<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.53

# Vayupurana 1.53: adhyāyaḥ 53

Vāyupurāṇa 1.53

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 53

### [1.53.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.1)

.. śāṃśapāyana uvāca ..

### [1.53.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.2)

etacchrutvā tu munayaḥ punaste saṃśayānvitāḥ.  
papracchuruttaraṃ bhūyastadā te lomaharṣaṇam .. 53.1 ..

### [1.53.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.3)

..ṛṣaya ucuḥ ..

### [1.53.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.4)

yadetaduktambhavatā gṛhāṇyetāni viśritam.  
kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣi varṇaya .. 53.2 ..

### [1.53.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.5)

etatsarvaṃ samācakṣva jyotiṣāñcaiva niścayam.  
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ .. 53.3 ..

### [1.53.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.6)

asminnarthe mahāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ.  
tadvo'haṃ sampravakṣyāmi sūryācandramasorbhavam.  
yathā devagṛhāṇīha sūryācandramasorgṛham .. 53.4 ..

### [1.53.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.7)

ataḥ paraṃ trividhāgnervakṣye'hantu samudbhavam.  
divyasya bhautikasyāgnerathāgneḥ pārthivasya ca .. 53.5 ..

### [1.53.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.8)

vyuṣṭāyāntu rajanyāṃ vai brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ.  
avyākṛtamidantvāsīnnaiśena tamasāvṛtam .. 53.6 ..

### [1.53.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.9)

caturbhūtāvaśiṣṭe'smin pārthivaḥ so'gnirucyate.  
yaścādau tapate sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ .. 53.7 ..

### [1.53.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.10)

vaidyutākhyastu vijñeyasteṣāṃ vakṣye'tha lakṣaṇam.  
vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṅgarbhāstrayo'gnayaḥ.  
tasmādapaḥ piban sūryo gobhidīrpyatyasau divi .. 53.8 ..

### [1.53.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.11)

vaidyutena samāviṣṭo vārkṣo nādbhiḥ praśāmyati .  
mānavānāñca kukṣistho nādbhiḥ śāmyati pāvakaḥ .. 53.9 ..

### [1.53.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.12)

arcciṣmān paramaḥ so'gniḥ prabhavo jāṭharaḥ smṛtaḥ.  
yaścāyaṃ maṇḍalī śuklo nirūṣmā saṃprakāśate .. 53.10 ..

### [1.53.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.13)

prabhā hi saurī pādena hyastaṃ yāti divākare.  
agnimāviśate rātrau tasmād‌dūrāt prakāśate .. 53.11 ..

### [1.53.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.14)

udyantañca punaḥ sūryamauṣṇyamāgneyamāviśat.  
pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau .. 53.12 ..

### [1.53.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.15)

prakāśaśca tathauṣṇyañca saurāgneye tu tejasī.  
parasparānupraveśādāpyāyete divāniśam .. 53.13 ..

### [1.53.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.16)

uttare caiva bhūmyarddhe tasmādasmiṃśca dakṣiṇe.  
uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate tvapaḥ.  
tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt .. 53.14 ..

### [1.53.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.17)

astaṃ yāti punaḥ sūrye aharvai praviśatyapaḥ.  
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo viśyanti bhāskare .. 53.15 ..

### [1.53.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.18)

etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare .  
udayāstamaye nityamahorātraṃ viśatyapaḥ .. 53.16 ..

### [1.53.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.19)

yaścāsau tapate sūrye pibannambho gabhastibhiḥ.  
pārthivo hi vimiśro'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ .. 53.17 ..

### [1.53.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.20)

sahasrapādaḥ so'gnistu vṛttaḥ kumbhanibhaḥ śuciḥ.  
ādatte tattu raśmīnāṃ sahasreṇa samantataḥ .. 53.18 ..

### [1.53.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.21)

nādeyīścaiva sāmudrīḥ kaupyāścaiva sadhānvanīḥ.  
sthāvarā jaṅgamāścaiva yaśca sūryo hiraṇmayaḥ.  
tasya raśmisahasrantu varṣaśītoṣṇaniḥsravam .. 53.19 ..

### [1.53.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.22)

tāsāñcatuḥśatā nāḍyo varṣanti citramūrttayaḥ.  
vandanāścaiva vandyaśca ṛtanā nūtanāstathā.  
amṛtā nāmataḥ sarvvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ .. 53.20 ..

### [1.53.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.23)

himavāhāśca tābhyo'nyā raśmayastriśatāḥ punaḥ.  
dṛśyā medhyāśca vāhyāśca hrādinyo himasarjanāḥ .. 53.21 ..

### [1.53.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.24)

candrāstā nāmataḥ sarvāḥ pītābhāstu gabhastayaḥ.  
śuklāśca kakubhaścaiva gāvo viśvabhṛtastathā .. 53.22 ..

### [1.53.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.25)

śuklāstā nāmataḥ sarvāstriśatā gharmasarjanāḥ.  
samaṃ bibharti tābhistu manuṣyapitṛdevatāḥ .. 53.23 ..

### [1.53.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.26)

manuṣyānauṣadheneha svadhayā ca pitṝnapi.  
amṛtena surān sarvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau .. 53.24 ..

### [1.53.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.27)

vasante caiva grīṣme ca sataiḥ sutapate tribhiḥ.  
varṣāsvatho śaradi ca caturbhiḥ samprakarṣati .. 53.25 ..

### [1.53.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.28)

hemante śiśire caiva himaṃ sa sṛja te tribhiḥ.  
oṣadhīṣu balandhatte svadhayā ca pitṝnapi.  
sūryo'maratvamamṛtatrayantriṣu niyacchati .. 53.26 ..

### [1.53.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.29)

evaṃ raśmisahasrantat sauraṃ lokārtha sādhakam.  
bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇaniḥsravam .. 53.27 ..

### [1.53.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.30)

ityetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūryasaṃjñitam.  
nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhāyonireva ca.  
ṛkṣacandragrahāḥ sarve nijñeyāḥ sūryasambhavāḥ .. 53.28 ..

### [1.53.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.31)

nakṣatrādhipatiḥ somo graharājo divākaraḥ.  
śeṣāḥ pañcagrahā jñeyā īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ .. 53.29 ..

### [1.53.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.32)

paṭhyate cāgnirāditya audakaścandramāḥ smṛtaḥ.  
śeṣāṇāṃ prakṛtiṃ samyagvarṇyamānāṃ nibodhata .. 53.30 ..

### [1.53.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.33)

surasenāpati skandaḥ paṭhyate'ṅgārako grahaḥ .  
nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurdevaṃ jñānavido viduḥ .. 53.31 ..

### [1.53.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.34)

rudro vaivasvataḥ sākṣāddharmo loke prabhuḥ svayam.  
mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiścaraḥ .. 53.32 ..

### [1.53.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.35)

devāsuragurū dvau tu bhānumantau mahāgrahau.  
prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī.  
daityo mahendraśca tayorādhipatye vinirmitau .. 53.33 ..

### [1.53.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.36)

ādityamūlamakhilaṃ trilokaṃ nātra saṃśayaḥ.  
bhavatyasya jagatkṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam .. 53.34 ..

### [1.53.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.37)

rudrendropendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasām.  
dyutirdyutimatāṃ kṛtsnā yattejaḥ sārvalaukikam .. 53.35 ..

### [1.53.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.38)

sarvātmā sarvalokeśo mūlaṃ paramadaivatam.  
tataḥ saṃjāyate sarvaṃ tatra caiva pralīyate .. 53.36 ..

### [1.53.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.39)

bāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥ sṛtau purā.  
jagajjñeyo graho viprā dīptimān sugrāho raviḥ .. 53.37 ..

### [1.53.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.40)

yatra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ.  
kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kṛtsnaśaḥ.  
māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo'ndayugāni ca .. 53.38 ..

### [1.53.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.41)

tadādityādṛte teṣāṃ kālasaṃkhyā na vidyate.  
kālādṛte na nigamo na dīkṣā nāhnikakramaḥ .. 53.39 ..

### [1.53.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.42)

ṛtunāmavibhāgaśca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ.  
kutaḥ sasyābhiniṣpattirguṇauṣadhigaṇādi vā .. 53.40 ..

### [1.53.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.43)

abhāvo vyavahārāṇāṃ devānāṃ divi ceha ca.  
jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram .. 53.41 ..

### [1.53.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.44)

sa eva kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ.  
tapatyeṣa dvijaśreṣṭāstrailokyaṃ sacarācaram .. 53.42 ..

### [1.53.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.45)

sa eṣa tejasāṃ rāśiḥ samastaḥ sārvalaukikaḥ.  
uttamaṃ mārgamāsthāya vāyobhābhiridañjagat.  
pārśvamūrddhvamadhaścaiva tāpayatyeṣa sarvaśaḥ .. 53.43 ..

### [1.53.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.46)

raveraśmisahasraṃ yat prāṅmayā samudāhṛtam .  
teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayonayaḥ .. 53.44 ..

### [1.53.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.47)

suṣumno harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca.  
viśvaśravāḥ punaścānyaḥ saṃyadvasurataḥ param .  
arvāvasuḥ punaścānyo mayā cātra prakīrttitaḥ .. 53.45 ..

### [1.53.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.48)

suṣumnaḥ sūryaraśmistu kṣīṇaṃ śaśinamedhayan.  
tiryagūrddhvaprabhāvo'sau suṣumnaḥ parikīrtyate .. 53.46 ..

### [1.53.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.49)

harikeśaḥ purastvādyā ṛkṣayoniḥ prakīrtyate.  
dakṣiṇe viśvakarmā tu raśmirvarddhayate budham .. 53.47 ..

### [1.53.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.50)

viśvaśravāstu yaḥ paścāt śukrayoniḥ smṛto budhaiḥ.  
saṃyadvasuśca yo raśmiḥ sā yonirlohitasya ca .. 53.48 ..

### [1.53.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.51)

ṣaṣṭhastvarvāvasū raśmiryonistu sa bṛhaspateḥ.  
śanaiścaraṃ punaścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ .. 53.49 ..

### [1.53.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.52)

evaṃ sūryaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ.  
varddhante viditāḥ sarvā viśvañcaidaṃ punarjagat .  
nakṣīyante punastāni tasmānnakṣatratā smṛtā .. 53.50 ..

### [1.53.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.53)

kṣetrāṇyetāni vai pūrvamāpatanti gabhastibhiḥ.  
teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatratāṅgataḥ .. 53.51 ..

### [1.53.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.54)

tīrṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāt .  
tārāṇāṃ tārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ .. 53.52 ..

### [1.53.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.55)

divyānāṃ pārthivānāñca naiśānāñcaiva sarvaśaḥ .  
ādānānnityamādityastamasāṃ tejasāṃ mahān .. 53.53 ..

### [1.53.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.56)

suvati spandanārthe ca dhātureṣa vibhāvyate.  
savanāttejaso'pāñca tenāsau savitā mataḥ .. 53.54 ..

### [1.53.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.57)

bahvarthaścandra ityeṣa hlādane dhāturiṣyate .  
śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate .. 53.55 ..

### [1.53.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.58)

suryācandramasordivye maṇḍale bhāsvare khage.  
jvalattejomaye śukle vṛttakumbhanibhe śubhe .. 53.56 ..

### [1.53.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.59)

ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam.  
ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu .. 53.57 ..

### [1.53.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.60)

viśanti sarvadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ.  
manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ .. 53.58 ..

### [1.53.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.61)

tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca.  
sauraṃ sūryo viśasthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca .. 53.59 ..

### [1.53.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.62)

śaukraṃ śukro viśasthānaṃ ṣoḍaśārcciḥ pratāpavān.  
bṛhadbṛhaspatiścaiva lohitaścaiva lauhitaḥ .  
śānaiścaraṃ tathā sthānaṃ deva ścaiva śanaiścaraḥ .. 53.60 ..

### [1.53.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.63)

ādityaraśmisaṃyogāt saṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ .  
navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ .. 53.61 ..

### [1.53.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.64)

triguṇastasya vistāro maṇḍalañca pramāṇataḥ.  
dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ .. 53.62 ..

### [1.53.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.65)

tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastāt prasarpati.  
uddhṛtya pārthivacchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ .. 53.63 ..

### [1.53.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.66)

svarbhānostu bṛhat sthānannirmitaṃ yattamomayam.  
ādityāttacca niṣkramya somaṃ gacchati parvasu .. 53.64 ..

### [1.53.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.67)

ādityameti somācca punaḥ somañca parvasu.  
svarbhāsānudate yasmāttataḥ svarbhānurucyate .. 53.65 ..

### [1.53.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.68)

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavaśca nidhīyate.  
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrāt pramāṇataḥ .. 53.66 ..

### [1.53.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.69)

bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ.  
buhaspateḥ pādahīnau kujasaurāvubhau smṛtau .  
vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ .. 53.67 ..

### [1.53.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.70)

tārānakṣatrarūpāṇi svapuṣmantīha yāni vai.  
budhena samatulyāni vistārānmaṇḍalādatha .. 53.68 ..

### [1.53.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.71)

prāyaśaścandrayogāni vidyādṛkṣāṇi tattvavit.  
tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam .. 53.69 ..

### [1.53.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.72)

śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane.  
pūrvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni tu.  
yojanānyarddhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate .. 53.70 ..

### [1.53.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.73)

upariṣṭātrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ.  
sauro'ṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ .. 53.71 ..

### [1.53.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.74)

tebhyo'dhastāttu catvāraḥ punaranye mahāgrahāḥ.  
sūryaḥ somo budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ .. 53.72 ..

### [1.53.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.75)

yāvantya stārakāḥ koṭyastāvadṛkṣāṇi sarvaśaḥ.  
vīthīnāṃ niyamāccaivamṛkṣamārgo vyavasthitaḥ .. 53.73 ..

### [1.53.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.76)

gatistāstveva sūryasya nīcoccatve'yanakramāt.  
uttarāyaṇa mārgastho yadā parvasu candramāḥ.  
baudhaṃ baudho'tha svarbhānuḥ svarbhānoḥ sthānamāsthitaḥ .. 53.74 ..

### [1.53.77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.77)

nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta.  
gṛhāṇye tāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātmanām .. 53.75 ..

### [1.53.78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.78)

kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayambhuvā.  
sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavam .. 53.76 ..

### [1.53.79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.79)

manvantareṣu sarveṣu devatāyatanāni vai.  
abhimānino'vatiṣṭanti yāvadābhūtasaṃplavam .. 53.77 ..

### [1.53.80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.80)

atītaistu sahātītā bhāvyābhāvyaiḥ surāsuraiḥ .  
varttante varttamānaiśca sthānāni svaiḥ suraiḥ saha .. 53.78 ..

### [1.53.81](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.81)

asmin manvantare caiva grahā vaimānikāḥ smṛtāḥ.  
vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate'ntare .. 53.79 ..

### [1.53.82](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.82)

tviṣimāndharmaputrastu somadevo vasuḥ smṛtaḥ.  
śukro devastu vijñeyo bhārgavo'surarājakaḥ .. 53.80 ..

### [1.53.83](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.83)

bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo'ṅgiraḥsutaḥ.  
budho manoharaścaiva tviṣiputrastu sa smṛtaḥ .. 53.81 ..

### [1.53.84](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.84)

agnirvikalpāt saṃjajñe yuvā'sau lohitādhipaḥ.  
nakṣatraṛkṣagāminyo dākṣāyaṇyaḥ smṛtāstu tāḥ .. 53.82 ..

### [1.53.85](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.85)

svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasantāpano'suraḥ.  
somarkṣagrahasūrye tu kīrtitāstvabhimāninaḥ .. 53.83 ..

### [1.53.86](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.86)

sthānānyetānyathoktāni sthāninyaścaiva devatāḥ.  
śuklamagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ .. 53.84 ..

### [1.53.87](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.87)

sahasrāṃśostviṣaḥ sthānamammayaṃ śuklameva ca.  
atha śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtam .. 53.85 ..

### [1.53.88](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.88)

śukrasyāpyammayaṃ sthānaṃ sadma ṣoḍaśaraśmivat.  
navaraśmestu yūno hi lohitasthānamammayam .. 53.86 ..

### [1.53.89](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.89)

hariścāpyaṃ bṛhaccāpi dvādaśāṃśorbṛhaspateḥ.  
aṣṭa raśmergṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ buddhasya ammayam .. 53.87 ..

### [1.53.90](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.90)

svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasantāpanālayam.  
vijñeyāstārakāḥ sarvāstvammayāstvekaraśmayaḥ .. 53.88 ..

### [1.53.91](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.91)

āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ suśuklāścaiva varṇataḥ.  
ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādau vedanirmitāḥ .. 53.89 ..

### [1.53.92](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.92)

uccatvāddṛśyate śīghramabhivyaktairgabhastibhiḥ.  
tathā dakṣiṇamārgastho nīvivīthīsamākṣitaḥ .. 53.90 ..

### [1.53.93](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.93)

bhūmilekhāvṛtaḥ sūryaḥ pūrṇāmāvāsyayostathā.  
nadṛśyate yathākālaṃ śāghrato'stamupaiti ca .. 53.91 ..

### [1.53.94](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.94)

tasmāduttaramārgastho hyamāvāsyāṃ niśākaraḥ.  
dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca .. 53.92 ..

### [1.53.95](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.95)

jyotiṣāṃ gatiyogena sūryācandramasāvubhau.  
samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau .. 53.93 ..

### [1.53.96](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.96)

uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamayodayau.  
pūrṇāmāvāsyayorjñeyau jyotiścakrānuvarttinau .. 53.94 ..

### [1.53.97](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.97)

dakṣiṇāyanamārgastho yadā bhavati raśmivān.  
tadā sarvagrahāṇāṃ sa sūryo'dhastāt prasarpati .. 53.95 ..

### [1.53.98](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.98)

vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhvañcarate śaśī.  
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhvaṃ prasarpati .. 53.96 ..

### [1.53.99](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.99)

nakṣatrebhyo budhaśvorddhvaṃ budhādūrddhvaṃ bṛhaspatiḥ.  
tasmācchanaiścaraścorddhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam .  
ṛṣīṇāñcaiva saptānāṃ dhruva ūrddhvaṃ vyavasthitaḥ .. 53.97 ..

### [1.53.100](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.100)

dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca.  
tārāgrahāntarāṇi syurupariṣṭādyathākramam .. 53.98 ..

### [1.53.101](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.101)

grahāśca candrasūryau tu divi divyena tejasā.  
nityamṛkṣeṣu yujyanti gacchanti niyamakramāt .. 53.99 ..

### [1.53.102](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.102)

grahanakṣatrasūryāstu nīcoccamṛdvavasthitāḥ.  
samāgame ca bhede ca paśyanti yugapat prajāḥ .. 53.100 ..

### [1.53.103](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.103)

parasparasthitāḥ hyete yujyante ca parasparam.  
asaṅkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ .. 53.101 ..

### [1.53.104](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.104)

ityeṣa sanniveśo vaḥ pṛthivyāṃ jyautiṣasya ca.  
dvīpānāmudnadhīnāṃ ca parvatānāṃ tathaiva ca .. 53.102 ..

### [1.53.105](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.105)

varṣāṇāṃ ca nadīnāñca yeṣu teṣu vasanti vai.  
ete caiva grahāḥ pūrvaṃ nakṣatreṣu samutthitāḥ .. 53.103 ..

### [1.53.106](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.106)

vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vai cākṣuṣe'ntare.  
viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ .. 53.104 ..

### [1.53.107](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.107)

tviṣimān dharmmaputrastu somo viśvāvasustathā.  
śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ .. 53.105 ..

### [1.53.108](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.108)

ṣoḍaśārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryādanantaram.  
tārāgrahāṇāṃ pravarastiṣyakṣetre samutthitaḥ .. 53.106 ..

### [1.53.109](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.109)

grahaścāṅgirasaḥ putro dvādaśārccirbṛhaspatiḥ.  
phālgunīṣu samutpannaḥ sarvāsu ca jagadguruḥ .. 53.107 ..

### [1.53.110](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.110)

navārcirlohitāṅgastu prajāpatisuto grahaḥ .  
āṣāḍhāsviha pūrvāsu samutpanna iti śrutiḥ .. 53.108 ..

### [1.53.111](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.111)

revatīṣveva saptārci stathā sauraśanaiścaraḥ.  
rohiṇīṣu samutpannau grahau candrārkamarddanau .. 53.109 ..

### [1.53.112](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.112)

ete tārāgrahāścaiva boddhavyā bhārgavādaya.  
janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaiguṇyatāṃ yataḥ.  
spṛśante tena doṣeṇa tatastā grahabhaktiṣu .. 53.110 ..

### [1.53.113](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.113)

sarvagrahāṇāmeteṣāmādirāditya ucyate.  
tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāñcaiva dhūmavān .. 53.111 ..

### [1.53.114](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.114)

dhruvaḥ kālo grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturdiśam .  
nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaram .. 53.112 ..

### [1.53.115](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.115)

varṣāṇāñcāpi pañcānāmādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ.  
ṛtūnāṃ śiśirañcāpi māsānāṃ māgha eva ca .. 53.113 ..

### [1.53.116](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.116)

pakṣāṇāṃ śuklapakṣastu tithīnāṃ pratipattathā.  
ahorātravibhāgānāmahaścāpi prakīrtitam .. 53.114 ..

### [1.53.117](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.117)

muhūrttānāṃ tathaivādirmuhūrtto rudradaivataḥ.  
akṣṇoścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavido mataḥ .. 53.115 ..

### [1.53.118](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.118)

śravaṇāntaṃ śraviṣṭhādiyugaṃ syāt pañcavārṣikam.  
bhānorgativiśeṣeṇa cakravat parivarttate .. 53.116 ..

### [1.53.119](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.119)

divākaraḥ smṛtastasmātkālastaṃ viddhi ceśvaram.  
caturvanidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ .. 53.117 ..

### [1.53.120](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.120)

ityeṣa jyotiṣāmeva sanniveśo'rthaniścayāt.  
lokasaṃvyavahārārthamīśvareṇa vinirmitaḥ .. 53.118 ..

### [1.53.121](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.121)

utpannaḥ śravaṇenāsau saṃkṣiptaśca dhruve tathā.  
sarvato'nteṣu vistīrṇo vṛkṣākāra iti sthitiḥ .. 53.119 ..

### [1.53.122](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.122)

buddhipūrvambhagavatā kalpādau saṃprakīrtitaḥ.  
sāśrayaḥ so'bhimānī ca sarvasya jyotirātmakaḥ.  
viśvarūpaḥ pradhānasya pariṇāmo'yamadbhutaḥ .. 53.120 ..

### [1.53.123](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.123)

naiva śakyaṃ prasaṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit.  
gatāgataṃ manuṣyeṣu jyotiṣāṃ māṃsacakṣuṣā .. 53.121 ..

### [1.53.124](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.124)

āgamādanumānācca pratyakṣādupapattitaḥ.  
parīkṣya nipuṇaṃ bhaktyā śraddhātavyaṃ vipaścitā .. 53.122 ..

### [1.53.125](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.125)

cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhisattamāḥ.  
pañcaite hetavo jñeyā jyotirgaṇavicintane .. 53.123 ..

### [1.53.126](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53.126)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte jyotiḥsanniveśo nāma tripañcāśo'dhyāyaḥ .. 53 ...

## Linked texts (5)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.24.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.linga.1.59.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya.128.3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Mudgalapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.mudgala.2.12.21) — Sanskrit
- [Liṅgapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.lingapurana.65.1) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.53) · Pramāṇa
