Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.4

Vāyupurāṇa 1.4

Language
Sanskrit

1.4.1

ṛṣayastu tataḥ śrutvā naimiṣāraṇyavāsinaḥ.
pratyūcuste tataḥ sarve sūtaṃ paryākulekṣaṇāḥ ..1..

1.4.2

bhavān vai vaṃśakuśalo vyāsāt pratyakṣadarśavān.
tasmāttvaṃ bhavanaṃ kṛtsnaṃ lokasyāmuṣya varṇaya ..2..

1.4.3

yasya yasyānvayā ye ye tāṃstānicchāma veditum.
teṣāṃ pūrvarṣisṛṣṭiṃ ca vicitrāṃ tāṃ prajāpateḥ ..3..

1.4.4

asakṛtparipṛṣṭastairmahātmā lomaharṣaṇaḥ.
vistareṇānupūrvyā ca kathayāmāsa sattamaḥ ..4..

1.4.5

..lomaharṣaṇa uvāca..

1.4.6

pṛṣṭāṃ caitāṃ kathāṃ divyāṃ ślakṣṇāṃ pāpapraṇāśinīm.
kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisammatām ..5..

1.4.7

yaścemāṃdhārayennityaṃ śrṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ.
śrāvayeccāpi viprebhyo yatibhyaśca viśeṣataḥ ..6..

1.4.8

śuciḥ parvasu yuktātmā tīrtheṣvāyataneṣu ca.
dīrghamāyuravāpnoti sa purāṇānukīrttanāt.
svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate ..7..

1.4.9

vistārāvayavaṃ teṣāṃ yathāśabdaṃ yathāśrutam.
kīrttyamānaṃ nibodhadhvaṃ sarveṣāṃ kīrttivarddhanam ..8..

1.4.10

dhanyaṃ yaśasyaṃ śatrughnaṃ svargyamāyurvivardhanam.
kīrttanaṃ sthirakīrttīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakāriṇām ..9..

1.4.11

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca.
vaṃśānucaritañceti purāṇaṃ paṃcalakṣaṇam ..10..

1.4.12

kalpebhyo'pi hi yaḥ kalpaḥ śucibhyo niyataḥ śuciḥ.
purāṇaṃ sampravakṣyāmi mārutaṃ vedasammitam ..11..

1.4.13

prabodhaḥ pralayaścaiva sthitirutpattireva ca.
prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathyavastuparigrahaḥ ..12..

1.4.14

upodvāto'nuṣaṅgaśca upasaṃhāra eva ca.
dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvapāpapraṇāśanam ..13..

1.4.15

evaṃ hi pādāścatvāraḥ samāsāt kīrttitā mayā.
vakṣyāmyetān punastāṃstu vistareṇa yathākramam ..14..

1.4.16

tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca.
antāya prathamāyaiva viśiṣṭāya prajātmane.
brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtya svayambhuve ..15..

1.4.17

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairupyaṃ salakṣaṇam.
pañcapramāṇaṃ ṣaṭśyetaṃ puruṣādhiṣṭhitaṃ nutam.
asaṃśayāt pravakṣyāmi bhūtasargamanuttamam ..16..

1.4.18

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattu nityaṃ sadasadātmakam.
pradhānaṃ prakṛtiṃ caiva yamāhustattva cintakāḥ ..17..

1.4.19

gandhavarṇarasairhīnaṃ śabdasparśavivarjjitam.
ajātaṃ dhruvamakṣayyaṃ nityaṃ svātmanyavasthitam ..18..

1.4.20

jagadyoniṃ mahadbhūtaṃ paraṃ brahma sanātanam.
vigrahaṃ sarvabhūtānāmavyaktamabhavat kila ..19..

1.4.21

anādyantamajaṃ sūkṣmantriguṇaṃ prabhavāvyayam.
asāmpratamavijñeyaṃ brahmāgre samavarttata ..20..

1.4.22

tasyātmanā sarvamidaṃ vyāptamāsīttamomayam.
guṇasāmye tadā tasmin guṇabhāve tamomaye ..21..

1.4.23

gargakāle pradhānasya kṣetrajñādhiṣṭhitasya vai.
guṇabhāvādvācyamāno mahān prādurbabhūva ha ..22..

1.4.24

sūkṣmeṇa mahatā so'tha avyaktena samāvṛtaḥ.
satvodrikto mahānagre sattvamātraprakāśakam.
mano mahāṃśca vijñeyo manastatkāraṇaṃ smṛtam ..23..

1.4.25

liṅgamātrasamutpannaḥ) kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ.
dharmādīnāntu rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ.
mahāṃstu sṛṣṭiṃ kurute nodyamānaḥ sisṛkṣayā ..24..

1.4.26

mano mahānmatirbrahmā pūrbuddhiḥ khyātirīśvaraḥ.
prajñā citiḥ smṛtiḥ saṃvit vipuraṃ cocyate budhaiḥ ..25..

1.4.27

manute sarvabhūtānāṃ yasmācceṣṭāphalaṃ vibhuḥ.
saukṣmatvena vivṛddhānāṃ tena tanmana ucyate ..26..

1.4.28

tattvānāmagrajo yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ.
śeṣebhyo'pi guṇebhyo'sau mahāniti tataḥ smṛtaḥ ..27..

1.4.29

bibharti mānaṃ manute vibhāgaṃ manyate'pi ca.
puruṣo bhogasambandhāt tena cāsau matiḥ smṛtaḥ ..28..

1.4.30

bṛhattvādṛṃhaṇatvācca bhāvānāṃ salilāśrayāt.
yasmād‌bṛṃhayate bhāvān brahmā tena nirucyate ..29..

1.4.31

āpūrayitvā yasmācca kṛtsnān dehānanugrahaiḥ.
tattvabhāvāṃśca niyatāṃ stena pūriti cocyate ..30..

1.4.32

budhyate puruṣaścātra sarvabhāvān hitāhitān .
yasmādbodhayate caiva tena buddhirnirucyate ..31..

1.4.33

khyātiḥ pratyupabhogaśca yasmāt saṃvarttate tataḥ.
bhogaśca jñānaniṣṭhatvāttena khyātiriti smṛtaḥ ..32..

1.4.34

khyāyate tadguṇairvāpi nāmādibhiranekaśaḥ.
tasmācca mahataḥ saṃjñā khyātirityabhidhīyate ..33..

1.4.35

sākṣāt sarvaṃ vijānāti mahātmā tena ceśvaraḥ.
tasmājjātā grahāścaiva prajñā tena sa ucyate ..34..

1.4.36

jñānādīni ca rūpāṇi kratukarmaphalāni ca.
cinoti yasmādbhogārthāntenāsau citirucyate ..35..

1.4.37

varttamānānyatītāni tathā cānāgatānyapi.
smarate sarvakāryāṇi tenāsau smṛtirucyate ..36..

1.4.38

kṛtsnaṃ ca vindate jñānaṃ tasmānmāhātmyamucyate.
tasmādvidervideścaiva saṃvidityabhidhīyate ..37..

1.4.39

vidyate sa ca sarvasmin sarvaṃ tasmiśca vidyate.
tasmātsaṃviditi prokto mahānvai buddhimattaraiḥ ..38..

1.4.40

jñānāttu jñānamityāha bhagavān jñānasannidhiḥ.
dvandvānāṃ vipurībhāvādvipuraṃ procyate budhaiḥ ..39..

1.4.41

sarveśatvācca lokānāmavaśyaṃ ca tatheśvaraḥ.
bṛhatvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhava ucyate ..40..

1.4.42

kṣetrakṣetrajñavijñānādekatvācca sa kaḥ smṛtaḥ.
yasmāt puryanuśete ca tasmāt puruṣa ucyate.
notpāditatvāt pūrvatvāt svayambhūriti cocyate ..41..

1.4.43

paryāyavācakaiḥ śabdaistattvamādyamanuttamam.
vyākhyātaṃ tattvabhāvajñairevaṃ sadbhāvacintakaiḥ ..42..

1.4.44

mahān sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaḥ sisṛkṣayā.
saṅkalpo'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam ..43..

1.4.45

dharmādīni ca rūpāṇi lokatattvārthahetavaḥ.
triguṇastu sa vijñeyaḥ sattvarājasatāmasaḥ ..44..

1.4.46

triguṇādrajasodriktādahaṅkārastato'bhavat.
mahatā cāvṛtaḥ sargo bhūtādivikṛtastu saḥ ..45..

1.4.47

tasmācca tamasodriktādahaṅkārādajāyata.
bhūtatanmātrasargastu bhūtādistāmasastu saḥ ..46..

1.4.48

ākāśaṃ śuṣiraṃ tasmādudriktaṃ śabdalakṣaṇam.
ākāśaṃ śabdamātrantu bhūtādiścāvṛṇot punaḥ ..47..

1.4.49

śabdamātrantadākāśaṃ sparśamātraṃ sasarja ha.
bhūtādistu vikurvāṇaḥ śabdamātraṃ sasarjja ha ..48..

1.4.50

balavān jāyate vāyuḥ sa vai sparśaguṇo mataḥ.
ākāśaṃ śabdamātrantu sparśamātraṃ samāvṛṇot ..49..

1.4.51

rasamātrāstu tā hyāpo rūpamātrābhirāvṛṇot.
āpo rasān vikurvantyo gandhamātraṃ sasarjjire ..50..

1.4.52

saṅghāto jāyate tasmāttasya gandho guṇaḥ smṛtaḥ.
rasamātrantu tattoyaṃ gandhamātraṃ samāvṛṇot ..51..

1.4.53

tasmiṃstasmiṃstu tanmātrā tena tanmātratā smṛtā.
aviśeṣavācakatvādaviśeṣāstataḥ smṛtāḥ.
aśāntaghoramūḍhatvādaviśeṣāstataḥ punaḥ ..52..

1.4.54

bhūtatanmātrasargo'yaṃ vijñeyastu parasparāt.
vaikārikādahaṅkārātsatvodriktāttu sātvikāt.
vaikārikaḥ sa sargastu yugapatsampravarttate ..53..

1.4.55

buddhīndriyāṇi pañcaiva pañca karmendriyāṇyapi.
sādhakānīndriyāṇi syurddevā vaikārikā daśa.
ekādaśaṃ manastatra devā vaikārikāḥ smṛtā ..54..

1.4.56

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī.
śabdādīnāmavāptyarthaṃ buddhiyuktāni vakṣyate ..55..

1.4.57

pādau pāyurupasthañca hastau vāgdaśamī bhavet.
gatirvisargo hyānandaḥ śilpaṃ vāsyañca karma ca ..56..

1.4.58

ākāśaṃ śabdamātrañca sparśamātraṃ samāviśet.
dviguṇastu tato vāyuḥ śabda sparśātmako'bhavat ..57..

1.4.59

rūpantathaiva viśataḥ śabdasparśaguṇāvubhau.
triguṇastu tataścāgniḥ sa śabdasparśarūpavān ..58..

1.4.60

saśabdasparśarūpañca rasamātraṃ samāviśat.
tasmāccaturguṇā hyāpo vijñeyāstā rasātmikāḥ ..59..

1.4.61

saśabdasparśarūpeṣu gandhasteṣu samāviśat.
saṃyuktā gandhamātreṇa ācinvanti mahīmimām.
tasmātpañcaguṇā bhūmiḥ sthūlabhūteṣu dṛśyate ..60..

1.4.62

śāntā ghorāśca mūḍhāśca viśeṣāstena te smṛtāḥ.
parasparānupraveśāddhārayanti parasparam ..61..

1.4.63

bhūmerantastivadaṃ sarvaṃ lokālokaghanāvṛtam.
viśeṣā indriyagrāhyā niyatatvācca te smṛtāḥ ..62..

1.4.64

guṇaṃ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram.
teṣāṃ yāvacca yadyacca tattattāvadguṇaṃ smṛtam ..63..

1.4.65

upalabhya śucergandhaṃ kecidvāyoranaipuṇāt.
pṛthivyāmeva tadvidyādeṣāṃ vāyośca saṃśrayāt ..64..

1.4.66

ete sapta mahāvīryā nānābhūtāḥ pṛthak pṛthak.
nāśaknuvan prajāḥ sraṣṭumasamāgamya kṛtsnaśaḥ.
te sametya mahātmāno hyayonyasyaiva saṃśrayāt ..65..

1.4.67

puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca.
mahadādyā viśeṣāntā aṇḍamutpādayanti te ..66..

1.4.68

ekakālaṃ samutpannaṃ jalabud‌budavacca tat.
viśeṣebhyo'ṇḍamabhavad bṛhattadudakaṃ ca yat.
tattasmin kāryakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇastadā ..67..

1.4.69

prākṛte'ṇḍe vibuddhe san kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ.
sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate ..68..

1.4.70

ādikarttā ca bhūtānāṃ brahmā'gre samavarttata.
hiraṇyagarbhaḥ so'gro'smin prādurbhūtaścaturmukhaḥ.
sarge ca prati sarge ca kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ ..69..

1.4.71

karaṇaiḥ saha sṛjyante pratyāhāre tyajanti ca.
bhajante ca punardehānasamāhārasandhiṣu ..70..

1.4.72

hiraṇmayastu yo merustasyolbaṃ tanmahātmanaḥ.
garbhodakaṃ samudrāśca jarādyasthīni parvatāḥ ..71..

1.4.73

tasminnaṇḍe tvime lokā antarbhūtāstu sapta vai.
saptadvīpā ca pṛthvīyaṃ samudraiḥ saha saptabhiḥ ..72..

1.4.74

parvataiḥ sumahadbhiśca nadībhiśca sahasraśaḥ.
antastasmiṃstvime lokā antarviśvamidaṃ jagat ..73..

1.4.75

candrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā.
lokālokaṃ ca yat kiṃciccāṇḍe tasmin samarpitam ..74..

1.4.76

adbhirdaśaguṇābhistu bāhyato'ṇḍaṃ samāvṛtam.
āpo daśaguṇā hyevantejasā bāhyato vṛtāḥ ..75..

1.4.77

tejaudaśaguṇenaiva bāhyato vāyunā vṛtam.
vāyorddaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtam ..76..

1.4.78

ākāśena vṛto vāyuḥ khaṃ ca bhūtādinā vṛtam.
bhūtādirmahatā cāpi avyaktena vṛto mahān.
etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam ..77..

1.4.79

etāsvāvṛtya cānyonyamaṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ.
prasargakāle sthitvā ca grasantyetāḥ parasparam ..78..

1.4.80

evaṃ parasparotpannā dhārayanti parasparam.
ādhārādheyabhāvena vikārasya vikāriṣu ..79..

1.4.81

avyaktaṃ kṣetramuddiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate.
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ.
abuddhipūrvaṃ prāgāsīt prādurbhūtā taḍidyathā ..80..

1.4.82

etaddhiraṇyagarbhasya janma yo veda tattvataḥ.
āyuṣmān kīrtimān dhanyaḥ prajāvāṃśca bhavatyuta ..81..

1.4.83

nivṛttikāmo'pi naraḥ śuddhātmā labhate gatim.
purāṇaśravaṇānnityaṃ sukhaṃ ca kṣemamāpnuyāt ..82..

1.4.84

iti mahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ .. 4 ..

Linked texts (12)