Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.49: adhyāyaḥ 49

Vāyupurāṇa 1.49

Language
Sanskrit

adhyāyaḥ 49

1.49.1

..sūta uvāca..

1.49.2

plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiva saṅgrahāt.
śrṛṇutemaṃ yatātattvaṃ bruvato me dvijottamāḥ .. 49.1 ..

1.49.3

jambūdvīpasya vistārāddviguṇastasya vistaraḥ.
vistārātrriguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ.
tenāvṛtaḥ samudro'yaṃ dvīpena lavaṇodakaḥ.. 49.2 ..

1.49.4

tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate prajā.
kuta eva hi durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ .. 49.3 ..

1.49.5

tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ.
ratnākarāstathā nadyastāsānnāmāni vacmi bhoḥ .. 49.4 ..

1.49.6

plakṣadvīpādiṣu teṣu sapta saptasu saptasu.
ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭāḥ parvatāḥ sadā .. 49.5 ..

1.49.7

plakṣadvīpe tu vakṣyāmi sapta dvīpānmahācalān.
gomeda ko'tra prathamaḥ parvato meghasannibhaḥ.
khyāyate tasya nāmnā vai varṣaṃ gomedakantu tat .. 49.6 ..

1.49.8

dvitīyaḥ parvataścandraḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ.
aśvibhyāmamṛtasyārthe oṣadhyastatra saṃsthitāḥ .. 49.7 ..

1.49.9

tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahocchrayaḥ.
tatrācale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau .. 49.8 ..

1.49.10

caturthastatra vai śailo dundubhirnāma nāmataḥ.
śabdamṛtyuḥ purā tasmin dundubhistāḍitaḥ suraiḥ .
rajjudāro rajjumayaḥ śālmalasvāsurāntakṛt .. 49.9 ..

1.49.11

pañcamaḥ somako nāma devai ryatrāmṛtaṃ purā.
sambhṛtañca hṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā .. 49.10 ..

1.49.12

ṣaṣṭhastu sumanā nāma sa evarṣabha ucyate.
hiraṇyākṣo varāheṇa tasmin śaile niṣūditaḥ .. 49.11 ..

1.49.13

vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān.
yasmādvibhrājate'rcirbhirvaibhrājastena sa smṛtaḥ .. 49.12 ..

1.49.14

teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathākramam.
gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnā śāntabhayaṃ smṛtam .. 49.13 ..

1.49.15

candrasya śikharaṃ nāma nāradasya sukhodayam.
ānandaṃ dundubhervarṣa somakasya śivaṃsmṛtam.
kṣemakaṃ ṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā .. 49.14 ..

1.49.16

eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca sahacāraṇaiḥ
viharanti ramante ca dṛśyamānāstu taiḥ saha .. 49.15 ..

1.49.17

teṣāṃ nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ.
nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgā mahānadī .. 49.16 ..

1.49.18

abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ.
bahūdakāścaughavatyo yato varṣati vāsavaḥ .. 49.17 ..

1.49.19

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te.
śubhāḥ śāntavahāścaiva pramodā ye ca te śivāḥ .. 49.18 ..

1.49.20

ānandāśca dhruvāścaiva kṣemakāśca śivai saha.
varṇāśramācārayuktāḥ prajāsteṣvatha sarvaśaḥ .. 49.19 ..

1.49.21

sarveṣvarogāḥ subalā- prajāstvāmayavarjitāḥ.
adhaḥsarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca .. 49.20 ..

1.49.22

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā vkacit.
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadā tatra varttate .. 49.21 ..

1.49.23

plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ.
deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ .. 49.22 ..

1.49.24

pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ.
surūpāśca suveṣāśca arogā balinastathā .. 49.23 ..

1.49.25

sukhamāyurbalaṃ rūpamārogyaṃ dharma eva ca.
plakṣadvīpādiṣu jñeyaṃ śākadvīpāntakeṣu ca .. 49.24 ..

1.49.26

plakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvato dhanadhānyavān.
divyauṣadhi phalopetaḥ sarvauṣadhivanaspatiḥ .. 49.25 ..

1.49.27

āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvairgrāmāraṇyaiḥ sahasraśaḥ.
jambūvṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ.
plakṣo nāmnā mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate .. 49.26 ..

1.49.28

sa tatra pūjyate sthāṇurmadhye janapadasya hi.
sa cāpīkṣurasoddeśaḥ plakṣadvīpasamāvṛtaḥ.
plakṣadvīpasya caiveha vaipulyādvistareṇa tu .. 49.27 ..

1.49.29

ityeṣa sanniveśovaḥ plakṣadvīpasya kīrtitaḥ.
ānupūrvyā samāsena śālmalantannibodhata .. 49.28 ..

1.49.30

tatastṛtīyaṃ dvīpānāṃ śālmalaṃ dvīpamuttamam.
śālmalena samudrastu dvīpenekṣurasodakaḥ.
plakṣadvīpasya vistārād‌dviguṇena samāvṛtaḥ .. 49.29 ..

1.49.31

tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ.
ratnākarāstathā nadyasteṣu varṣeṣu saptasu .. 49.30 ..

1.49.32

prathamaḥ sūryasaṅkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ.
sarvadhātumayaiḥ śrṛṅgaiḥ śilājālasamudgataiḥ .. 49.31 ..

1.49.33

dvitīyaḥ parvatastasya unnato nāma viśrutaḥ.
haritālamayaiḥ śrṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati .. 49.32 ..

1.49.34

tṛtīyaḥ parvatastasya balāhaka iti śrutaḥ.
jātyañjanamayaiḥ śrṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati .. 49.33 ..

1.49.35

caturthaḥ parvato droṇo yatrauṣadhyo mahābalāḥ.
viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvanī tathā .. 49.34 ..

1.49.36

kaṅkastu pañcamastatra parvataḥ sumahodayaḥ.
divyapuṣpaphalo peto vṛkṣavīrutsamāvṛtaḥ .. 49.35 ..

1.49.37

ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ.
yasmin so'gnirnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ .. 49.36 ..

1.49.38

saptamaḥ parvatastatra kakujhānnāma bhāṣyate.
tatra ratnānyanekāni svayaṃ varṣati vāsavaḥ.
prajāpatimupādāya prājāpatye vidhistvayam .. 49.37 ..

1.49.39

ityete parvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣitāḥ .
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi saptaiva tu śubhāni vai.
kumudāt prathamaṃ śvetamunnatasya tu lohitam .. 49.38 ..

1.49.40

balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtam .
kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya tu mānasam .. 49.39 ..

1.49.41

kakudaḥ suprabhaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā.
varṣāṇi parvatāṃścaiva nadīsteṣu nibodhata .. 49.40 ..

1.49.42

pānitoyā vitṛṣṇā ca candrā śukrā vimocanī.
nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣaṃ tu tāḥ smṛtāḥ .. 49.41 ..

1.49.43

tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ.
aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ śraddheyāstu bubhūṣatā .. 49.42 ..

1.49.44

ityeṣa sanniveśo vaḥ śālmalasyāpi kīrtitaḥ.
plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahādrumaḥ .. 49.43 ..

1.49.45

śālmalirvipulaskandha stasya nāmnā sa ucyate.
śālmalistu samudreṇa surodena samantataḥ.
vistārācchālmalasyaiva samena tu samantataḥ .. 49.44 ..

1.49.46

uttareṣu tu dharmajñā dvīpeṣu śrṛṇuta prajāḥ.
yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata .. 49.45 ..

1.49.47

kuśadvīpaṃ pravakṣyāmi caturthaṃ taṃ samāsataḥ.
surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ .. 49.46 ..

1.49.48

saptaiva girayastatra varṇyamānānnibodhata.
śālmalasya tu vistārād dviguṇena samantataḥ .. 49.47 ..

1.49.49

kukhadvīpe tu vijñeyaḥ parvato vidrumoccayaḥ.
dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvataḥ .. 49.48 ..

1.49.50

tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ.
caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ .. 49.49 ..

1.49.51

ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ .
mandā iti hyapāṃ nāma mandaro dāraṇādapām .. 49.50 ..

1.49.52

teṣāmantaraviṣkambho dviguṇaḥ parivāritaḥ.
udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam .. 49.51 ..

1.49.53

tṛtīyaṃ svairathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ smṛtam.
pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣa prabhākaram.
saptamaṃ kapilaṃ nāma saptaite varṣaparvatāḥ .. 49.52 ..

1.49.54

eteṣu devagandharvāḥ prabhāstu jagadīśvarāḥ.
viharanti ramante ca dṛśyamānāstu varṣaśaḥ .. 49.53 ..

1.49.55

na teṣu dasyavaḥ santi mlecchajātyastathaiva ca.
gauraprāyo janaḥ sarvaḥ kramācca mriyate tathā .. 49.54 ..

1.49.56

tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhutapāpāḥ śivāstathā.
pavitrā santatiścaiva dyutigarbhā mahī tathā .. 49.55 ..

1.49.57

anyāstābhyaḥ parijñātāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ.
abhigacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ .. 49.56 ..

1.49.58

ghṛtodena kuśadvīpo bāhyataḥ parivāritaḥ.
vijñeyaḥ sa tu vistārāt kuśadvīpasamena tu .. 49.57 ..

1.49.59

ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśadvīpasya varṇitaḥ.
krauñcadvīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ param .. 49.58 ..

1.49.60

kuśadvīpasya vistārād dviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ.
ghṛtodakasamudro vai krauñcadvīpena saṃvṛtaḥ .. 49.59 ..

1.49.61

tasmin dvīpe nagaśreṣṭhaḥ krauñcasthaḥ prathamo giriḥ.
krauñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ .. 49.60 ..

1.49.62

andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ.
divāvṛtaḥ paraścapi divindo girirucyate .. 49.61 ..

1.49.63

divindātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ.
puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ .. 49.62 ..

1.49.64

ete ratnamayāḥ sapta krauñcadvīpasya parvatāḥ.
bahuvṛkṣaphalo petā nānāvṛkṣalatāvṛtāḥ .. 49.63 ..

1.49.65

paraspareṇa dviguṇā viṣkambhādvarṣaparvvatāḥ .
varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastu nibodhata .. 49.64 ..

1.49.66

krauñcasya kuśalī deśo vāmanasya manonugaḥ.
manonugātparaścoṣṇastṛtīyo deśa ucyate .. 49.65 ..

1.49.67

uṣṇātparaḥ prāvarakaḥ prāvarādandhakārakaḥ.
andhakārakadeśāttu munideśaḥ paraḥ smṛtaḥ .. 49.66 ..

1.49.68

munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ.
siddhacāraṇasaṅkīrṇo gauraprāyo janaḥ smṛtaḥ .. 49.67 ..

1.49.69

tatrāpi nadyaḥ saptaiva prati varṣa smṛtāḥ śubhāḥ .
gaurī kumudvatī caiva sandhyā rātrirmanojavā .
khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgā saptavidhā smṛtā .. 49.68 ..

1.49.70

tāsāṃ samudragāścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ.
anugacchanti tāḥ sarvā vipulāḥ subahūdakāḥ .. 49.69 ..

1.49.71

krauñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍodakena tu.
āvṛtaḥ sarvataḥ śrīmān krauñcadvīpasamena tu .. 49.70 ..

1.49.72

plakṣadvīpādayo hyete samāsena prakīrttitāḥ.
teṣāṃ nisargo dvīpānāmānupūrvyeṇa sarvaśaḥ .. 49.71 ..

1.49.73

na śakyaṃ vistarādvaktu mapi varṣaśatairapi .
nisargo'yaṃ prajānāṃ tu saṃhāro yaśca tāsu vai .. 49.72 ..

1.49.74

ata ūrddvaṃ pravakṣyāmi śākadvīpasya yo vidhiḥ.
śākadvīpasya kṛtsnasya yathāvadiha niścayāt.
śrṛṇudhvaṃ vai yathātattvaṃ bruvato me yathārthavat .. 49.73 ..

1.49.75

krauñcadvīpasya vistārād dviguṇastasya vistaraḥ.
parivārya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ .. 49.74 ..

1.49.76

tatra puṇyā janapadāścirācca mriyate janaḥ.
kuta eva tu durbhikṣañcarāvyādhibhayaṃ kutaḥ .. 49.75 ..

1.49.77

tatrāpi parvatāḥ śubhrāḥ saptaiva maṇibhūṣitāḥ.
ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni me śrṛṇu .. 49.76 ..

1.49.78

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate.
prāgāyataḥ sa sauvarṇa udayo nāma parvataḥ .. 49.77 ..

1.49.79

tatra meghāstu vṛṣṭyarthaṃ prabhavanti ca yānti ca.
tasyāpareṇa sumahān jaladhāro mahāgiriḥ .. 49.78 ..

1.49.80

tasmānnityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam.
tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha .. 49.79 ..

1.49.81

tasyāpare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitā .
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto giriḥ .. 49.80 ..

1.49.82

tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ.
tasmācchayāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila .. 49.81 ..

1.49.83

tasyāpareṇa rajato mahānasto giriḥ smṛtaḥ.
tasyāpareṇāmbikeyo durgaḥ śailo himācitaḥ .. 49.82 .
āmbikeyātparo ramyaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ .
sa caiva keśarītyukto yato vāyuḥ pravāyati .. 49.83 ..

1.49.84

śrṛṇudhvaṃ nāmatastāni yathāvadanupūrvaśaḥ.
udayasyodayaṃ varṣaṃ jaladaṃ nāma viśrutam .. 49.84 ..

1.49.85

dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam.
raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya tu maṇīcakam .. 49.85 ..

1.49.86

astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram.
āmbikeyasya modākaṃ kesareṣu mahādrumam .. 49.86 ..

1.49.87

dvīpasya parimāṇañca hrasvadīrghatvameva ca.
śākadvīpena vikhyātastasya madhye vanaspatiḥ .
śāko nāma mahāvṛkṣastasya pūjāṃ prayuñjate .. 49.87 ..

1.49.88

etena devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ.
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha .. 49.88 ..

1.49.89

tatra puṇyā janapadāścāturvarṇasamanvitāḥ.
teṣu nadyaśca saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ .
viddhi nāmnaśca tāḥ sarvā gaṅgāstāḥ saptadhā smṛtāḥ .. 49.89 ..

1.49.90

prathamā sukumārīti gaṅgā śivajalā tathā.
anu taptā ca nāmnaiva nadī samparikīrttitā .. 49.90 ..

1.49.91

kumārī nāmataḥ siddhā dvitīyā sā punaḥ satī .
nandā ca pārvatī caiva tṛtīya parikīrttitā .. 49.91 ..

1.49.92

śivetikā caturthī syāt tridivā ca punaḥ smṛtā.
ikṣuśca pañcamī jñeyā tathaiva ca punaḥ kratuḥ .. 49.92 ..

1.49.93

dhenukā ca mṛtā caiva ṣaṣṭhī saṃparikīrttitā.
etāḥ sapta mahāgaṅgāḥ prativarṣaṃ śivodakāḥ.
bhāvayanti janaṃ sarvaṃ śākadvīpanivāsinam .. 49.93 ..

1.49.94

anugacchanti tāstvanyā nadīnadyaḥ sahasraśaḥ.
bahūdaka parisrāvā yato varṣati vāsavaḥ .. 49.94 ..

1.49.95

tāsāntu nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca.
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ.
tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te .. 49.95 ..

1.49.96

śaṃśapāyana vistīrṇo dvīpo'sau cakrasaṃsthitaḥ.
nadījalaiḥ praticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ .. 49.96 ..

1.49.97

sarvadhātuvicitraiśca maṇi vidrumabhūṣitaiḥ.
puraiśca vividhākāraiḥ sphītairjanapadairapi .. 49.97 ..

1.49.98

vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān.
kṣīrodena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ.
śākadvīpastu vistārāt samena tu samantataḥ .. 49.98 ..

1.49.99

tasmin janapadāḥ puṇyāḥ parvatāntarite śubhāḥ .
varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ .. 49.99 ..

1.49.100

na saṅkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ vkacit .
dharmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ .. 49.100 ..

1.49.101

na teṣu lobho māyā vā īrṣyāsūyā'dhṛtiḥ kutaḥ.
viparyayo na teṣvasti etat svābhāvikaṃ smṛtam .. 49.101 ..

1.49.102

karotpattirnateṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍakāḥ.
svadharmeṇaiva dharmajñāste rakṣanti parasparam .. 49.102 ..

1.49.103

etāvadeva śakyaṃ vai tasmin dvīpe nivāsinām.
puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata .. 49.103 ..

1.49.104

puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ.
śākadvīpasya vistārād‌dviguṇena samantataḥ .. 49.104 ..

1.49.105

puṣkare parvataḥ śrīmān eka eva mahāśilaḥ.
citrai rmaṇimayaiḥ śīlaiḥ śikharaistu samucchritaiḥ .. 49.105 ..

1.49.106

dvīpasya tasya pūrvārddhe citrasānuḥ sthito mahān.
parimaṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ .. 49.106 ..

1.49.107

ūrddvañcaiva catustriśatsahasrāṇi samācitaḥ.
dvīpārddhasya paristomaḥ parvato mānasottamaḥ .. 49.107 ..

1.49.108

sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ.
yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhvaṃ pañcaśaducchritaḥ .. 49.108 ..

1.49.109

tāvadeva sa vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ.
sa evaṃ dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ .. 49.109 ..

1.49.110

eka eva mahāsānuḥ sanniveśāddvidhā kṛtaḥ.
svādūdakenodadhinā sarvataḥ parivāritaḥ .. 49.110 ..

1.49.111

puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo'sau samantataḥ.
tasmin dvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau.
abhito mānasasyātha parvatasyānumaṇḍalau .. 49.111 ..

1.49.112

mahāvītantu yadvarṣaṃ bāhyato mānasasya tat.
tasyaivābhyantare yattu dhātakīkhaṇḍamucyate .. 49.112 ..

1.49.113

daśavarṣasahasrāṇi tatra jevanti mānavāḥ.
ārogyasukhabhūyiṣṭhā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ .. 49.113 ..

1.49.114

samamāyuśca rūpañca tasmin varṣadvaye sthitam.
adhamottamau na teṣvāstāṃ tulyāste rūpaśīlataḥ .. 49.114 ..

1.49.115

na tatra vañcako nerṣyā na stenā na bhayaṃ tathā.
nigraho na ca daṇḍo'sti na lobho na parigrahaḥ .. 49.115 ..

1.49.116

satyānṛtaṃ na tatrāsti dharmādharmau tathaiva ca.
varṇāśramāṇāṃ vārttā vā pāśupālyaṃ vaṇikkriyā .. 49.116 ..

1.49.117

trayī vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā śalyameva ca.
varṣadvaye sarvametat puṣkarasya na vidyate .. 49.117 ..

1.49.118

na tatra nadyo varṣañca śītoṣṇaṃ vā na vidyate .
udbhijjānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca .. 49.118 ..

1.49.119

uttarāṇāṃ kurūṇāñca tulyakālo janaḥ sadā.
sarvatra susukhastatra jarāklamavivarjitaḥ .. 49.119 ..

1.49.120

ityeṣa dhātakīkhaṇḍo mahāvīte tathaiva ca .
ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrtitaḥ .. 49.120 ..

1.49.121

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ.
vistarānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya tathaiva ca .. 49.121 ..

1.49.122

evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ.
dvīpasyānantaro yastu samudrastu samantataḥ .. 49.122 ..

1.49.123

evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt.
apāñcaiva samudrekāt samudrā iti saṃjñitāḥ .. 49.123 ..

1.49.124

ṛṣayo nivasantyasmin prajā yasmāccaturvidhāḥ.
tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadantu tat .. 49.124 ..

1.49.125

ṛṣa ityeva ṛṣayaḥ vṛṣaḥ śaktiprabandhane.
iti prabandhanāt siddhaṃ varṣatvaṃ tena teṣu tat .. 49.125 ..

1.49.126

śuklapakṣe candravṛddhau samudraḥ pūryate tadā.
prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate'stamite khage .. 49.126 ..

1.49.127

āpūryamāṇe udadhiḥ svata evābhipūryate.
tato'pakṣīyamāṇe'pi svātmanaivāpakṛṣyate .. 49.127 ..

1.49.128

ukhāsthamagnisaṃyogāt jalamudricyate yathā.
tathā mahodadhigataṃ toyamudricyate tataḥ .. 49.128 ..

1.49.129

anyūnāhyatiriktāśca varddhantyāpo hrasanti ca.
udayāstamitaiścendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ.
kṣayavṛddhirevamudadheḥ somavṛddhikṣayātpunaḥ .. 49.129 ..

1.49.130

daśottarāṇi pañcaiva aṅgulīnāṃ śatāni tu.
apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ samudrāṇāntu parvasu .. 49.130 ..

1.49.131

dvirāpatvāt smṛtā dvīpāḥ sarvataścodakāvṛtāḥ.
udakasyādhānaṃ yasmācca tasmādudadhirucyate .. 49.131 ..

1.49.132

aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ .
plakṣadvīpe tu gomedaḥ parvatastena cocyate .. 49.132 ..

1.49.133

śālmaliḥ śālmaladvīpe pūjyate ca mahādrumāḥ.
kuśadvīpe kuśastambastasya nāmnā sa ucyate .. 49.133 ..

1.49.134

krauñcadvīpe giriḥ krauñco madhye janapadasya ha.
śakadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate .. 49.134 ..

1.49.135

nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatra taiḥ sa namaskṛtaḥ.
mahādevaḥ puṣkare tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ .. 49.135 ..

1.49.136

tasminnivasati brahmā sādhyaiḥ sārddhaṃ prajāpatiḥ.
upāsate tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ.
sa tatra pūjyate caiva devairdevottamottamaḥ .. 49.136 ..

1.49.137

jambūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca.
dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ hi kramāstviha .. 49.137 ..

1.49.138

sarvaso brahmacaryeṇa satyena ca damena ca.
ārogyāyuḥpramāṇāddhi dviguṇañca samantataḥ .. 49.138 ..

1.49.139

etasmin puṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayam.
gopāyati prajāstatra svayaṃ sajjanamaṇḍitāḥ .. 49.139 ..

1.49.140

īśvaro daṇḍamudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ.
saviṣṇuḥ saśivo devaḥ sapitā sapitāmahaḥ .. 49.140 ..

1.49.141

bhojanañcāprayatnena tatra svayamupasthitam .
ṣaḍrasaṃ sumahāvīryaṃ bhuñjate ca prajāḥ sadā .. 49.141 ..

1.49.142

pareṇa puṣkarasyātha āvṛtyā yaḥ sthito mahān .
svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭitaḥ .. 49.142 ..

1.49.143

pareṇa tasya mahatī dṛśyate loka saṃsthitiḥ.
kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvā caikaśilopamā .. 49.143 ..

1.49.144

tasmātpareṇa śailastu maryādānte tu maṇḍalam.
prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate .. 49.144 ..

1.49.145

ālokastasya cārvāktu nirālokastataḥ param.
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ smṛtaḥ .. 49.145 ..

1.49.146

tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ.
āloke lokaśabdastu nirāloke salokatā.
lokārthaṃ sammato loko nirālokastu bāhyataḥ .. 49.146 ..

1.49.147

lokavistāramātrantu ālokaḥ sarvato bahiḥ.
paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtaśca saḥ.
nirālokātparaścāpi aṇḍamāvṛtya tiṣṭhati .. 49.147 ..

1.49.148

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī.
bhūrloko'tha bhuvarlokaḥ svarloko'tha mahastathā .. 49.148 ..

1.49.149

janastapastathā satya etāvān lokasaṅ‌grahaḥ.
ekāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva tatparaḥ .. 49.149 ..

1.49.150

kumbasthāyī bhavedyādṛk pratīcyāndiśi candramāḥ.
āditaḥ śuklapakṣasya vapuraṇḍasya tadvidham .. 49.150 ..

1.49.151

aṇḍānāmīdṛśānāntu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ.
tiryagūrdhvamadhastācca kāraṇasyāvyayātmanaḥ.
kāraṇaiḥ prākṛtaistatra hyāvṛtaṃ pratisaptabhiḥ .. 49.151 ..

1.49.152

daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparam.
parasparāvṛtāḥ sarve utpannāśca parasparāt .. 49.152 ..

1.49.153

aṇḍasyāsya samantāttu sanniviṣṭo ghanodadhiḥ.
samantādyena toyena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati .. 49.153 ..

1.49.154

bāhyato ghanatoyasya tiryagūrddhvānumaṇḍalam.
dhāryamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate ghanatejasā .. 49.154 ..

1.49.155

ayoguḍanibho vahniḥ samantānmaṇḍalākṛtiḥ.
samantāddhanavātena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati.
ghanavātastathākāśandhārayāṇastu tiṣṭhati .. 49.155 ..

1.49.156

bhūtādiśca tathākāśaṃ bhūtādyañcāpyasau mahān .
mahān vyāpto hyanantena avyaktena tu dhāryate .. 49.156 ..

1.49.157

anantamaparivyaktandaśadhā sūkṣma eva ca.
anantamakṛtātmānamanādinidhanañca tat .. 49.157 ..

1.49.158

atītya para to ghoramanālambamanāmayam.
naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭaṃ tamovṛtam .. 49.158 ..

1.49.159

tama eva nirālokamamaryādamadeśikam.
devānāmapyavidiṃtaṃ vyavahāravivarjjitam .. 49.159 ..

1.49.160

tamaso'nte ca vikhyātamākāśānte ca bhāsvaram.
maryādāyāmatastasya śivasyāyatanaṃ mahat .. 49.160 ..

1.49.161

tridaśānāmagamyantu sthānaṃ divyamiti śrutiḥ.
mahato devadevasya maryādāyāṃ vyavasthitam .. 49.161 ..

1.49.162

candrādityāvataptāstu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ.
te lokā ityabhihitā jagataśca na saṃśayaḥ .. 49.162 ..

1.49.163

rasātalatalāt sapta saptaivorddhvatalāḥ kṣitau.
saptaskandhāstathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ .. 49.163 ..

1.49.164

āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ.
pramāṇametajjagata eṣa saṃsārasāgaraḥ .. 49.164 ..

1.49.165

anādyantā prayātyevaṃ naikajātisamudbhavāḥ.
vicitrā jagataḥ sā vai pravṛttiranavasthitā .. 49.165 ..

1.49.166

yathaitad bhautikaṃ nāma nisargabahuvistaram.
atīndriyairmahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣyate .. 49.166 ..

1.49.167

pṛthivyāñcāgnivāyūnāṃ mahatastamasastathā.
īśvarasya tu devasya anantasya dvijottamāḥ .. 49.167 ..

1.49.168

kṣayo vā parimāṇaṃ vā anto vāpi na vidyate.
ananta eṣa sarvatra sarvasthāneṣu paṭhyate.
tasya coktaṃ mayā pūrvaṃ tasminnāmānukīrttane .. 49.168 ..

1.49.169

ya eṣa śivanāmnā hi tadvaḥ kārtsnyena kīrtitam.
sa eṣa sarvatra gataḥ sarvasthāneṣu pūjyate .. 49.169 ..

1.49.170

bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane'nale.
arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saṃśayaḥ .. 49.170 ..

1.49.171

tathā tapasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ.
anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī maheśvaraḥ.
sarvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ .. 49.171 ..

1.49.172

evaṃ parasparotpannā dhāryante ca parasparān.
ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṇaḥ .. 49.172 ..

1.49.173

pṛthvyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparam.
parasparādhikāścaiva praviṣṭāśca parasparam .. 49.173 ..

1.49.174

yasmādviṣṭāśca te'nyonyaṃ tasmāt sthairyamupāgatāḥ.
prāgāsan hyaviśeṣāstu viśeṣānyonyaveśanāt.
pṛthivyādyāśca vāyvantāḥ paricchinnāstrayastu te .. 49.174 ..

1.49.175

guṇāpacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ.
śeṣāṇāṃ tu paricchedaḥ saukṣmyānneha vibhāvyate .. 49.175 ..

1.49.176

bhūtebhyaḥ paratastebhyo hyālokaḥ parataḥ smṛtaḥ.
bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvaśaḥ .. 49.176 ..

1.49.177

pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu.
bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt.
tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ .. 49.177 ..

1.49.178

kṛtsnānyetāni catvāri anyonyasyādhikāni tu .
yāvadetāni bhūtāni tāvadutpatti rucyate .. 49.178 ..

1.49.179

jantūnāmiha saṃskāro bhūteṣvantargato matāḥ.
pratyākhyāya ca bhūtāni kāryotpattirna vidyate .. 49.179 ..

1.49.180

tasmātparimitā bhedāḥ smṛtāḥ kāryātmakāstu te.
kāraṇātmakāstathaiva syurbhedā ye mahadādayaḥ .. 49.180 ..

1.49.181

ityeṣa sanniveśo vo mayā prokto vibhāgaśaḥ.
saptadvīpasamudrāyā yāthātathyena vai dvijāḥ .. 49.181 ..

1.49.182

vistārānmaṇjalāccaiva prasaṃkhyātena caiva hi .
vaiśvarūpaṃ pradhānasya parimāṇaikadeśikam .. 49.182 ..

1.49.183

adiṣṭhānaṃ bhaganato yasya sarvamidaṃ jagat .
evaṃ bhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparam .. 49.183 ..

1.49.184

etāvān sanniveśastu mayā śakyaḥ prabhāvitu m.
etāvadeva śrotavyaṃ sanniveśe tu pārthiva .. 49.184 ..

1.49.185

sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparam.
tāsvalpaparimāṇena prasaṅkhyātumihocyate.
asaṅkhyeyāḥ prakṛtayastiryagūrddhvamadhaśca yāḥ .. 49.185 ..

1.49.186

tārakāsanniveśaśca yāvaddivyaṃ tu maṇjalam.
maryādāsanniveśastu bhūmestadanumaṇḍalam.
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pṛthivyāṃ vai dvijottamāḥ .. 49.186 ..

1.49.187

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte bhuvanavinyāso nāmaikonapañcāśo'dhyāyaḥ .. 49 ..

Linked texts (10)