<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.51

# Vayupurana 1.51: adhyāyaḥ 51

Vāyupurāṇa 1.51

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 51

### [1.51.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.1)

..sūta uvāca..

### [1.51.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.2)

svāyambhuve nisarge tu vyākhyātānyuttarāṇi tu.  
bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam .. 51.1 ..

### [1.51.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.3)

etacchrutvā tu munayaḥ papracchurlomaharṣaṇam.  
sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāñcaiva sarvaśaḥ .. 51.2 ..

### [1.51.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.4)

..ṛṣaya ūcuḥ ..

### [1.51.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.5)

bhramante kathametāni jyotīṃṣi divi maṇḍalam.  
tiryagvyūhena sarvāṇi tathaivāsaṅkareṇa ca.  
kaśca bhrāmayate tāni bhramanti yadi vā svayam .. 51.3 ..

### [1.51.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.6)

etadveditumicchāmastanno nigada sattam.  
bhūtasammohanantvetacchrotumicchā pravarttate .. 51.4 ..

### [1.51.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.7)

..sūta uvāca..

### [1.51.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.8)

bhūtasammohanaṃ hyetad bruvato me nibodhata.  
pratyakṣamapi dṛsyaṃ yattat saṃmohayate prajāḥ .. 51.5 ..

### [1.51.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.9)

yo'sau caturdiśaṃ pucche śiśumāre vyavasthitaḥ.  
uttānapādaputro'sau meḍhībhūto dhruvo divi .. 51.6 ..

### [1.51.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.10)

sa hi bhraman bhrāmayate candrādityau grahaiḥ saha.  
bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat .. 51.7 ..

### [1.51.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.11)

dhruvasya manasā cāsau sarpate bhagaṇaḥ svayam.  
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha .. 51.8 ..

### [1.51.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.12)

vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai.  
teṣāṃ yogasva bhedāśca kālacārastathaiva ca .. 51.9 ..

### [1.51.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.13)

astodayau tathotpātā ayane dakṣiṇottare.  
viṣuvad‌grahavarṇāśca dhruvātsarvaṃ pravarttate .. 51.10 ..

### [1.51.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.14)

varṣā gharmo himaṃ rātriḥ sandhyā caiva dinaṃ tathā .  
śubhāśubhaṃ prajānāñca dhruvātsarvaṃ pravarttate .. 51.11 ..

### [1.51.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.15)

dhruveṇādhikṛtāṃścaiva sūryo'pāvṛttya tiṣṭhati.  
tadeṣa dīptakiraṇaḥ sa kālāgnirddivākaraḥ .. 51.12 ..

### [1.51.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.16)

parivartta kramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ.  
sūryaḥ kiraṇajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ.  
jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ .. 51.13 ..

### [1.51.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.17)

ādhityapītaṃ sūryāgneḥ somaṃ saṃkramate jalam.  
nāḍībhirvāyuyuktābhirlokādhānaṃ pravarttate .. 51.14 ..

### [1.51.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.18)

yatsomāt sravate sūryastadagreṣvavatiṣṭhate.  
meghā vāyunighātena visṛjanti jalambhuvi .. 51.15 ..

### [1.51.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.19)

ekamutkṣipyate caiva patate ca punarjjalam.  
nānāprakāramudakantadeva parivarttate .. 51.16 ..

### [1.51.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.20)

sandhāraṇārthaṃ bhūtānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā.  
anayā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram .. 51.17 ..

### [1.51.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.21)

viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrāṃśuḥ prajāpatiḥ.  
dhātā kṛtsnasya lokasya prabhu rviṣṇurdivākaraḥ .. 51.18 ..

### [1.51.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.22)

sarvalaukikamambho vai yatsomānnabhasaḥ snutam.  
somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam .. 51.19 ..

### [1.51.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.23)

sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate.  
śītoṣṇavīryau dvāvetau yuktau dhārayato jagat .. 51.20 ..

### [1.51.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.24)

somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā.  
somaputrapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ .. 51.21 ..

### [1.51.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.25)

sarvabhūtaśarīreṣu āpo hyanugatāśca yāḥ .  
teṣu sandahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca.  
dhūmabhūtāstu tā āpo niṣkrāmantīha sarvaśaḥ .. 51.22 ..

### [1.51.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.26)

tena cābhrāṇi jāyante sthānamatrāmbhasāṃ smṛtam .  
ārkantejo hi bhūtebhyo hyādatte raśmibhirjalam .. 51.23 ..

### [1.51.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.27)

samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ.  
yatastvṛtuvaśāt kāle parivartto divākaraḥ.  
yacchatyapo hi meghebhyaḥ śuklāḥ śuklagabhastibhiḥ .. 51.24 ..

### [1.51.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.28)

abhrasthā prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ.  
sarvabhūtahitārthāya vāyubhiśca samantataḥ .. 51.25 ..

### [1.51.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.29)

tato varṣati ṣaṇmāsān sarvabhūtavivṛddhaye.  
vāyavyaṃ stanitañcaiva vaidyutañcāgnisaṃbhavam .. 51.26 ..

### [1.51.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.30)

mehanācca miherddhātormeghatvaṃ vyañjayanti ca.  
na bhraśyanti yatastvāpastadabhraṃ kavayo viduḥ .. 51.27 ..

### [1.51.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.31)

meghānāṃ punarutpattistrividhā yonirucyate.  
āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ.  
tridhā ghanāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi sambhavam .. 51.28 ..

### [1.51.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.32)

āgneyāstvarṇajāḥ proktāsteṣāṃ tasmāt pravarttanam.  
śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ .. 51.29 ..

### [1.51.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.33)

mahiṣāśca varāhāśca mattamātaṅgagāminaḥ.  
bhūtvā dharaṇimabhyetya vicaranti ramanti ca .. 51.30 ..

### [1.51.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.34)

jīmūtā nāma te meghā etebhyo jīvasambhavāḥ.  
vidyudguṇavihīnāśca jaladhārāvalambinaḥ .. 51.31 ..

### [1.51.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.35)

mūkā ghanā mahākāyā pravāhasya vaśānugāḥ.  
krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ .. 51.32 ..

### [1.51.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.36)

parvatāgranitambeṣu varṣanti ca ramanti ca.  
balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ .. 51.33 ..

### [1.51.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.37)

brahmajānāma te meghā brahmaniḥśvāsasambhavāḥ.  
te hi vidyudguṇopetāḥ stanayanti svanapriyāḥ .. 51.34 ..

### [1.51.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.38)

teṣāṃ śabdapraṇādena bhūmiḥ svāṅgaruhodghamā.  
rājñī rājñābhiṣikteva punaryauvanamaśrute.  
teṣviyaṃ prītimāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā .. 51.35 ..

### [1.51.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.39)

jīmūtā nāma te meghāstebhyo jīvasya sambhavaḥ.  
dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ .. 51.36 ..

### [1.51.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.40)

ete yojanamātrācca sārddhārddhānniṣkṛtādapi.  
vṛṣṭisargastathā teṣāṃ dhārāsārāḥ prakīrttitāḥ.  
puṣkarāvarttakā nāma ye meghāḥ pakṣasambhavāḥ .. 51.37 ..

### [1.51.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.41)

śakreṇa pakṣāśchinnā ye parvatānāṃ mahojasām.  
kāmagānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā .. 51.38 ..

### [1.51.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.42)

puṣkarā nāma te meghā bṛhantastoya matsarāḥ.  
puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ .. 51.39 ..

### [1.51.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.43)

nānārūpadharāścaiva mahāghoratarāśca te.  
kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvarttāgnerniyāmakāḥ .. 51.40 ..

### [1.51.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.44)

varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ.  
anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam .  
vāyuṃ paraṃ vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ .. 51.41 ..

### [1.51.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.45)

yānyasyāṇḍakapālasya prākṛtasyābhavaṃstadā.  
tasmādbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayambhuvaḥ.  
tānyevāṇḍakapālasya sarve meghāḥ prakīrttitāḥ .. 51.42 ..

### [1.51.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.46)

teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ .  
teṣāṃ śreṣṭhastu parjjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ .. 51.43 ..

### [1.51.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.47)

gajānāṃ parvatānāñca meghānāṃ bhogibhiḥ saha.  
kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam .. 51.44 ..

### [1.51.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.48)

parjanyo diggajāścaiva hemante śītasambhavāḥ.  
tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti sarvasasyavivṛddhaye .. 51.45 ..

### [1.51.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.49)

śreṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ.  
yo'sau bibhartti bhagavān gaṅgāmākāśagocarām.  
divyāmatijalāṃ puṇyāṃ vidyāṃ svargapathisthitām .. 51.46 ..

### [1.51.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.50)

tasyāviṣpandajantoyaṃ diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ.  
śīkaraṃ sampramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ .. 51.47 ..

### [1.51.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.51)

dakṣiṇena giriryo'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ.  
udag himavataḥ śailāduttarasya ca dakṣiṇe.  
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vai smṛtam .. 51.48 ..

### [1.51.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.52)

tasminnipatitaṃ varṣaṃ yattuṣārasamudbhavam .  
tatastadāvaho vāyurhimaśailāt samudvahan.  
ānayatyātmayogena siñcamāno mahāgirim .. 51.49 ..

### [1.51.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.53)

himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param.  
ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye .. 51.50 ..

### [1.51.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.54)

meghāvāpyāyataścaiva sarvametat prakīrttitam .  
sūrya eva tu vṛṣṭināṃ sraṣṭā samupadiśyate .. 51.51 ..

### [1.51.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.55)

dhruveṇā veṣṭitaḥ sūryastābhyāṃ vṛṣṭiḥ pravarttate.  
dhruveṇāveṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ .. 51.52 ..

### [1.51.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.56)

grahānniḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale .  
vārasyānte viśatyarkaṃ dhruveṇa pariveṣṭitam .. 51.53 ..

### [1.51.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.57)

ataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata.  
saṃsthitainaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā .. 51.54 ..

### [1.51.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.58)

hiraṇmayena bhagavān parvaṇā tu mahaujasā.  
naṣṭavartmāndhakāreṇa ṣaṭ‌prakāraikaneminā.  
cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarppati .. 51.55 ..

### [1.51.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.59)

daśa yojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ.  
dviguṇo'sya rathopasthādīṣādaṇḍapramāṇataḥ .. 51.56 ..

### [1.51.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.60)

sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu.  
asaṅgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ paramagairhayaiḥ .. 51.57 ..

### [1.51.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.61)

chandobhirvājirūpaistu yataḥ śukrastataḥ sthitaḥ.  
varuṇasyandanasteha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ.  
te nā'sau sarpativyomni bhāsvatā tu divākaraḥ .. 51.58 ..

### [1.51.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.62)

athemāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya tu.  
saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpitāni yathā kramam .. 51.59 ..

### [1.51.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.63)

ahastu nābhiḥ sūryasya ekacakraḥ sa vai smṛtaḥ.  
ārāḥ pañcarttavastasya nemiḥ ṣaḍhṛtavaḥ smṛtāḥ .. 51.60 ..

### [1.51.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.64)

rathanīḍaḥ smṛto hyabdastvayane kūbarāvubhau .  
muhūrtā bandhurāstasya śamyā tasya kalāḥ smṛtāḥ .. 51.61 ..

### [1.51.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.65)

tasya kāṣṭhāḥ smṛtā ghoṇā īṣādaṇḍaḥ kṣaṇāṃstu vai.  
nimeṣāścānukarṣo'sya īṣā cāsya lavāḥ smṛtāḥ .. 51.62 ..

### [1.51.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.66)

rātrirvarūtho gharmo'sya dhvaja ūrddhvasamucchritaḥ.  
yugākṣakoṭī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau .. 51.63 ..

### [1.51.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.67)

saptāśvarūpāśchandāṃsi vahante vāmato dhurām.  
gāyatrī caiva triṣṭup ca anuṣṭub jagatī tathā .. 51.64 ..

### [1.51.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.68)

paṅktiśca bṛhatī caiva uṣṇik caiva tu saptamam.  
akṣe cakraṃ nibaddhantu dhruve tvakṣaḥ samarpitaḥ .. 51.65 ..

### [1.51.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.69)

sahacakro bhramatyakṣaḥ sahākṣo bhramati dhruvaḥ.  
akṣaḥ sahaiva cakreṇa bhramate'sau dhruveritaḥ .. 51.66 ..

### [1.51.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.70)

evamartha vaśāttasya sanniveśo rathasya tu.  
tathā saṃyogabhāgena saṃsiddho bhāsvaro rathaḥ .. 51.67 ..

### [1.51.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.71)

tenā'sau taraṇirdevastarasā sarpate divi.  
yugākṣakoṭisambaddhau raśmī dvau syandanasya hi .. 51.68 ..

### [1.51.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.72)

dhruveṇa bhramato raśmī vicakrayugayostu vai.  
bhramato maṇḍalāni syuḥ khecarasya rathasya tu .. 51.69 ..

### [1.51.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.73)

yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya tu.  
dhruveṇa saṃgṛhīte vai dvicakraśvetarajjuvat .. 51.70 ..

### [1.51.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.74)

bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau .  
yugākṣa koṭī te tasya vātormī syandanasya tu .. 51.71 ..

### [1.51.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.75)

kīlāsakto yathā rajjurbhramate sarvato diśam.  
hrasatastasya raśmī tau maṇḍaleṣūttarāyaṇe .. 51.72 ..

### [1.51.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.76)

varddhete dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu.  
dhruveṇa saṃgṛhītau tu rasmī vai nayato ravim .. 51.73 ..

### [1.51.77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.77)

ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa samadhiṣṭhitau.  
tadā so'bhyantaraṃ sūryo bhramate maṇḍalāni tu .. 51.74 ..

### [1.51.78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.78)

aśītimaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorubhayoścaran .  
dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu .. 51.75 ..

### [1.51.79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.79)

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu.  
udveṣṭayan sa vegena maṇḍalāni tu gacchati .. 51.76 ..

### [1.51.80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51.80)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprekte jyotiṣpracāro nāmaikapañcā śo'dhyāyaḥ .. 51 ..

## Linked texts (6)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.22.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya.125.3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.linga.1.54.67) — Vyāsa, Sanskrit
- [Sāmbapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.samba.20.7) — Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.2.9.10) — Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.lingapurana.60.67) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.51) · Pramāṇa
