Vayupurana 1.52: adhyāyaḥ 52
Vāyupurāṇa 1.52
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 52
1.52.1
..sūta uvāca..
1.52.2
sa ratho'dhiṣṭhito devairādityaiṛṣibhistathā.
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ .. 52.1 ..
1.52.3
ete vasanti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu.
dhātāryamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatiḥ .. 52.2 ..
1.52.4
urago vāsukiścaiva saṅkīrṇāraśca tāvubhau.
tumbururnāradaścaiva gandharvau gāyatāṃ varau .. 52.3 ..
1.52.5
kratusthalyapsarāścaiva tathā vai puñjikasthalī.
grāmaṇī rathakṛcchraśca taporyaścaiva tāvubhau .. 52.4 ..
1.52.6
rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvudāhṛtau.
madhumādhavayoreṣa gaṇo vasati bhāskare .. 52.5 ..
1.52.7
vāsantau graiṣmikau māsau mitraśca varuṇaśca ha.
ṛṣiratrirvasiṣṭhaśca takṣako rambha eva ca .. 52.6 ..
1.52.8
menakā sahajanyā ca gandharvau ca hahā huhūḥ.
rathasvanaśca grāmaṇyo rathacitraśca tāvubhau .. 52.7 ..
1.52.9
pauruṣeyo dhavaścaiva yātudhānāvudāhṛtau.
ete vasanti vai sūrye māsayoḥ śuciśukrayoḥ .. 52.8 ..
1.52.10
tataḥ sūrye punastvanyā nivasantīha devatāḥ.
indraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca .. 52.9 ..
1.52.11
elāparṇastathā sarpaḥ śaṅkhapālaśca tāvubhau.
viśvāvasūgrasenau ca prātaścaivāruṇaśca ha .. 52.10 ..
1.52.12
pramloceti ca vikhyātā nimloceti ca te ubhe.
yātudhānastathā sarpo vyāghraḥ śvetaśca tāvubhau.
nabhonabhasyayoreṣa gaṇo vasati bhāskare .. 52.11 ..
1.52.13
śaradṛ-tau punaḥ śubhrā vasanti muni devatāḥ.
parjjanyaścātha pūṣā ca bharadvājaḥ sagautamaḥ .. 52.12 ..
1.52.14
viśvāvasuśca gandharvāstathaiva surabhiśca yaḥ.
viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te śubhalakṣaṇe .. 52.13 ..
1.52.15
nāga airāvataścaiva viśrutaśca dhanañjayaḥ.
senajicca suṣeṇaśacava senānīrgrāmaṇīśca tau .. 52.14 ..
1.52.16
āpo vātaśca tāvetau yātudhānāvubhau smṛtau.
vasantyete tu vai sūrye māsayośca iṣorjayoḥ .. 52.15 ..
1.52.17
haimantikau tu dvau māsau vasanti tu divākare.
aṃśo bhagaśca dvāvetau kaśyapaśca ṛtuśca ha .. 52.16 ..
1.52.18
bhujaṅgaśca mahāpajhaḥ sarpaḥ karkoṭakastathā.
citrasenaśca gandharva ūrṇāyuścaiva tāvubhau .. 52.17 ..
1.52.19
urvaśī vipracittiśca tathaivāpsarasau śubhe.
tārkṣyaścāriṣṭanemiśca senānīrgrāmaṇīśca tau .. 52.18 ..
1.52.20
vidyutsphūrjjaśca tāvugrau yātudhānāvudāhṛtau.
sahe caiva sahasye ca vasantyete divākare .. 52.19 ..
1.52.21
tataḥ śaiśirayośvāpi māsayornivasanti vai.
tvaṣṭā viṣṇurjamadagnirviśvāmitrastathaiva ca .. 52.20 ..
1.52.22
kādraveyau tathā nāgau kambalāśvatarāvubhau.
gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryavarccāstathaiva ca .. 52.21 ..
1.52.23
tilottamāpsarāścaiva devī rambā manoramā.
ṛtajitsatyajiccaiva grāmaṇyau lokaviśrutau .. 52.22 ..
1.52.24
brahmopetastathā dakṣo yajñopetaśca sa smṛtaḥ.
ete devā vasantyarke dvau māsau tu krameṇa tu .. 52.23 ..
1.52.25
sthānābhimānino hyete gaṇā dvādaśa saptakāḥ.
sūryamāpyāyayantyete tejasā teja uttamam .. 52.24 ..
1.52.26
prathitaistairvacobistu stuvanti munayo ravim.
gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate .. 52.25 ..
1.52.27
grāmaṇīyakṣabhūtāstu kurvate bhīmasaṃgraham.
sarpā vahanti sūryañca yātudhānānuyānti ca.
vālakhilyā nayantyastaṃ paricāryodayādravim .. 52.26 ..
1.52.28
eteṣāmeva devānāṃ yatāvīryaṃ yathātapaḥ.
yathāyogaṃ yathāsatyaṃ yathādharmaṃ yatābalam .. 52.27 ..
1.52.29
yathā tapatyasau sūryasteṣāṃ siddhastu tejasā.
ityete vai vasantīha dvau dvau māsau divākare .. 52.28 ..
1.52.30
ṛṣayo devagandharvāḥ pannagāpsarasāṅgaṇāḥ .
grāmaṇyaśca tathā yakṣā yātudhānāśca bhūriśaḥ .. 52.29 ..
1.52.31
ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca.
bhūtānāmaśubhaṃ karma vyapohantīha kīrtitāḥ .. 52.30 ..
1.52.32
mānavānāṃ śubhaṃ hyete haranti duritātmanām.
duritaṃ hi pracārāṇāṃ vyapohanti vkacit vkacit .. 52.31 ..
1.52.33
vimāne'vasthitā divye kāmagā vātaraṃhasaḥ.
ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divasānugāḥ .. 52.32 ..
1.52.34
varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ.
gopāyanti tu bhūtāni sarvānīhāmanukṣayāt .. 52.33 ..
1.52.35
sthānābhimānināmetat sthānaṃ manvantareṣu vai.
atītānāgatānāṃ vai varttante sāmpratantu ye .. 52.34 ..
1.52.36
evaṃ vasanti vai sūrye saptakāste caturddiśam.
caturddaśasu sargeṣu gaṇā manvantareṣu ca .. 52.35 ..
1.52.37
grīṣme hime ca varṣāsu muñcamānā gharmaṃ hima़ñca varṣañca dinaṃ niśāñca.
kālena gacchatyṛtuvaśāt parivṛttaraśmi rdevān pitṝṃśca manujāṃśca tarpayan vai .. 52.36 ..
1.52.38
prīṇāti devānamṛtena sūryaḥ somaṃ suṣumnena vivarddhayitvā .
śukle tu pūrṇaṃ divasakrameṇa taṃ kṛṣṇapakṣe vibudhāḥ pibanti .. 52.37 ..
1.52.39
pītantu somaṃ dvikālāvaśiṣṭaṃ kṛṣṇakṣaye raśmibhistaṃ kṣarantam.
sudhāmṛtaṃ tatpitaraḥ pibanti devāśca saumyāśca tathaiva kavyam .. 52.38 ..
1.52.40
sūryeṇa gobhistu samuddhṛtābhiradbhiḥ punaścaiva samuddhṛtābhiḥ.
vṛṣṭyātivṛddhābhirathauṣadhībhirmartyāḥ kṣudhantvannapānairjayanti .. 52.39 ..
1.52.41
amṛtena tṛptistvarddhamāsaṃ surāṇāṃ māsārddhatṛptiḥ svadhayā pitṝṇām.
annena śaśvattu dadhāti martyān sūryaḥ svayaṃ tacca bibharti gobhiḥ .. 52.40 ..
1.52.42
ayaṃ haristairharibhisturaṅgamairayan hi cāpo haratīti raśmibhiḥ.
visargakāle visṛjaṃśca tāḥ punarbibharti śaśvat savitā carācaram .. 52.41 ..
1.52.43
harirharidbhirhriyate turaṅgamaiḥ pibatyathāpo haribhiḥ sahasradhā.
tataḥ pramuñcatyapi tāstvasau hariḥ sa muhyamāno haribhisturaṅgamaiḥ .. 52.42 ..
1.52.44
ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇaṃ rathena tu.
bhadraistairakṣatairaśvaiḥ sarpate'sau divi kṣaye .. 52.43 ..
1.52.45
ahorātrādrathaināsau ekacakreṇa tu bhraman.
saptadvīpasamudrāntaṃ saptabhiḥ saptabhirhayaiḥ .. 52.44 ..
1.52.46
chandobhiraśvarūpaistairyataścakrantataḥ sthitaiḥ.
kāmarūpaiḥ sakṛdyuktairamitaistairmanojavaiḥ .. 52.45 ..
1.52.47
haritairavyayaiḥ piṅgairīśvarairbrahmavādibhiḥ.
aśīti maṇḍalaśataṃ bhramantyabdena te hayāḥ .. 52.46 ..
1.52.48
bāhyamabhyantarañcaiva maṇḍalaṃ divasakramāt .
kalpādau samprayuktāste vahantyābhūtasamplavāt.
āvṛtā vālakhilyaiste bhramante rātryahāni tu .. 52.47 ..
1.52.49
prathitairvacobhaṅiragryaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ.
saivyate gītavṛtyaiśca gandharvairapsarogaṇaiḥ.
pataṅgaḥ pata gairaśvairbhramamāṇo divaspatiḥ .. 52.48 ..
1.52.50
vīthyāśrayāṇi carati nakṣatrāṇi tathā śaśī.
hrāsavṛddhī tathaivāsya raśmīnāṃ sūryavat smṛte .. 52.49 ..
1.52.51
tricakrobhayapārśvastho vijñeyaḥ śaśino rathaḥ.
apāṃ garbhasamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ.
śatāraiśca tribhiścakrairyuktaḥ śulkairhayottamaiḥ .. 52.50 ..
1.52.52
daśa bhistu kṛśairdivyairasaṅgaistairmanojavaiḥ.
sakṛdyukte rathe tasmin vahante cāyugakṣayāt .. 52.51 ..
1.52.53
saṃgṛhīte rathe tasmin śvetaścakṣuḥśravāstu vai.
aśvā stamekavarṇāste vahante śaṅkhavarccasam .. 52.52 ..
1.52.54
yayuśca trimanāścaiva vṛṣo rājīvalo hayaḥ.
asvo vāmasturaṇyaśca haṃso vyomī mṛgastathā .. 52.53 ..
1.52.55
ityete nāmabhiḥ sarve daśa candramaso hayāḥ .
ete candramasaṃ devaṃ vahanti divasakṣayāt .. 52.54 ..
1.52.56
devaiḥ parivṛtaḥ saumyaḥ pitṛbhiścaiva gacchati.
somasya śukla pakṣādau bhāskare purataḥ sthite.
āpūryate purasyāntaḥ satataṃ divasakramāt .. 52.55 ..
1.52.57
devaiḥ pītaṃ kṣaye somamāpyāyayati nityadā.
pītaṃ pañcadaśāhantu raśminaikena bhāskaraḥ .. 52.56 ..
1.52.58
āpūrayan suṣumnena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt .
suṣumnāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ .. 52.57 ..
1.52.59
tasmāddhrasanti vai kṛṣṇe śukla āpyāyayanti ca.
ityevaṃ sūryavīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ .. 52.58 ..
1.52.60
paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ .
evamāpyāyitaḥ somaḥ śuklapakṣe dinakramāt .. 52.59 ..
1.52.61
tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturddaśī.
apāṃ sāramayasyendo rasamātrātmakasya ca.
pibantyambumayaṃ devā madhu saumyaṃ sudhāma yam .. 52.60 ..
1.52.62
sambhṛtañcārddhamāsena amṛtaṃ sūryatejasā .
bhakṣārthamamṛtaṃ saumyaṃ paurṇamāsyāmupāsate .. 52.61 ..
1.52.63
ekarātraṃ suraiḥ sarvaiḥ pitṛbhiśca maharṣibhiḥ.
somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya ca .. 52.62 ..
1.52.64
prakṣīyate purasyāntaḥ pīyamānāḥ kalāḥ kramāt.
kṣīyante tasmāt kṛṣṇe yāḥ śukle hyāpyāyayanti tāḥ .. 52.63 ..
1.52.65
evaṃ dinakramātīte vibudhāstu niśākaram .
pītvā'rddhamāsaṅgacchanti amāvāsyāṃ surottamāḥ .
pitaraścopatiṣṭhanti amāvāsyāṃ niśākaram .. 52.64 ..
1.52.66
tataḥ pañcadaśe bhāge kiñcicchiṣṭe kalātmake.
aparāhne pitṛgaṇairjaghanyaḥ paryupāsyate .. 52.65 ..
1.52.67
pibanti dvikalākālaṃ śiṣṭā tasya tu yā kalā.
niḥsṛtaṃ tadamāvāsyāṅgabhastibhyaḥ svadhāmṛtam.
tāṃ svadhāṃ māsatṛptyai tu pītvā gacchanti te'mṛtam .. 52.66 ..
1.52.68
saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāstathaiva ca.
kavyāścaiva tu ye proktāḥ pitaraḥ sarva eva te .. 52.67 ..
1.52.69
saṃvatsarāstu vai kavyāḥ pañcābdā ye dvijaiḥ smṛtāḥ.
saumyāstu ṛtavo jñeyā māsā barhiṣadaḥ smṛtāḥ.
agniṣvāttārtavaścaiva pitṛsargā hi vai dvijāḥ .. 52.68 ..
1.52.70
pitṛbhiḥ pīyamānasya pañcadaśyāṃ kalā tu vai.
yāvanna kṣīyate tasya bhāgaḥ pañcadaśa stu saḥ .. 52.69 ..
1.52.71
amāvasyāntadā tasya antamāpūryate param.
vṛddhikṣayau vai pakṣādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ smṛtau .. 52.70 ..
1.52.72
evaṃ sūryanimittaiṣā kṣayavṛddhi rniśākare.
tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi svarbhānośca rathaṃ punaḥ .. 52.71 ..
1.52.73
toyatejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ.
yukto hayaiḥ piśaṅgaistu aṣṭābhirvātaraṃhasaiḥ .. 52.72 ..
1.52.74
savarūthaḥ sānukarṣaḥ sūto divyo rathe mahān.
sopāsaṅgapatākastu sadhvajo meghasannibhaḥ .. 52.73 ..
1.52.75
bhārgavasya rathaḥ śrīṇāṃstejasā sūryasannibhaḥ.
pṛthivīsambhavairyukto nānāvarṇairhayottamaiḥ .. 52.74 ..
1.52.76
śvetaḥ piśaṅgaḥ sāraṅgo nīlaḥ pīto vilohitaḥ.
kṛṣṇaśca haritaścaiva pṛṣataḥ pṛṣṇireva ca.
daśabhi stairmahābhāgairakṛśairvātavegitaiḥ .. 52.75 ..
1.52.77
aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmān somasyāpi ratho'bhavat.
asaṅgairlauhitairaśvaiḥ sarvagairagnisambhavaiḥ.
sarpate'sau kumāro vai ṛjuvakrānucakragaḥ .. 52.76 ..
1.52.78
tatastvāṅgiraso vidvān devācāryo bṛhaspatiḥ.
śoṇairaśvaiḥ kāñcanena syandanena prasarpati .. 52.77 ..
1.52.79
yuktastu vājibhirdivyairaṣṭābhirvātasammitaiḥ.
nakṣatre'bdannivasati savegastena gacchati .. 52.78 ..
1.52.80
tataḥ śanaiśvaropyaśvaiḥ śabalairvyomasambhavaiḥ.
kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yāti vai śanaiḥ .. 52.79 ..
1.52.81
svarbhānostu tathaivāśvāḥ kṛṣṇā hyaṣṭau manojavāḥ.
rathantamomayantasya sakṛdyuktā vahantyuta .. 52.80 ..
1.52.82
ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu.
ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu .. 52.81 ..
1.52.83
atha keturathasyāśvā aṣṭāṣṭau vātaraṃhasaḥ.
palāladhūmasaṅkāśāḥ śabalā rāsabhāruṇāḥ .. 52.82 ..
1.52.84
ete vāhā grahāṇāṃ vai mayā proktā rathaiḥ saha.
sarve dhruvanibaddhāste prabaddhā vātaraśmibhiḥ .. 52.83 ..
1.52.85
ete vai bhrāmyamāṇāstu yathā yogaṃ bhramanti vai.
vāyavyābhiradṛśyābhiḥ prabaddhā vātaraśmibhiḥ .. 52.84 ..
1.52.86
paribhramanti tadbaddhāścandrasūryagrahā divi.
bhramantamanugacchanti dhruvante jyotiṣāṃ gaṇāḥ .. 52.85 ..
1.52.87
yathā nadyudake naustu salilena sahohyate.
tathā devālayā hyete uhyante vātaraśmibhiḥ.
tasmātsarveṇa dṛsyante vyomni devagaṇāstu te .. 52.86 ..
1.52.88
yāvantyaścaiva tārāstu tāvanto vātaraśmayaḥ.
sarvā dhruvanibaddhāstā bramantyo bhrāmayanti tam .. 52.87 ..
1.52.89
tailapīḍākaraṃ cakraṃ bhramadbhrāmayate yathā.
tathā bhramanti jyotīṃṣi vāyabaddhāni sarvaśaḥ .. 52.88 ..
1.52.90
alātacakravadyānti vātacakreritāni tu.
tasmājjyotīṃṣi vahate pravahaṃstena sa smṛtaḥ .. 52.89 ..
1.52.91
evaṃ dhruvanibaddho'sau sarpate jyotiṣāṃ gaṇaḥ.
saiṣa tārāmayojñeyaḥ śiśumāro dhruvo divi.
yadahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭavā taṃ niśi mucyate .. 52.90 ..
1.52.92
yāvatyaścaiva tārāstāḥ śiśūmārāśritā divi.
tāvantyeva tu varṣāṇi jīvantyabhyadhikāni tu .. 52.91 ..
1.52.93
śāśvataḥ śiśumāro'sau vijñeyaḥ pravibhāgaśaḥ.
uttānapādastasyātha vijñeyo hyuttaro hanuḥ .. 52.92 ..
1.52.94
yajño'dharastu vijñeyo dharmo mūrddhānamāśritaḥ.
hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyaḥ aśvinau pūrvapādayoḥ .. 52.93 ..
1.52.95
varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sasthini.
śiśraḥ saṃvatsarastasya mitro'pāne samāśritaḥ .. 52.94 ..
1.52.96
pucche'gniśca mahendraśca marīciḥ kaśyapo dhruvaḥ.
tārakāḥ śiśumāraśca nāstameti catuṣṭayam .. 52.95 ..
1.52.97
nakṣatracandrasūryāśca grahāstārāgaṇeḥ saha.
unmukhābhimukhāḥ sarve cakrībhūtāśritā divi .. 52.96 ..
1.52.98
dhruveṇādhiṣṭhitāḥ sarve dhruvameva pradakṣiṇam .
prayāntīha varaṃ śreṣṭhamedhībhūtaṃ dhruvandivi .. 52.97 ..
1.52.99
dhruvāgnikaśyapānāntu varasvāsau dhruvaḥ smṛtaḥ.
eka eva bhramatyeṣa meruparvatamūrddhani .. 52.98 ..
1.52.100
jyotiṣāñcakrametaddhi sadā karṣatyavāṅmukhaḥ.
merumālokayatyeṣa prayātīha pradakṣiṇam .. 52.99 ..
1.52.101
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte dhruvacaryā nāma dvipañcāśo'dhyāyaḥ .. 52 ..
Linked texts (9)
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sāmbapurāṇa — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Varāhapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit
- Gṛhastharatnākara — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Vratakhaṇḍa — Hemādri, Sanskrit