<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.26

# Vayupurana 1.26: adhyāyaḥ 26

Vāyupurāṇa 1.26

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 26

### [1.26.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.1)

..sūta uvāca..

### [1.26.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.2)

aho vismayanīyāni rahasyāni mahāmate.  
tvayoktāni yathātattvaṃ lokānugrahakāraṇāt .. 26.1 ..

### [1.26.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.3)

tatra vai saṃśayo mahyamavatā (vā) reṣu śūlinaḥ.  
kiṃ kāraṇaṃ mahādevaḥ kaliṃ prāpya sudāruṇam.  
hitvā yugāni pūrvāṇi avatāraṃ karoti vai .. 26.2 ..

### [1.26.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.4)

asminmanvantare caiva prāpte vaivasvate prabho.  
avatāraṃ kathañcakre etadicchāmi veditum .. 26.3 ..

### [1.26.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.5)

na te'styaviditaṃ kiñcidiha loke paratra ca.  
bhaktānāmupadeśārthaṃ vinayāt pṛcchato mama.  
kathayasva mahāprājña yadi śrāvyaṃ mahāmatam .. 26.4 ..

### [1.26.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.6)

..lomaśa uvāca..

### [1.26.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.7)

evaṃ pṛṣṭo'tha bhagavān vāyurlokahite rataḥ.  
idamāha mahātejā vāyurlokanamaskṛtaḥ .. 26.5 ..

### [1.26.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.8)

etadghuptatamaṃ loke yanmāntvaṃ paripṛcchasi.  
tatsarvaṃ śrṛṇu gādheya ucyamānaṃ yathākramam .. 26.6 ..

### [1.26.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.9)

purā hyekārṇave vṛtte divye varṣasahasrake.  
sraṣṭukāmaḥ prajā brahmā cintayāmāsa duḥśitaḥ .. 26.7 ..

### [1.26.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.10)

tasya cintayamānasya prādurbhūtaḥ kumārakaḥ.  
divyagandhaḥ sudhāpekṣī divyāṃ śrutimudīrayan .. 26.8 ..

### [1.26.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.11)

aśabdasparśarūpāntāmagandhāṃ rasavarjjitām.  
śrutiṃ hyudīrayan devo yāmavindaccaturmmukhaḥ .. 26.9 ..

### [1.26.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.12)

tatastu dhyānasaṃyuktastapa āsthāya bhairavam.  
cintayāmāsa manasā tritayaṃ ko'nvayantviti .. 26.10 ..

### [1.26.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.13)

tasya cintayamānasya prādurbhūtaṃ tadakṣaram.  
aśabdasparśarūpañca rasagandhavivarjjitam .. 26.11 ..

### [1.26.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.14)

athottamaṃ sa lokeṣu svamūrttiñcāpi paśyati.  
dhyāyanvai sa tadā devamathainaṃ paśyate punaḥ .. 26.12 ..

### [1.26.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.15)

taṃ śvetamatha raktañca pītaṃ kṛṣṇaṃ tadā punaḥ.  
varṇasthaṃ tatra paśyeta na strī na ca napuṃsakam .. 26.13 ..

### [1.26.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.16)

tatsarvaṃ suciraṃ jñātvā cintayan hi tadakṣaram .  
tasya cintayamānasya kaṇṭhāduttiṣṭhate'kṣaraḥ .. 26.14 ..

### [1.26.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.17)

ekamātro mahāghoṣaḥ śvetavarṇaḥ sunirmalaḥ.  
sa oṅkāro bhavedvedaḥ akṣaraṃ vai maheśvaraḥ .. 26.15 ..

### [1.26.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.18)

tataścintayamānasya tvakṣaraṃ vai svayambhuvaḥ.  
prādurbhūtantu raktantu sa devaḥ prathamaḥ smṛtaḥ .. 26.16 ..

### [1.26.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.19)

ṛgvedaṃ prathamaṃ tasya tvagnimīḻe purohitam.  
etāṃ dṛṣṭvā ṛcaṃ brahmā cintayāmāsa vai punaḥ.  
tadakṣaraṃ mahātejāḥ kimetaditi lokakṛt .. 26.17 ..

### [1.26.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.20)

tasya cintayamānasya tasminnatha maheśvaraḥ .  
dvimātramakṣaraṃ jajñe īśitvena dvimātrikam .. 26.18 ..

### [1.26.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.21)

tataḥ punardvimātraṃ tu cintayāmāsa cākṣaram.  
prādurbhūtaṃ ca raktaṃ tacchedane gṛhya sā yajuḥ .. 26.19 ..

### [1.26.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.22)

iṣe tvorjjetvā vāyavastha devo vaḥ savitā punaḥ.  
ṛgveda ekamātrastu dvimātrantu yajuḥ smṛtam .. 26.20 ..

### [1.26.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.23)

tato vedaṃ dvimātraṃ tu dṛṣṭvā caiva tadakṣaram.  
dvimātraṃ cintayan brahma tvakṣaraṃ punarīśvaraḥ .. 26.21 ..

### [1.26.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.24)

tasya cintayamānasya coṅkāraḥ sambabhūva ha.  
tatastadakṣaraṃ brahmā oṅkāraṃ samacintayat .. 26.22 ..

### [1.26.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.25)

athāpaśyattataḥ pītāmṛcaṃ caiva samutthitām.  
agna āyāhi vītaye gṛṇāno havyadātaye .. 26.23 ..

### [1.26.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.26)

tatastu sa mahātejā dṛṣṭvā vedānupasthitān.  
cintayitvā ca bhagavāṃstrisandhyaṃ yatrrirakṣaram.  
trivarṇaṃ yat triṣavaṇamoṅkāraṃ brahmasaṃjñitam .. 26.24 ..

### [1.26.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.27)

tataśvaiva trisaṃyogāt trivarṇaṃ tu tadakṣaram.  
lakṣyālakṣyapradṛśyaṃ ca sahitaṃ tridivaṃ trikam .. 26.25 ..

### [1.26.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.28)

trimātraṃ tripadaṃ caiva triyogaṃ caiva śāśvatam.  
tasmāttadakṣaraṃ brahmā cintayāmāsa vai prabhuḥ .. 26.26 ..

### [1.26.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.29)

tasmāttadakṣaraṃ so'tha brahmarūpaṃ svayambhuvaḥ.  
caturddaśamukhaṃ devaṃ paśyate dīptatejasam.  
tamoṅkāraṃ sa kṛtvādau vijñeyaḥ sa svayambhuvaḥ .. 26.27 ..

### [1.26.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.30)

caturmukhamukhāttasmādajāyanta caturddaśa.  
nānāvarṇāḥ svarā divyamādyaṃ tacca tadakṣaram.  
tasmāt triṣaṣṭivarṇā vai akāraprabhavāḥ smṛtāḥ .. 26.28 ..

### [1.26.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.31)

tataḥ sādhāraṇārthāya varṇānāntu svayambhuvaḥ.  
akārarūpa ādau tu sthitaḥ sa prathamaḥ svaraḥ .. 26.29 ..

### [1.26.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.32)

tatastebhyaḥ svarebhyastu caturddaśa mahāmukhāḥ.  
manavaḥ samprasūyante divyā manvantare svarāḥ .. 26.30 ..

### [1.26.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.33)

caturddaśamukho yaśca akāro brahmasaṃjñitaḥ.  
brahmakalpaḥ samākhyātaḥ sarvavarṇaḥ prajāpatiḥ .. 26.31 ..

### [1.26.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.34)

mukhāttu prathamāttasya manuḥ svāyambhuvaḥ smṛtaḥ.  
akārastu sa vijñeyaḥ śvetavarṇaḥ svayambhuvaḥ .. 26.32 ..

### [1.26.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.35)

dvitīyāttu mukhāttasya ākāro vai mukhaḥ smṛtaḥ.  
nāmnā svārociṣo nāma varṇaḥ pāṇḍura ucyate .. 26.33 ..

### [1.26.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.36)

tṛtīyāttu mukhāttasya ikāro yajuṣāṃ varaḥ.  
yajurmayaḥ sa cādityo yajurvedo yataḥ smṛtaḥ .. 26.34 ..

### [1.26.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.37)

īkāraḥ sa manurjñeyo raktavarṇaḥ pratāpavān.  
tataḥ kṣatraṃ pravarttanta tasmādraktastu kṣatriyaḥ .. 26.35 ..

### [1.26.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.38)

caturthāttu mukhāttasya ukāraḥ svara ucyate.  
varṇatastu smṛtastāmraḥ sa manustāmasaḥ smṛtaḥ .. 26.36 ..

### [1.26.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.39)

pañcamāttu mukhāttasya ūkāro nāma jāyate.  
pītako varṇataścaiva manuścāpi cariṣṇavaḥ .. 26.37 ..

### [1.26.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.40)

tataḥ ṣaṣṭhānmukhāttasya oṅkāraḥ kapilaḥ smṛtaḥ.  
variṣṭhaśca tataḥ ṣaṣṭho vijayaḥ sa mahātapāḥ .. 26.38 ..

### [1.26.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.41)

saptamāttu mukhāttasya tato vaivasvato manuḥ.  
ṛkāraśca svarastatra varṇataḥ kuṣṇa ucyate .. 26.39 ..

### [1.26.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.42)

aṣṭamāttu mukhāttasya ṝkāraḥ śyāmavarṇataḥ.  
śyāmākṣarasavarṇaśca tataḥ sāvarṇirucyate .. 26.40 ..

### [1.26.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.43)

mukhāttu navamāttasya lṛkāro navamaḥ smṛtaḥ.  
dhūmro vai varṇataścāpi dhūmrasva manurucyate .. 26.41 ..

### [1.26.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.44)

daśamāttu mukhāttasya lṛkāraḥ prabhurucyate.  
samaścaiva savarṇaśca babhau sāvarṇiko manuḥ .. 26.42 ..

### [1.26.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.45)

mukhādekādaśāttasya ekāro manurucyate.  
piśaṅgo varṇataścaiva piśaṅgo varṇa ucyate .. 26.43 ..

### [1.26.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.46)

dvādaśāttu mukhāttasya aikāro nāma ucyate.  
piśaṅgo bhasmavarṇābhaḥ piśaṅgo manurucyate .. 26.44 ..

### [1.26.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.47)

trayodaśānmukhāttasya okāro varṇa ucyate.  
pañcavarṇasamāyukta okāro varṇa uttamaḥ .. 26.45 ..

### [1.26.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.48)

caturddaśamukhāttasya aukāro varṇa ucyate.  
karbūro varṇataścaiva manuḥ sāvarṇirucyate .. 26.46 ..

### [1.26.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.49)

ityete manavaścaiva svarā varṇāśca kalpataḥ.  
vijñeyā hi yathātattvaṃ svarato varṇatastathā .. 26.47 ..

### [1.26.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.50)

parasparasavarṇāśca svarā yasmād vṛtā hi vai .  
tasmātteṣāṃ savarṇatvādanvayastu prakīrtitaḥ .. 26.48 ..

### [1.26.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.51)

savarṇāḥ sadṛśāścaiva yasmājjātāstu kalpajāḥ.  
tasmāt prajānāṃ loke'smin savarṇāḥ sarvasandhayaḥ .. 26.49 ..

### [1.26.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.52)

bhaviṣyanti yathāśailaṃ varṇāśca nyāyato'rthataḥ.  
abhyāsātsandhayaścaiva tasmājjñeyāḥ svarā iti .. 26.50 ..

### [1.26.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26.53)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte svarotpattirnāma ṣaḍ‌viṃśo'dhyāyaḥ .. 26 ..

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.26) · Pramāṇa
