Vayupurana 1.51: adhyāyaḥ 51
Vāyupurāṇa 1.51
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 51
1.51.1
..sūta uvāca..
1.51.2
svāyambhuve nisarge tu vyākhyātānyuttarāṇi tu.
bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam .. 51.1 ..
1.51.3
etacchrutvā tu munayaḥ papracchurlomaharṣaṇam.
sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāñcaiva sarvaśaḥ .. 51.2 ..
1.51.4
..ṛṣaya ūcuḥ ..
1.51.5
bhramante kathametāni jyotīṃṣi divi maṇḍalam.
tiryagvyūhena sarvāṇi tathaivāsaṅkareṇa ca.
kaśca bhrāmayate tāni bhramanti yadi vā svayam .. 51.3 ..
1.51.6
etadveditumicchāmastanno nigada sattam.
bhūtasammohanantvetacchrotumicchā pravarttate .. 51.4 ..
1.51.7
..sūta uvāca..
1.51.8
bhūtasammohanaṃ hyetad bruvato me nibodhata.
pratyakṣamapi dṛsyaṃ yattat saṃmohayate prajāḥ .. 51.5 ..
1.51.9
yo'sau caturdiśaṃ pucche śiśumāre vyavasthitaḥ.
uttānapādaputro'sau meḍhībhūto dhruvo divi .. 51.6 ..
1.51.10
sa hi bhraman bhrāmayate candrādityau grahaiḥ saha.
bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat .. 51.7 ..
1.51.11
dhruvasya manasā cāsau sarpate bhagaṇaḥ svayam.
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha .. 51.8 ..
1.51.12
vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai.
teṣāṃ yogasva bhedāśca kālacārastathaiva ca .. 51.9 ..
1.51.13
astodayau tathotpātā ayane dakṣiṇottare.
viṣuvadgrahavarṇāśca dhruvātsarvaṃ pravarttate .. 51.10 ..
1.51.14
varṣā gharmo himaṃ rātriḥ sandhyā caiva dinaṃ tathā .
śubhāśubhaṃ prajānāñca dhruvātsarvaṃ pravarttate .. 51.11 ..
1.51.15
dhruveṇādhikṛtāṃścaiva sūryo'pāvṛttya tiṣṭhati.
tadeṣa dīptakiraṇaḥ sa kālāgnirddivākaraḥ .. 51.12 ..
1.51.16
parivartta kramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ.
sūryaḥ kiraṇajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ.
jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ .. 51.13 ..
1.51.17
ādhityapītaṃ sūryāgneḥ somaṃ saṃkramate jalam.
nāḍībhirvāyuyuktābhirlokādhānaṃ pravarttate .. 51.14 ..
1.51.18
yatsomāt sravate sūryastadagreṣvavatiṣṭhate.
meghā vāyunighātena visṛjanti jalambhuvi .. 51.15 ..
1.51.19
ekamutkṣipyate caiva patate ca punarjjalam.
nānāprakāramudakantadeva parivarttate .. 51.16 ..
1.51.20
sandhāraṇārthaṃ bhūtānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā.
anayā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram .. 51.17 ..
1.51.21
viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrāṃśuḥ prajāpatiḥ.
dhātā kṛtsnasya lokasya prabhu rviṣṇurdivākaraḥ .. 51.18 ..
1.51.22
sarvalaukikamambho vai yatsomānnabhasaḥ snutam.
somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam .. 51.19 ..
1.51.23
sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate.
śītoṣṇavīryau dvāvetau yuktau dhārayato jagat .. 51.20 ..
1.51.24
somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā.
somaputrapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ .. 51.21 ..
1.51.25
sarvabhūtaśarīreṣu āpo hyanugatāśca yāḥ .
teṣu sandahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca.
dhūmabhūtāstu tā āpo niṣkrāmantīha sarvaśaḥ .. 51.22 ..
1.51.26
tena cābhrāṇi jāyante sthānamatrāmbhasāṃ smṛtam .
ārkantejo hi bhūtebhyo hyādatte raśmibhirjalam .. 51.23 ..
1.51.27
samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ.
yatastvṛtuvaśāt kāle parivartto divākaraḥ.
yacchatyapo hi meghebhyaḥ śuklāḥ śuklagabhastibhiḥ .. 51.24 ..
1.51.28
abhrasthā prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ.
sarvabhūtahitārthāya vāyubhiśca samantataḥ .. 51.25 ..
1.51.29
tato varṣati ṣaṇmāsān sarvabhūtavivṛddhaye.
vāyavyaṃ stanitañcaiva vaidyutañcāgnisaṃbhavam .. 51.26 ..
1.51.30
mehanācca miherddhātormeghatvaṃ vyañjayanti ca.
na bhraśyanti yatastvāpastadabhraṃ kavayo viduḥ .. 51.27 ..
1.51.31
meghānāṃ punarutpattistrividhā yonirucyate.
āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ.
tridhā ghanāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi sambhavam .. 51.28 ..
1.51.32
āgneyāstvarṇajāḥ proktāsteṣāṃ tasmāt pravarttanam.
śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ .. 51.29 ..
1.51.33
mahiṣāśca varāhāśca mattamātaṅgagāminaḥ.
bhūtvā dharaṇimabhyetya vicaranti ramanti ca .. 51.30 ..
1.51.34
jīmūtā nāma te meghā etebhyo jīvasambhavāḥ.
vidyudguṇavihīnāśca jaladhārāvalambinaḥ .. 51.31 ..
1.51.35
mūkā ghanā mahākāyā pravāhasya vaśānugāḥ.
krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ .. 51.32 ..
1.51.36
parvatāgranitambeṣu varṣanti ca ramanti ca.
balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ .. 51.33 ..
1.51.37
brahmajānāma te meghā brahmaniḥśvāsasambhavāḥ.
te hi vidyudguṇopetāḥ stanayanti svanapriyāḥ .. 51.34 ..
1.51.38
teṣāṃ śabdapraṇādena bhūmiḥ svāṅgaruhodghamā.
rājñī rājñābhiṣikteva punaryauvanamaśrute.
teṣviyaṃ prītimāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā .. 51.35 ..
1.51.39
jīmūtā nāma te meghāstebhyo jīvasya sambhavaḥ.
dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ .. 51.36 ..
1.51.40
ete yojanamātrācca sārddhārddhānniṣkṛtādapi.
vṛṣṭisargastathā teṣāṃ dhārāsārāḥ prakīrttitāḥ.
puṣkarāvarttakā nāma ye meghāḥ pakṣasambhavāḥ .. 51.37 ..
1.51.41
śakreṇa pakṣāśchinnā ye parvatānāṃ mahojasām.
kāmagānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā .. 51.38 ..
1.51.42
puṣkarā nāma te meghā bṛhantastoya matsarāḥ.
puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ .. 51.39 ..
1.51.43
nānārūpadharāścaiva mahāghoratarāśca te.
kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvarttāgnerniyāmakāḥ .. 51.40 ..
1.51.44
varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ.
anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam .
vāyuṃ paraṃ vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ .. 51.41 ..
1.51.45
yānyasyāṇḍakapālasya prākṛtasyābhavaṃstadā.
tasmādbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayambhuvaḥ.
tānyevāṇḍakapālasya sarve meghāḥ prakīrttitāḥ .. 51.42 ..
1.51.46
teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ .
teṣāṃ śreṣṭhastu parjjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ .. 51.43 ..
1.51.47
gajānāṃ parvatānāñca meghānāṃ bhogibhiḥ saha.
kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam .. 51.44 ..
1.51.48
parjanyo diggajāścaiva hemante śītasambhavāḥ.
tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti sarvasasyavivṛddhaye .. 51.45 ..
1.51.49
śreṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ.
yo'sau bibhartti bhagavān gaṅgāmākāśagocarām.
divyāmatijalāṃ puṇyāṃ vidyāṃ svargapathisthitām .. 51.46 ..
1.51.50
tasyāviṣpandajantoyaṃ diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ.
śīkaraṃ sampramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ .. 51.47 ..
1.51.51
dakṣiṇena giriryo'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ.
udag himavataḥ śailāduttarasya ca dakṣiṇe.
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vai smṛtam .. 51.48 ..
1.51.52
tasminnipatitaṃ varṣaṃ yattuṣārasamudbhavam .
tatastadāvaho vāyurhimaśailāt samudvahan.
ānayatyātmayogena siñcamāno mahāgirim .. 51.49 ..
1.51.53
himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param.
ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye .. 51.50 ..
1.51.54
meghāvāpyāyataścaiva sarvametat prakīrttitam .
sūrya eva tu vṛṣṭināṃ sraṣṭā samupadiśyate .. 51.51 ..
1.51.55
dhruveṇā veṣṭitaḥ sūryastābhyāṃ vṛṣṭiḥ pravarttate.
dhruveṇāveṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ .. 51.52 ..
1.51.56
grahānniḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale .
vārasyānte viśatyarkaṃ dhruveṇa pariveṣṭitam .. 51.53 ..
1.51.57
ataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata.
saṃsthitainaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā .. 51.54 ..
1.51.58
hiraṇmayena bhagavān parvaṇā tu mahaujasā.
naṣṭavartmāndhakāreṇa ṣaṭprakāraikaneminā.
cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarppati .. 51.55 ..
1.51.59
daśa yojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ.
dviguṇo'sya rathopasthādīṣādaṇḍapramāṇataḥ .. 51.56 ..
1.51.60
sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu.
asaṅgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ paramagairhayaiḥ .. 51.57 ..
1.51.61
chandobhirvājirūpaistu yataḥ śukrastataḥ sthitaḥ.
varuṇasyandanasteha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ.
te nā'sau sarpativyomni bhāsvatā tu divākaraḥ .. 51.58 ..
1.51.62
athemāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya tu.
saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitāni yathā kramam .. 51.59 ..
1.51.63
ahastu nābhiḥ sūryasya ekacakraḥ sa vai smṛtaḥ.
ārāḥ pañcarttavastasya nemiḥ ṣaḍhṛtavaḥ smṛtāḥ .. 51.60 ..
1.51.64
rathanīḍaḥ smṛto hyabdastvayane kūbarāvubhau .
muhūrtā bandhurāstasya śamyā tasya kalāḥ smṛtāḥ .. 51.61 ..
1.51.65
tasya kāṣṭhāḥ smṛtā ghoṇā īṣādaṇḍaḥ kṣaṇāṃstu vai.
nimeṣāścānukarṣo'sya īṣā cāsya lavāḥ smṛtāḥ .. 51.62 ..
1.51.66
rātrirvarūtho gharmo'sya dhvaja ūrddhvasamucchritaḥ.
yugākṣakoṭī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau .. 51.63 ..
1.51.67
saptāśvarūpāśchandāṃsi vahante vāmato dhurām.
gāyatrī caiva triṣṭup ca anuṣṭub jagatī tathā .. 51.64 ..
1.51.68
paṅktiśca bṛhatī caiva uṣṇik caiva tu saptamam.
akṣe cakraṃ nibaddhantu dhruve tvakṣaḥ samarpitaḥ .. 51.65 ..
1.51.69
sahacakro bhramatyakṣaḥ sahākṣo bhramati dhruvaḥ.
akṣaḥ sahaiva cakreṇa bhramate'sau dhruveritaḥ .. 51.66 ..
1.51.70
evamartha vaśāttasya sanniveśo rathasya tu.
tathā saṃyogabhāgena saṃsiddho bhāsvaro rathaḥ .. 51.67 ..
1.51.71
tenā'sau taraṇirdevastarasā sarpate divi.
yugākṣakoṭisambaddhau raśmī dvau syandanasya hi .. 51.68 ..
1.51.72
dhruveṇa bhramato raśmī vicakrayugayostu vai.
bhramato maṇḍalāni syuḥ khecarasya rathasya tu .. 51.69 ..
1.51.73
yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya tu.
dhruveṇa saṃgṛhīte vai dvicakraśvetarajjuvat .. 51.70 ..
1.51.74
bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau .
yugākṣa koṭī te tasya vātormī syandanasya tu .. 51.71 ..
1.51.75
kīlāsakto yathā rajjurbhramate sarvato diśam.
hrasatastasya raśmī tau maṇḍaleṣūttarāyaṇe .. 51.72 ..
1.51.76
varddhete dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu.
dhruveṇa saṃgṛhītau tu rasmī vai nayato ravim .. 51.73 ..
1.51.77
ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa samadhiṣṭhitau.
tadā so'bhyantaraṃ sūryo bhramate maṇḍalāni tu .. 51.74 ..
1.51.78
aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorubhayoścaran .
dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu .. 51.75 ..
1.51.79
tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu.
udveṣṭayan sa vegena maṇḍalāni tu gacchati .. 51.76 ..
1.51.80
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprekte jyotiṣpracāro nāmaikapañcā śo'dhyāyaḥ .. 51 ..
Linked texts (6)
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit