca maṇḍalena sahotthitāḥ.  
yasmāt kalpo hyayaṃ dṛṣṭastasmāttaṃ darśa mucyate .. 21.61 ..

### [1.21.p69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p69)

yasmānmanasi sampūrṇo brahamaṇaḥ parameṣṭhinaḥ.  
purā vai bhagavān somaḥ paurṇamāsī tataḥ smṛtā .. 21.62 ..

### [1.21.p70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p70)

tasmāttu parvadarśe vai paurṇamāsañca yogibhiḥ.  
ubhayoḥ pakṣayorjyeṣṭhamātmano hitakāmyayā .. 21.63 ..

### [1.21.p71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p71)

darśañca paurṇamāsañca ye yajanti dvijātayaḥ.  
na teṣāṃ punarāvṛttirbrahmalokāt kadācana .. 21.64 ..

### [1.21.p72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p72)

yo'nāhitāgniḥ prayato vīrādhvānaṃ gatopi vā .  
samādhāya manastīvraṃ mantramuccārayecchanaiḥ .. 21.65 ..

### [1.21.p73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p73)

tvamagne rudro asuro mahī divastvaṃ śarvvo mārutaṃ pṛṣṭa īśiṣe. \*  
tvaṃ pāśagandharvvaśiṣaṃ pūṣā vidhattapāsinā.  
ityeva mantraṃ manasā samyaguccārayeddvijaḥ.  
agniṃ praviśate yastu rudralokaṃ sa gacchati .. 21.66 ..

### [1.21.p74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p74)

somaścāgnistu bhagavān kālo rudra iti śrutiḥ.  
tasmādyaḥ praviśedagniṃ sa rudrānna nivarttate .. 21.67 ..

### [1.21.p75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p75)

aṣṭāviṃśatimaḥ kalpo bṛhadityabhisaṃjñitaḥ.  
brahmaṇaḥ putrakāmasya sraṣṭhukāmasya vai prajāḥ.  
dhyāyamānasya manasā bṛhatsāma rathantaram .. 21.68 ..

### [1.21.p76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p76)

yasmāttatra samutpanno bṛhataḥ sarvvatomukhaḥ.  
tasmāttu bṛhataḥ kalpo vijñeyastattvacintakaiḥ .. 21.69 ..

### [1.21.p77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p77)

aṣṭāśītisahasrāṇāṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ .  
rathantarantuvijñeyaṃ paramaṃ sūryyamaṇḍalam.  
tasmādaṇḍantu vijñeyamabhedyaṃ sūryamaṇḍalam .. 21.70 ..

### [1.21.p78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p78)

yatsūryyamaṇḍalañcāpi bṛhatsāma tu bhidyate.  
bhitvā caivaṃ dvijā yānti yogātmāno dṛḍhavratāḥ.  
saṅghātamupanītāśca anye kalpā rathantare .. 21.71 ..

### [1.21.p79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p79)

ityetattu mayā proktaṃ citramadhyātmadarśanam.  
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi kalpānāṃ vistaraṃ śubham .. 21.72 ..

### [1.21.p80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p80)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte kalpanirūpaṇaṃ nāmaikaviṃśodhyāyaḥ .. 21 ..

### [1.21.p81](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.p81)

1.21.66 tvamagne iti

### [1.21.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21.1)

tvamagne rudro asuro maho divastvaṃ śardho mārutaṃ pṛkṣa īśiṣe .  
tvaṃ vātairaruṇairyāsi śaṃgayastvaṃ pūṣā vidhataḥ pāsi nu tmanā ..ṛ. 2.1.6, taisaṃ. 1.3.14.1..

## Linked texts (2)

- [Saurapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.saiva.saura.22.10) — Sanskrit
- [Śivatattvaviveka (Appayya Dīkṣita)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.sivatattvaviveka-appayya-diksita.38.1) — Appayya Dīkṣita 1560, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.21) · Pramāṇa
