<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.57

# Vayupurana 1.57: adhyāyaḥ 57

Vāyupurāṇa 1.57

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 57

### [1.57.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.1)

..ṛṣaya ūcuḥ ..

### [1.57.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.2)

caturyugāni yānyāsan pūrvaṃ svāyambhuve'ntare .  
teṣāṃ nisargaṃ tattvañca śrotumicchāmi vistarāt .. 57.1 ..

### [1.57.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.3)

..sūta uvāca..

### [1.57.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.4)

pṛthivyādiprasaṅgena yanmayā prāgudāhṛtam.  
teṣāñcaturyugaṃ hyetat pravakṣyāmi nibodhata .. 57.2 ..

### [1.57.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.5)

saṅkhyayeha prasaṅkhyāya vistārāccaiva sarvaśaḥ.  
yugañca yugabhedañca yugadharmantathaiva ca .. 57.3 ..

### [1.57.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.6)

yugasandhyaṃśakañcaiva yugasandhānameva ca.  
ṣaṭ‌prakārayugākhyānāṃ pravakṣyāmīha tattvataḥ .. 57.4 ..

### [1.57.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.7)

laukikena pramāṇena vibuddho'bdastu mānuṣaḥ.  
tenābdena prasaṅkhyāya vakṣyāmīha caturyugam .. 57.5 .  
nimeṣakālaḥ kāṣṭhā ca kalāścāpi muhūrttakāḥ.  
nimeṣakālatulyaṃ hi vidyāllaghvakṣarañcayat .. 57.6 ..

### [1.57.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.8)

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayet kalāstāḥ.  
triṃśat kalāścaiva bhavenmuhūrttāstatrtriṃśatā rātryahanī samete .. 57.7 ..

### [1.57.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.9)

ahorātre vibhajate sūryo mānuṣadaivike.  
tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpyate .. 57.8 ..

### [1.57.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.10)

pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ.  
kṛṣṇa pakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī .. 57.9 ..

### [1.57.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.11)

triṃśacca mānuṣā māsāḥ pitryo māsaśca sa smṛtaḥ.  
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭayā cāpyadhikāni vai.  
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate .. 57.10 ..

### [1.57.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.12)

mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet .  
pidṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṅkhayātānīha tāni vai.  
catvāra ścādhikā māsāḥ pitre caiveha kīrttitāḥ .. 57.11 ..

### [1.57.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.13)

lokikenaiva mānena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ.  
etaddivyamahorātraṃ śāstre'smin niśvayo mataḥ .. 57.12 ..

### [1.57.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.14)

divye rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ .  
ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam .. 57.13 ..

### [1.57.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.15)

ye te rātryahanī divye prasaṅkhayāte tayoḥ punaḥ.  
triṃśacca tāni varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ .. 57.14 ..

### [1.57.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.16)

mānuṣañca śataṃ viddhi divyamāsāstrayastu te.  
daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ .. 57.15 ..

### [1.57.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.17)

trīṇi parṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni ca.  
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ .. 57.16 ..

### [1.57.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.18)

trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣeṇa pramāṇataḥ.  
triṃśadyāni tu varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ .. 57.17 ..

### [1.57.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.19)

nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu .  
anyāni navatiścaiva krauñcaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ .. 57.18 ..

### [1.57.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.20)

ṣaṭ‌triṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu .  
varṣāṇāntu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ .. 57.19 ..

### [1.57.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.21)

trīṇyeva niyutānyeva varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca.  
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṅkhyātāni tu saṅkhyayā.  
divyavarṣasahasrantu prāhuḥ saṅkhyāvido janāḥ .. 57.20 ..

### [1.57.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.22)

ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṅkhyayānvitam.  
divyenaiva pramāṇena yugasaṅkacāprakalpanam .. 57.21 ..

### [1.57.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.23)

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ.  
pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate.  
dvāparaśca kali ścaiva yugānyetāni kalpayet .. 57.22 ..

### [1.57.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.24)

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāntu kṛtaṃ yugam.  
tatra tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ .. 57.23 ..

### [1.57.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.25)

ita rāsu ca sandhyāsu sandhyāṃśeṣu ca vai triṣu .  
ekāpāyena varttante sahasrāṇi śatāni ca .. 57.24 ..

### [1.57.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.26)

tretā trīṇi sahasrāṇi saṅkhyaiva parikīrtyate.  
tasyāstu triśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ .. 57.25 ..

### [1.57.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.27)

dvāparaṃ dve sahasre tu yugamāhurmanīṣiṇaḥ .  
tasyāpi dviśatī sandhyā sandhayāṃśaḥ sandhyayā samaḥ .. 57.26 ..

### [1.57.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.28)

kaliṃ varṣasahasrantu yugamāhurmanīṣiṇaḥ.  
tasyāpyekaśatī sandhyā sandhyayā samaḥ .. 57.27 ..

### [1.57.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.29)

eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrttitā.  
kṛtaṃ tretā dvāparañca kaliścaiva catuṣṭayam .. 57.28 ..

### [1.57.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.30)

atra saṃvatsarāḥ sṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ.  
kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇāṃ tatpramāṇataḥ .. 57.29 ..

### [1.57.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.31)

sahasrāṇāṃ śatānyatra caturdaśa tu saṅkhyayā.  
catvāriṃśat sahasrāṇi kalikālayugasya tu .. 57.30 ..

### [1.57.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.32)

evaṃ saṅ‌khyātakālaśca kāleṣviha viśeṣataḥ.  
evaṃ caturyugaḥ kālo vinā sandhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ .. 57.31 ..

### [1.57.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.33)

catvāriṃśatrtrīṇi caiva niyutāni ca saṅkhyayā .  
viṃśatiśca sahasrāṇi sasandhyāṃśaścaturyugaḥ .. 57.32 ..

### [1.57.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.34)

evaṃ caturyugākhyā tu sādhikā hyekasaptatiḥ.  
kṛtatretādiyuktā sā manorantaramucyate .. 57.33 ..

### [1.57.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.35)

manvantarasya saṅkhyā tu varṣāgreṇa nibodhata.  
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrtitāḥ .. 57.34 ..

### [1.57.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.36)

saptaṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu.  
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sādhikāṃ vinā .. 57.35 ..

### [1.57.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.37)

manvantarasya saṅkhyaiṣā saṅkhyāvidbhirdvijaiḥ smṛtā.  
manvantarasya kālo'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ prakīrtitaḥ .. 57.36 ..

### [1.57.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.38)

catuḥ sahasrayuktaṃ vai prathamantat kṛtaṃ yugam.  
tretāvaśiṣṭaṃ vakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca .. 57.37 ..

### [1.57.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.39)

yugapatsamavetārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate.  
kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ proktaṃ yugadvayam.  
ṛṣivaṃśaprasaṅgena vyākulatvāttathaiva ca .. 57.38 ..

### [1.57.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.40)

tatra tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca te.  
śrautaṃ smārttañca dharmañca brahmaṇā ca pracoditam .. 57.39 ..

### [1.57.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.41)

dārāgnihotrasaṃyogamṛgyajuḥ sāmasaṃjñitam.  
ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharmaṃ saptarṣayo'bruvan .. 57.40 ..

### [1.57.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.42)

parasparāgataṃ dharmaṃ smārttañcācāralakṣaṇam.  
varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyambhuvo'bravīt .. 57.41 ..

### [1.57.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.43)

satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai.  
teṣāṃ sutaptatapasāmārṣeyeṇa krameṇa tu .. 57.42 ..

### [1.57.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.44)

saptarṣīṇāṃ manoścaiva ādye tretāyugasya tu .  
abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvameva ca .. 57.43 ..

### [1.57.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.45)

abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ.  
ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu te svayam .. 57.44 ..

### [1.57.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.46)

praṇāśe tvatha siddhīnāmapyāsāñca pravarttanam.  
āsan mantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ.  
temantrā vai punasteṣāṃ pratibhāsasamutthitāḥ .. 57.45 ..

### [1.57.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.47)

ṛco yajūṃṣi sāmāni mantrāścātharvaṇāni ca.  
saptarṣibhistu te proktāḥ smārtaṃ dharmaṃ manurjagau .. 57.46 ..

### [1.57.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.48)

tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmaśeṣataḥ.  
saṃrodhādāyuṣaścaiva vyasyante dvāpareṣu te .. 57.47 ..

### [1.57.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.49)

ṛṣayastapasā devāḥ kalau ca dvāpareṣu vai.  
anādinidhanā divyāḥ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayambhuvā .. 57.48 ..

### [1.57.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.50)

sadharmāḥ saprajāḥ sāṅgā yathādharmaṃ yuge yuge.  
vikrīḍante samānārthā vedavādā yathāyugam .. 57.49 ..

### [1.57.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.51)

ārambhayajñā kṣatrasya haviryajñā viśāmpateḥ.  
paricāra yajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ .. 57.50 ..

### [1.57.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.52)

tathā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmapālitāḥ.  
kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā .. 57.51 ..

### [1.57.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.53)

brāhmaṇānanuvarttante kṣatriyāḥ kṣatriyān viśaḥ.  
vaiśyānuvartinaḥ śūdrāḥ parasparamanuvratāḥ .. 57.52 ..

### [1.57.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.54)

śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāstathā.  
saṅkalpitena manasā vācoktena svasarmaṇā.  
tretāyuge tvavikalaḥ karmmārambhaḥ prasiddhyati .. 57.53 ..

### [1.57.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.55)

āyurmedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmaśīlatā.  
sarvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavantyuta .. 57.54 ..

### [1.57.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.56)

varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tathākarot .  
punaḥ prajāstu tā mohāttān dharmānna hyapālayan .. 57.55 ..

### [1.57.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.57)

parasparavirodhena manuntāḥ punaranvayuḥ.  
manuḥ svāyambhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ .. 57.56 ..

### [1.57.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.58)

dhātā tu śatarūpāyāḥ pumān sa udapādayat.  
priyavratottānapādau pradhamantau mahīpatī .. 57.57 ..

### [1.57.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.59)

tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ.  
prajānāṃ rañjanāccaiva rājānastvabhavannṛṣāḥ .. 57.58 ..

### [1.57.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.60)

pracchannapāpā ye jetumaśakyā manujā bhuvi.  
dharmasaṃsthāpanārthāya teṣāṃ śāstre tapo mayā .. 57.59 ..

### [1.57.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.61)

varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrtitāḥ.  
saṃhitāśca tato mantrā ṛṣabhirbrahmaṇaistu te .. 57.60 ..

### [1.57.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.62)

yajñaḥ pravartitaścaiva tadā hyevantu daivataiḥ.  
yāmaiḥ śuklairjapaiścaiva sarvasambhārasaṃvṛtaiḥ .. 57.61 ..

### [1.57.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.63)

sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā.  
svāyambhuve'ntare devairyajñāste prāk pravartitāḥ .. 57.62 ..

### [1.57.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.64)

satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyāṃ dharma ucyate.  
kriyā dharmaśca hrasate satyadharmaḥ pravarttate .. 57.63 ..

### [1.57.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.65)

prajāyante tataḥ śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ.  
nyastadaṇḍamahābhāgā yajvāno brahmavādinaḥ .. 57.64 ..

### [1.57.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.66)

padma patrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhitāḥ.  
siṃhāntakā mahāsattvā mattamātaṅgagāminaḥ .. 57.65 ..

### [1.57.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.67)

mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravartinaḥ.  
sarvalakṣaṇasampannā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ .. 57.66 ..

### [1.57.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.68)

nyagrodhau tau smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate.  
vāmenaivocchrayādyasya sama ūrddhvantu dehinaḥ.  
samucchrayaḥ parīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ .. 57.67 ..

### [1.57.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.69)

cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraścāgajāstathā.  
saptātiśayaratnāni sarveṣāñcakravarttinām .. 57.68 ..

### [1.57.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.70)

cakraṃ ratho maṇiḥ khaḍgaṃ dhanūratnañca pañcamam.  
keturnidhiśca saptaite prāṇahīnāḥ prakīrttitāḥ .. 57.69 ..

### [1.57.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.71)

bhāryā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ.  
mantryaśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ samprakīrttitāḥ .. 57.70 ..

### [1.57.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.72)

ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanām.  
caturdaśa vidheyāni sarveṣāṃ cakravārtinām .. 57.71 ..

### [1.57.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.73)

viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ.  
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣu vai .. 57.72 ..

### [1.57.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.74)

bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca.  
tretāyugādikeṣvatra jāyante cakravarttinaḥ .. 57.73 ..

### [1.57.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.75)

bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitām.  
adbhutāni ca catvāri balaṃ dharmaḥ sukhaṃ dhanam .. 57.74 ..

### [1.57.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.76)

anyonyasyāvirodhena prāpyante vai nṛpaiḥ samam.  
artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca .. 57.75 ..

### [1.57.77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.77)

aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca.  
anyena tapasā caiva ṛṣīnabhibhavanti ca.  
balena tapasā caiva devadānavāmānuṣān .. 57.76 ..

### [1.57.78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.78)

lakṣaṇaiścāpi jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ.  
keśasthitā lalāṭorṇā jihvā cāsyapramārjanī.  
tāmraprabhoṣṭhadantoṣṭhāḥ śrīvatsāścorddhvaromaśāḥ .. 57.77 ..

### [1.57.79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.79)

ājānubāhanaścaiva jālahastā vṛṣāṅkitāḥ.  
nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāḥ sumehanāḥ .  
gajendragatayaścaiva mahāhanava eva ca .. 57.78 ..

### [1.57.80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.80)

pādayoścakramatsyau tu śaṅkhapadmau tu hastayoḥ.  
pañcāśītisahasrāṇi te bhavantyajarā nṛpāḥ .. 57.79 ..

### [1.57.81](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.81)

asaṅgā gatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām.  
antarikṣe samudre ca pātāle parvateṣu ca .. 57.80 ..

### [1.57.82](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.82)

ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharma ucyate .  
tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ .. 57.81 ..

### [1.57.83](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.83)

maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate .  
hṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvā hyarogāḥ pūrṇamānasāḥ .. 57.82 ..

### [1.57.84](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.84)

eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhau smṛtaḥ.  
trīṇi varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ .. 57.83 ..

### [1.57.85](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.85)

putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu .  
eṣa tretāyuge dharmastretāsandhau nibodhata .. 57.84 ..

### [1.57.86](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.86)

tretāyuga svabhāvastu sandhyāpādeva varttate .  
sandhyāyāṃ vai svabhāvastu yugapādena tiṣṭhati .. 57.85 ..

### [1.57.87](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.87)

..śāṃśapāyana uvāca..

### [1.57.88](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.88)

kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam.  
pūrvaṃ svāyambhuve sarge yathāvattadbravīhi me .. 57.86 ..

### [1.57.89](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.89)

antarhitāyāṃ sandhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai.  
kalākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā.  
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca vai punaḥ .. 57.87 ..

### [1.57.90](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.90)

sambhārāṃstāṃ śca sambhṛtya kathaṃ yatraḥ pravartitaḥ.  
etacchrutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ śāṃśapāyana .. 57.88 ..

### [1.57.91](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.91)

iyathā tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam.  
oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane.  
pratiṣṭhitāyāṃ vārtāyāṃ gṛhāśramapureṣu ca .. 57.89 ..

### [1.57.92](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.92)

varṇāśrama vyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃśca saṃhitām.  
mantrān saṃyojayitvātha ihāmutreṣu karmasu .. 57.90 ..

### [1.57.93](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.93)

tathā viśvamugindrastu yajñaṃ prāvartayattadā.  
daivataiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvasambhārasambhṛtam .. 57.91 ..

### [1.57.94](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.94)

athāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ.  
yajante paśubhirmedhyairhutvā sarve samāgatāḥ .. 57.92 ..

### [1.57.95](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.95)

karmavyagreṣu ṛtvikṣu satate yajñakarmaṇi.  
sampragīteṣu teṣvevamāgameṣvatha satvaram .. 57.93 ..

### [1.57.96](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.96)

parikrānteṣu laghuṣu adhvaryuvṛṣabheṣu ca.  
ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu vai .. 57.94 ..

### [1.57.97](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.97)

haviṣyagnau hūyamāne devānāṃ devahotṛbhiḥ.  
āhūteṣu ca deveṣu yajñabhākṣu mahātmasu .. 57.95 ..

### [1.57.98](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.98)

ya indriyātmakā devā yajñabhājastathā tu ye.  
tān yajante tadā devāḥ kalpādiṣu bhavanti ye .. 57.96 ..

### [1.57.99](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.99)

adhvaryavaḥ praiṣakāle vyutthitā ye maharṣayaḥ.  
maharṣayastu tān dṛṣṭvā dīnān paśugaṇān sthitān .  
papracchurindraṃ sambhūya ko'yaṃ yajñavidhistava .. 57.97 ..

### [1.57.100](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.100)

adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tava.  
neṣṭaḥ paśuvadhastveṣa tava yajñe surottama .. 57.98 ..

### [1.57.101](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.101)

adharmo dharmagātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā.  
nāyaṃ dharmo hyadharmo'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate .. 57.99 ..

### [1.57.102](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.102)

āgamena bhavān yajñaṃ karotu yadihecchasi.  
vidhidṛṣṭena yajñena dharmamavyayahetunā.  
yajñabījaiḥ suraśreṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate .. 57.100 ..

### [1.57.103](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.103)

trivarṣaparamaṃ kālamuṣitairaprarohibhiḥ.  
eṣa dharmo mahānindra svayambhuviṅitaḥ purā .. 57.101 ..

### [1.57.104](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.104)

evaṃ viśvabhugindrastu munibhistattvadarśibhiḥ.  
jaṅgamaiḥ sthāvarairveti kairyaṣṭavyamihocyate .. 57.102 ..

### [1.57.105](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.105)

te tu khinnā vivādena tattvayuktā maharṣayaḥ.  
sandhāya vākyamindreṇa prapacchuśceśvaraṃ vasum .. 57.103 ..

### [1.57.106](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.106)

..ṛṣaya ūcuḥ..

### [1.57.107](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.107)

mahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa.  
uttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ chindhi naḥ prabho .. 57.104 ..

### [1.57.108](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.108)

śrutvā vākyaṃ tatasteṣāmavicārya balābalam.  
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha.  
yathopadiṣṭairyaṣṭavyamiti hovāca pārthivaḥ .. 57.105 ..

### [1.57.109](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.109)

yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyairatha bījaiḥ phalaistathā.  
hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśayatyasau .. 57.106 ..

### [1.57.110](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.110)

yatheha saṃhitāmantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ.  
dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ.  
tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmānmā mantumarhatha .. 57.107 ..

### [1.57.111](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.111)

yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ .  
tadā prāvarttatā yajño hyanyathā no'nṛtaṃ vacaḥ.  
evaṃ hṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ .. 57.108 ..

### [1.57.112](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.112)

adhasva bhavanaṃ dṛṣṭvā tamarthaṃ vāgyato bhava.  
mithyāvādī nṛpo yasmāt praviveśa rasātalam .. 57.109 ..

### [1.57.113](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.113)

ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalam.  
ūrddhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro'bhavat .. 57.110 ..

### [1.57.114](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.114)

vasudhātalavāsī tu tena vākyena so'bhavat.  
dharmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasurathāgataḥ .. 57.111 ..

### [1.57.115](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.115)

tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśayaḥ.  
bahūddhārasya dharmasya sūkṣmād‌dūramupāgatiḥ .. 57.112 ..

### [1.57.116](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.116)

tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyastu kenacit.  
devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manum .. 57.113 ..

### [1.57.117](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.117)

tasmānna hiṃsādharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ.  
ṛṣikoṭisahasrāṇi karmabhiḥ svairdivaṃ yayuḥ .. 57.114 ..

### [1.57.118](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.118)

tasmānna dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsanti maharṣayaḥ.  
tucchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ.  
evaṃ dattvā vibhavataḥ svargaloke pratiṣṭhitāḥ .. 57.115 ..

### [1.57.119](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.119)

adrohaścāpyalobhaśca damo bhūtadayā tapaḥ.  
brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ.  
sanātanasya dharmasya mūlametaddurāsadam .. 57.116 ..

### [1.57.120](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.120)

dharmamantrātmako yajñastapaścānaśanātmakam.  
yajñena devānāpnoti vairāgyaṃ tapasā punaḥ .. 57.117 ..

### [1.57.121](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.121)

brāhmaṇyaṃ karmasaṃnyāsādvairāgyāt prekṣate layam.  
jñānāt prāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ .. 57.118 ..

### [1.57.122](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.122)

evaṃ vivādaḥ sumahān yajñasyāsīt pravarttane.  
ṛṣīṇāṃ devatānāñca pūrvaṃ svāyambhuve'ntare .. 57.119 ..

### [1.57.123](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.123)

tataste ṛṣayo dṛṣṭvādbhutaṃ vartma balena tu.  
vasorvākyamanādṛtya jagmuste vai yathāgatāḥ .. 57.120 ..

### [1.57.124](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.124)

gateṣu devasaṅgheṣu devā yajñamavāpnuyuḥ.  
śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatramayā nṛpāḥ .. 57.121 ..

### [1.57.125](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.125)

priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ.  
sumedhā virajāścaiva śaṅkhapādraja eva ca.  
prācīnabarhiḥ parjanyo havirddhānādayo nṛpāḥ .. 57.122 ..

### [1.57.126](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.126)

ete cānye ca bahavo nṛpāḥ siddhā divaṃ gatāḥ.  
rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā .. 57.123 ..

### [1.57.127](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.127)

tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarveṣu kāraṇaiḥ.  
brahmaṇā tapasā sṛṣṭa jagadviśvamidaṃ purā .. 57.124 ..

### [1.57.128](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.128)

tasmānnātyeti tadyajñaṃ tapomūlamidaṃ smṛtam.  
yajñapravarttanaṃ hyevamataḥ svāyambhuve'ntare.  
tataḥprabhṛti yajño'yaṃ yugaiḥ saha vyavarttata .. 57.125 ..

### [1.57.129](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.129)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte yajñapravarttanaṃ nāma saptapañcāśo'dhyāyaḥ .. 57 ..

### [1.57.130](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57.130)

= =  
śloka 57.70 - dra. śatapatha brāhmaṇam 5.3.1

## Linked texts (7)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.29.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya.142.3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Skandamahāpurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.skanda*vulgate.1.4.37.47) — Sanskrit
- [Mudgalapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.mudgala.3.15.44) — Sanskrit
- [Bhāgavatapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.bhagavata.3.12.41) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇudharma](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.vaisnava.visnudharma.1.104.19) — Sanskrit
- [Śivadharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.sivadharma.sivadharmasastra.11.94) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.57) · Pramāṇa
