<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.31

# Vayupurana 1.31: adhyāyaḥ 31

Vāyupurāṇa 1.31

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 31

### [1.31.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.1)

..sūta uvāca ..

### [1.31.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.2)

ityeṣā samanujñātā kathā pāpapraṇāśinī.  
yā dakṣamadhikṛtyeha kathā śarvādupāgatā .. 31.1 ..

### [1.31.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.3)

pitṛvaṃśaprasaṅgena kathā hyeṣā prakīrtitā.  
pitṝṇāmānupūrvyeṇa devān vakṣyāmyataḥ param .. 31.2 ..

### [1.31.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.4)

tretāyugamukhe pūrvamāsan svāyambhuve'ntare .  
devā yāmā iti khyātāḥ pūrvaṃ ye yajñasūnavaḥ .. 31.3 ..

### [1.31.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.5)

ajitā brahmaṇaḥ putrā jitā jidajitāśca ye.  
putrāḥ svāyambhuvasyaite śukranāmnā mānasāḥ .. 31.4 ..

### [1.31.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.6)

tṛptimanto gaṇā hyete devānāntu trayaḥ smṛtāḥ .  
chandogāstu trayastriṃśatsarve svāyambhuvasya ha .. 31.5 ..

### [1.31.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.7)

yaduryayātirdvau devau dīdhayaḥ sravaso matiḥ.  
vibhāsaśca kratuścaiva prajātirviśato dyutiḥ .. 31.6 ..

### [1.31.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.8)

vāyaso maṅgalaścaiva yāmā dvādaśa kīrtitāḥ.  
abhimanyurugradṛṣṭiḥ samayo'tha śuciśravāḥ.  
kevalo viśvarūpaśca supakṣo madhupastathā .. 31.7 ..

### [1.31.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.9)

turīyo nirhapuścaiva yukto grāvājinastu te.  
yamino viśvadevādyaṃ yaviṣṭho'mṛtavānapi .. 31.8 ..

### [1.31.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.10)

ajiro vibhurvibhāvaśca mṛliko'tha didehakaḥ.  
śrutiśrṛṇo bṛhacchukro devā dvādaśa kīrtitāḥ .. 31.9 ..

### [1.31.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.11)

āsan svāyambhuvasyaite antare somapāyinaḥ.  
tviṣimanto gaṇā hyete vīryavanto mahābalāḥ .. 31.10 ..

### [1.31.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.12)

teṣāmindraḥ sadā hyāsīdviśvabhuk prathamo vibhuḥ.  
asurā yetadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ .. 31.11 ..

### [1.31.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.13)

suparṇayakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ.  
aṣṭau te pitṛbhiḥ sārddhaṃ nāsatyā devayonayaḥ .. 31.12 ..

### [1.31.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.14)

svāyambhuve'ntare'tītāḥ prajāstvāsāṃ sahasraśaḥ.  
prabhāvarūpasampannā āyuṣā ca balena ca .. 31.13 ..

### [1.31.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.15)

vistarādiha nocyante mā prasaṅgo bhavatviha.  
svāyambhuvo nisargaśca vijñeyaḥ sāmprataṃ manuḥ .. 31.14 ..

### [1.31.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.16)

atīte varttamānena dṛṣṭo vaivasvatena saḥ.  
prajābhirdevatābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha .. 31.15 ..

### [1.31.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.17)

teṣāṃ saptarṣayaḥ pūrvamāsanye tān nibodhata.  
bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ .. 31.16 ..

### [1.31.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.18)

atriścaiva vasiṣṭhaśca sapta svāyambhuve'ntare.  
agnīdhraścātibāhuśca medhā medhātithirvasuḥ .. 31.17 ..

### [1.31.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.19)

jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savanaḥ putra eva ca ..

### [1.31.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.20)

manoḥ svāyambhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ .. 31.18 ..

### [1.31.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.21)

vāyuproktā mahāsattvā rājānaḥ prathame'ntare.  
sāsurantatsagandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam.  
sapiśācamanuṣyañca suparṇāpsarasāṅgaṇam .. 31.19 ..

### [1.31.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.22)

no śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi.  
bahutvānnāmadheyānāṃ saṅkhyā teṣāṃ kule tathā .. 31.20 ..

### [1.31.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.23)

yā vai vrajakulākhyāstu āsan svāyambuve'ntare.  
kālena bahunātītā ayanābdayugakramaiḥ .. 31.21 ..

### [1.31.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.24)

..ṛṣaya ūcuḥ..

### [1.31.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.25)

ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ.  
kasya yoniḥ kimādiśca kintattvaṃ sa kimātmajaḥ .. 31.22 ..

### [1.31.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.26)

kimasya cakṣuḥ kā mūrtiḥ ke cāsyāvayavāḥ smṛtāḥ.  
kiṃnāmadheyaḥ ko'syātmā etat prabrūhi pṛcchatām .. 31.23 ..

### [1.31.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.27)

..sūta uvāca..

### [1.31.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.28)

śrūyatāṃ kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatām.  
sūryayonirnimeṣādiḥ saṅkhyācakṣuḥ sa ucyate .. 31.24 ..

### [1.31.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.29)

mūrttirasya tvahorātre nimeṣāvayavaśca saḥ.  
saṃvatsaraśataṃ tvasya nāma cāsya kalātmakam.  
sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ .. 31.25 ..

### [1.31.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.30)

pañcānāṃ pravibhaktānāṃ kālāvasthāṃ nibhodhata.  
dinārddhamāsamāsaistu ṛtubhistvayanaistathā .. 31.26 ..

### [1.31.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.31)

saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ.  
idvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ .. 31.27 ..

### [1.31.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.32)

vatsaraḥ pañcamasteṣāṃ kālaḥ sa yugasaṃjñitaḥ.  
teṣāntu tattvaṃ vakṣyāmi kīrttyamānaṃ nibodhata .. 31.28 ..

### [1.31.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.33)

ṛturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ.  
āditye yastvasau sāraḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ .. 31.29 ..

### [1.31.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.34)

śuklakṛṣṇā gatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ.  
sa iḍāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayo mataḥ .. 31.30 ..

### [1.31.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.35)

yaścāyaṃ tapate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ.  
āśukarttā ca lokasya savāyuriti vatsaraḥ .. 31.31 ..

### [1.31.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.36)

ahaṅkārāt rudan rudraḥ sadbhūto brahmaṇastrayaḥ.  
sa rudro vatsarasteṣāṃ vijajñe nīlalohitaḥ.  
teṣāṃ hi tattvaṃ vakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodhata .. 31.32 ..

### [1.31.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.37)

aṅgapratyaṅgasaṃyogāt kālātmā prapitāmahaḥ.  
ṛksāma yajuṣāṃ yoniḥ pañcānāṃ patirīśvaraḥ .. 31.33 ..

### [1.31.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.38)

so'gniryajuśca somaśca sa bhūtaḥ sa prajāpatiḥ.  
proktaḥ saṃvatsaraśceti sūryo yo'gnirmanīṣibhiḥ .. 31.34 ..

### [1.31.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.39)

yasmāt kālavibhāgānāṃ māsartvayanayorapi.  
grahanakṣatraśītoṣṇavarṣāyuḥkarmaṇāṃ tathā.  
yojitaḥ pravibhāgānāṃ divasānāñca bhāskaraḥ .. 31.35 ..

### [1.31.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.40)

vaikārikaḥ prasannātmā brahmaputraḥ prajāpatiḥ.  
ekenaiko'tha divaso māso'thartuḥ pitāmahaḥ .. 31.36 ..

### [1.31.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.41)

ādityaḥ savitā bhānurjīvano brahmasatkṛtaḥ.  
prabhavaścātya yaścaiva bhūtānāṃ tena bhāskaraḥ .. 31.37 ..

### [1.31.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.42)

tārābhimānī vijñeyastṛtīyaḥ parivatsaraḥ.  
somaḥ sarvauṣadhipatiryasmātsa prapitāmahaḥ .. 31.38 ..

### [1.31.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.43)

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ yogakṣemakṛdīśvaraḥ.  
avekṣaṇāṇaḥ satataṃ bibharti jagadaṃśubhiḥ .. 31.39 ..

### [1.31.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.44)

tithīnāṃ parvasandhīnāṃ pūrṇimādarśayorapi.  
yonirniśākaro yaśca yo'mṛtātmā prajāpatiḥ .. 31.40 ..

### [1.31.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.45)

tasmāt sa pitṛmān soma ṛgyajuśchandaātmakaḥ.  
prāṇāpānasamānādyairvyānodānātmakairapi .. 31.41 ..

### [1.31.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.46)

karmabhiḥ prāṇināṃ loke sarvaceṣṭāpravarttakaḥ.  
prāṇāpānasamānānāṃ vāyūnāñca pravarttakaḥ .. 31.42 ..

### [1.31.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.47)

pañcānāñcendriyamanobuddhismṛti jalātmanām.  
samānakālakaraṇaḥ kriyāḥ sampādayanniva .. 31.43 ..

### [1.31.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.48)

sarvātmā sarvalokānāmāvahaḥ pravahādibhiḥ.  
vidhātā sarvabhūtānāṃ kṣamī nityaṃ prabhañjanaḥ .. 31.44 ..

### [1.31.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.49)

yoniragnerapāṃ bhūme raveścandramasaścayaḥ.  
vāyuḥ prajāpirbhūtaṃ lokātmā prapitāmahaḥ .. 31.45 ..

### [1.31.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.50)

prajāpati mukhairdevaiḥ samyagiṣṭaphalārthibhiḥ.  
tribhireva kapālaistu ambakairoṣadhikṣaye.  
ijyate bhagavān yasmāttasmāt tryambaka ucyate .. 31.46 ..

### [1.31.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.51)

gāyatrī caiva triṣṭup ca jagatī caiva yā smṛtā.  
tryambakā nāmataḥ proktā yonayaḥ savanasya tāḥ .. 31.47 ..

### [1.31.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.52)

tābhirekatvabhūtābhistrividhābhiḥ svavīryataḥ.  
trisādhanapuroḍāśastri kapālaḥ sa vai smṛtaḥ .. 31.48 ..

### [1.31.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.53)

ityetatpañcavarṣaṃ hi yugaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ.  
yaccaiva pañcadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ.  
saikaṃ ṣaṭkaṃ vijajñe'tha madhvādīnṛtavaḥkila .. 31.49 ..

### [1.31.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.54)

ṛtuputrārttavaḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ.  
ityeṣa pavamāno vai prāṇināṃ jīvitāni tu .. 31.50 ..

### [1.31.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.55)

nadī vegasamāyuktaṃ kālo dhāvati saṃharan.  
ahorātrakarastasmāt sa vāyurabhavatpunaḥ .. 31.51 ..

### [1.31.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.56)

ete prajānāṃ patayaḥ pradhānāḥ sarvadehinām .  
pitaraḥ sarva lokānāṃ lokātmānaḥ prakīrtitāḥ .. 31.52 ..

### [1.31.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.57)

dhyāyato brahmaṇo vakrādudyan samabhavadbhavaḥ.  
ṛṣirvipro mahādevo bhūtātmā prapitāmahaḥ .. 31.53 ..

### [1.31.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.58)

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ praṇavāyopapadyate.  
ātmaveśena bhūtānāmaṅgapratyaṅgasambhavaḥ .. 31.54 ..

### [1.31.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.59)

agniḥ saṃvatsaraḥ sūryaścandramā vāyureva ca.  
yugābhimānī kālātmā nityaṃ saṃkṣepakṛdvibhuḥ.  
unmādako'nugrahakṛtsa idvatsara ucyate .. 31.55 ..

### [1.31.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.60)

rudrāviṣṭo bhagavatā jagatyasmin svatejasā.  
āśrayāśrayasaṃyogāttanubhirnāmabhistathā .. 31.56 ..

### [1.31.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.61)

tatastasya tu vīryeṇa lokānugrahakārakam.  
dvitīyaṃ bhadrasaṃyogaṃ santatasyaikakārakam .. 31.57 ..

### [1.31.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.62)

devatvañca pitṛtvañca kālatvañcāsya yatparam.  
tasmādvai sarvathā bhadrastadvadbhirabhipūjyate .. 31.58 ..

### [1.31.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.63)

patiḥ patīnāṃ bhagavān prajeśānāṃ prajāpatiḥ.  
bhavanaḥ sarvabhūtānāṃ sarveṣāṃ nīlalohitaḥ.  
oṣadhīḥ pratisandhatte rudraḥ kṣīṇāḥ punaḥ punaḥ .. 31.59 ..

### [1.31.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.64)

ityeṣāṃ yadapatyaṃ vai na tacchakyaṃ pramāṇataḥ.  
bahutvāt parisaṅkhyātuṃ putrapautramanantakam .. 31..60 ..

### [1.31.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.65)

imaṃ vaṃśaṃ prajeśānāṃ mahatāṃ puṇyakarmaṇām.  
kīrttayan sthirakīrttīnāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt .. 31.61 ..

### [1.31.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31.66)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte devavaṃśavarṇanaṃ nāmai katriṃśo'dhyāyaḥ .. 31 ..

## Linked texts (3)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.13.87) — Vyāsa, Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.linga.1.46.18) — Vyāsa, Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.lingapurana.52.18) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.31) · Pramāṇa
