<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.59

# Vayupurana 1.59: adhyāyaḥ 59

Vāyupurāṇa 1.59

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 59

### [1.59.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.1)

..sūta uvāca..

### [1.59.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.2)

yugeṣu yāstu jāyante prajāstā vai nibodhata.  
āśurī sarpagopakṣipaiśācī yakṣarākṣasī.  
yasmin yuge ca sambhūtistāsāṃ yāvattu jīvitam .. 59.1 ..

### [1.59.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.3)

piśācāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ.  
yugamātrantu jīvanti ṛte mṛtyuvadhena te .. 59.2 ..

### [1.59.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.4)

mānuṣāṇāṃ paśūnāñca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥsaha.  
teṣāmāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ .. 59.3 ..

### [1.59.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.5)

asthitistu kalau dṛṣṭā bhūtānāmāyuṣastu vai.  
paramāyuḥ śatantvetanmanuṣyāṇāṃ kalau smṛtam .. 59.4 ..

### [1.59.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.6)

devāsurapramāṇāttu saptasaptāṅgulaṃ hrasat.  
ahgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram .. 59.5 ..

### [1.59.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.7)

devāsurapramāṇantaducchrāyaṃ kalijaiḥ smṛtam.  
catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtam .. 59.6 ..

### [1.59.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.8)

svenāṅgulapramāṇena ūrddhvamāpādamastakam.  
ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāntike .. 59.7 ..

### [1.59.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.9)

sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha.  
svenāṅgulapramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ .. 59.8 ..

### [1.59.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.10)

āpādato mastakantu navatālo bhavettu yaḥ.  
saṃhatājānubāhustu sa surairapi pūjyate .. 59.9 ..

### [1.59.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.11)

gavāśvahastināñcaiva mahiṣa sthāvarātmanām.  
krameṇaitena yogena hrāsavṛddhī yuge yuge .. 59.10 ..

### [1.59.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.12)

ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai.  
aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ .. 59.11 ..

### [1.59.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.13)

aṅgulānāṃ sahasrantu catvāriṃśāṅgulaṃ vinā .  
pañcāśataṃ hayānāñca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ .. 59.12 ..

### [1.59.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.14)

mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ.  
tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyate tattvarśanāt .. 59.13 ..

### [1.59.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.15)

buddhyātiśayayuktañca devānāṃ kāyamucyate .  
devānatiśayañcaiva mānuṣaṃ kāyamucyate .. 59.14 ..

### [1.59.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.16)

ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ.  
paśūnāṃ pakṣiṇāñcaiva sthāvarāṇāṃ nibodhata .. 59.15 ..

### [1.59.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.17)

gāvo hyajā mahiṣyo'śvā hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ.  
upayūktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ .. 59.16 ..

### [1.59.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.18)

devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ .  
yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ .. 59.17 ..

### [1.59.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.19)

teṣāṃ rūpānurūpaistaiḥ pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ.  
manojñaistattvabhāvajñaiḥ sukhino hyupapedire .. 59.18 ..

### [1.59.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.20)

ataḥ śiṣṭān pravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca.  
saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta.  
sāyujyaṃ brahmaṇo'tyantaṃ tena santaḥ prajakṣyate .. 59.19 ..

### [1.59.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.21)

daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe .  
na krudhyanti na hṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ .. 59.20 ..

### [1.59.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.22)

sāmānyeṣu ca dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca.  
brahmakṣatraviśo yuktā yasmāttasmāddvijātayaḥ .. 59.21 ..

### [1.59.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.23)

varṇāśrameṣu yuktasya svargagomukhacāriṇaḥ.  
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmaḥ sa ucyate .. 59.22 ..

### [1.59.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.24)

vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ.  
kriyāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate .. 59.23 ..

### [1.59.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.25)

sādhanāttapaso'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ.  
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt .. 59.24 ..

### [1.59.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.26)

evamāśramadharmāṇāṃ sādhanāt sādhavaḥ smṛtāḥ.  
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ .. 59.25 ..

### [1.59.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.27)

na ca devā na pitaro munayo na ca mānavāḥ.  
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti bruvanto'bhinnadarśanāḥ .. 59.26 ..

### [1.59.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.28)

dharmādharmāviha proktau śabdāvetau kriyātmakau.  
kuśalākuśalaṃ karma dharmā dharmāviti smṛtau .. 59.27 ..

### [1.59.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.29)

dhāraṇā dhṛtirityarthāddhātordharmaḥ prakīrttitaḥ .  
adhāraṇe'mahattve ca adharma iti cocyate .. 59.28 ..

### [1.59.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.30)

atreṣṭaprāpakā dharmā ācāryairupadiśyate.  
vṛddhā hyalolupāścaiva ātmavanto hyadambhakāḥ.  
samyagvinītā ṛjavastānācāryān pracakṣate .. 59.29 ..

### [1.59.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.31)

svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi.  
ācinoti ca śāstrārthānyamaiḥ sanniyamairyutaḥ .. 59.30 ..

### [1.59.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.32)

pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣayo'bruvan.  
ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmaṇo'ṅgāni ca śrutiḥ .. 59.31 ..

### [1.59.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.33)

manvantarasyātītasya smṛtvācāraṃ punarjagau.  
tasmātsmārtaḥ smṛto dharmo varṇāśramavibhāgajaḥ .. 59.32 ..

### [1.59.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.34)

sa eṣa dvividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate.  
śeṣaśabdāt śiṣṭa iti śiṣṭācāraḥ pracakṣyate .. 59.33 ..

### [1.59.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.35)

manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ.  
manuḥ saptarṣayaścaiva lokasantānakāraṇāt.  
dharmārthaṃ ye ca śiṣṭa vai yāthātathyaṃ pracakṣyate .. 59.34 ..

### [1.59.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.36)

manvādayaśca ye śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ.  
taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge .. 59.35 ..

### [1.59.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.37)

trayī vārtā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā.  
śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ.  
pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ .. 59.36 ..

### [1.59.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.38)

dānaṃ satyantapo'lobho vidyejyāprajanī dayā.  
aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam .. 59.37 ..

### [1.59.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.39)

śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca vai.  
manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ .. 59.38 ..

### [1.59.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.40)

vijñeyaḥ śravaṇāt śrautaḥ smaraṇāt smārtta ucyate.  
ijyā vedātmakaḥ śrautaḥ smārto varṇāśramātmakaḥ.  
pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam .. 59.39 ..

### [1.59.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.41)

dṛṣṭvā prabhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigūhati.  
yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam .. 59.40 ..

### [1.59.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.42)

brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca.  
ityetat tapaso mūlaṃ sughoraṃ taddurāsadam .. 59.41 ..

### [1.59.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.43)

paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā.  
ṛtvijāṃ dakṣiṇānāñca saṃyogo yoga ucyate .. 59.42 ..

### [1.59.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.44)

ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāyāhitāya ca.  
samā pravarttate dṛṣṭiḥ kṛtsnā hyeṣā dayā smṛtā .. 59.43 ..

### [1.59.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.45)

ākruṣṭo'bhihato vāpi nākrośedyo na hanti vā.  
vāṅ‌manaḥkarmabhiḥ kṣāntistitikṣaiṣā kṣamā smṛtā .. 59.44 ..

### [1.59.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.46)

svāminārakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāñca mṛtsu ca.  
parasvānāmanādānamalobha iha kīrtyate .. 59.45 ..

### [1.59.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.47)

maithunasyāsamācāro hyacintanamakalpanam.  
nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ dama ucyate .. 59.46 ..

### [1.59.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.48)

ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā indriyāṇīha yasya vai.  
na mithyā sampravartante śamasyai tattu lakṣaṇam .. 59.47 ..

### [1.59.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.49)

daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe.  
na krudhyettu pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate .. 59.48 ..

### [1.59.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.50)

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenopāgatañca yat.  
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam .. 59.49 ..

### [1.59.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.51)

dānaṃ trividhamityetat kaniṣṭhajyeṣṭhamadhayamam .  
tatra naiḥśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye.  
kāruṇyātsarvabhūtebhyaḥ suvibhāgastu bandhuṣu .. 59.50 ..

### [1.59.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.52)

śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varṇāśramātmakaḥ.  
śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṅgataḥ .. 59.51 ..

### [1.59.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.53)

apradveṣo hyaniṣṭeṣu tatheṣṭānabhinandanam.  
prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā .. 59.52 ..

### [1.59.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.54)

saṃnyāsaḥ karmaṇo nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha.  
kuśalākuśalānāñca prahāṇaṃ tyāga ucyate .. 59.53 ..

### [1.59.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.55)

avyaktādyo'viśeṣācca vikāro'sminnacetane.  
cetanācetānyatvavijñānaṃ jñānamucyate .. 59.54 ..

### [1.59.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.56)

pratyaṅgānāṃ tu dharmasya ityetallakṣaṇaṃ smṛtam .  
ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrve svāyambhuve'ntare .. 59.55 ..

### [1.59.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.57)

atra vo varttayiṣyāmi vidhirmanvantarasya yaḥ .  
itaretaravarṇasya cāturvarṇasya caiva hi.  
pratimanvantarañcaiva śrutiranyā vidhīyate .. 59.56 ..

### [1.59.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.58)

ṛco yajūṣiṃ sāmāni yathāvat pratidaivatam.  
ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam .. 59.57 ..

### [1.59.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.59)

vidhirhotraṃ tathā stotraṃ pūrvavatsampravartate.  
dravyastotraṃ guṇastotraṃ karma stotraṃ tathaiva ca.  
caturthamābhijanikaṃ stotrametaccaturvidham .. 59.58 ..

### [1.59.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.60)

manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye.  
pravarttayati teṣāṃ vai brahmastotraṃ caturvidham.  
evaṃ mantraguṇānāñca samutpattiścaturvidhā .. 59.59 ..

### [1.59.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.61)

atharvayajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthak pṛthak .  
ṛṣīṇāntapyatāmugrantapaḥ paramaduścaram .. 59.60 ..

### [1.59.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.62)

mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha.  
paritoṣādbhayādduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā .. 59.61 ..

### [1.59.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.63)

ṛṣīṇāṃ tapaḥkārtsnyena darśanena yadṛcchayā.  
ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ .. 59.62 ..

### [1.59.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.64)

atītānāgatānāntu pañcadhā ṛṣirucyate.  
atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi hyārṣasya ca samudbhavam .. 59. 63 ..

### [1.59.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.65)

guṇasāmye varttamāne sarvasampralaye tadā.  
aticāre tu devānāmatideśe tayoryathā .. 59.64 ..

### [1.59.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.66)

abuddhipūrvakaṃ tadvai cetanārthaṃ pravarttate .  
tena hyabuddhipūrvaṃ taccetanena hyadhiṣṭhitam .. 59.65 ..

### [1.59.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.67)

varttate ca yathā tau tu yathā matsyodake ubhe.  
cetanādhiṣṭhitaṃ tattvaṃ pravarttati guṇātmanā .. 59.66 ..

### [1.59.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.68)

karaṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate.  
viṣaye viṣayitvācca hyarthe'rthitvāttathaiva ca .. 59.67 ..

### [1.59.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.69)

kālena prāpaṇīyena bhedāstu kāraṇātmakāḥ.  
saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ .. 59.68 ..

### [1.59.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.70)

mahataśvāpyahaṅkārastasmādbhūtendriyāṇi ca.  
bhūtabhedāstu bhedebhyo jajñire te parasparam.  
saṃsiddhikāraṇaṃ kāryaṃ sadya eva vivarttate .. 59.69 ..

### [1.59.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.71)

yatholmukasruṭannūrddhvamekakālaṃ pravarttate.  
tathā vivṛtaḥ kṣetrajñaḥ kālenaikena karmaṇā .. 59.70 ..

### [1.59.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.72)

yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā sampradṛśyate.  
tathā vivṛtto hyavyaktāt khadyota iva celvaṇaḥ .. 59.71 ..

### [1.59.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.73)

sa mahān saśarīrastu yatraivāgre vyavasthitaḥ.  
tatraiva saṃsthito vidvān dvāraśālāmukhe sthitaḥ .. 59.72 ..

### [1.59.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.74)

mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate .  
tatraiva saṃsthito vidvāṃstamaso'nta iti śrutiḥ .. 59.73 ..

### [1.59.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.75)

buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā .  
jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam .. 59.74 ..

### [1.59.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.76)

sāṃsiddikānyathaitāni supratīkāni tasya vai .  
mahataḥ saśarīrasya vaivarttyāt siddhirucyate .. 59.75 ..

### [1.59.77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.77)

atra śete ca yatpuryāṃ kṣetrajñānamathāpi vā.  
purīśayatvātpuruṣaḥ kṣetrajñānāt saucyate .. 59.76 ..

### [1.59.78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.78)

kṣetrajñaḥ kṣetravijñānāt bhagavān matirucyate.  
yasmādbuddhyā tu śete ha tasmādbodhātmakaḥ sa vai .  
saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam .. 59.77 ..

### [1.59.79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.79)

evaṃ nivṛttiḥ kṣetrajñā kṣetrajñenābhisaṃhitā.  
kṣetrajñena parijñāto bhogyo'yaṃ viṣayastviti .. 59.78 ..

### [1.59.80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.80)

ṛṣītyeṣa gatau dhātuḥśrutau satye tapasyatha.  
etatsanniyate tasmin brahmaṇā sa ṛṣiḥ smṛtaḥ .. 59.79 ..

### [1.59.81](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.81)

nivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam.  
paraṃ hi ṛṣate yasmātparamarṣistataḥ smṛtaḥ .. 59.80 ..

### [1.59.82](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.82)

gatyarthādṛṣaterddhātornāmanirvṛttirāditaḥ .  
yasmādeṣa svayambhūtastasmāccātmarṣitā smṛtā.  
īśvarāḥ svayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ .. 59.81 ..

### [1.59.83](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.83)

yasmānna hanyate mānairmahān parigataḥ puraḥ.  
yasmādṛṣanti ye dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ.  
tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ paramadarśinaḥ .. 59.82 ..

### [1.59.84](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.84)

īśvarāṇāṃ śubhāsteṣāṃ mānasāntarasāśca te.  
ahaṅkāraṃ tamaścaiva tyaktvā ca ṛṣitāṅgātāḥ .. 59.83 ..

### [1.59.85](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.85)

tasmāttu ṛṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāḥ.  
ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasambhavāḥ .. 59.84 ..

### [1.59.86](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.86)

tanmātrāṇi ca satyañca ṛṣante te mahaujasaḥ.  
satyarṣayastataste vai paramāḥ satyadarśanāḥ .. 59.85 ..

### [1.59.87](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.87)

ṛṣīṇāñca sutāste tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ .  
ṛṣanti vai śrutaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ.  
tasmāt śrutarṣayaste'pi śrutasya paridarśanāḥ .. 59.86 ..

### [1.59.88](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.88)

avyaktātmā mahātmā cāhaṅkārātmā tathaiva ca.  
bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate .  
ityetā ṛṣijātīstu nāmabhiḥ pañca vai śrṛṇu .. 59.87 ..

### [1.59.89](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.89)

bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥkratuḥ.  
manurdakṣo vasiṣṭhaśca pulastyaśceti te daśa.  
brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ .. 59.88 ..

### [1.59.90](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.90)

pravarttante ṛṣeryasmānmahāṃstasmānmaharṣayaḥ.  
īśvarāṇāṃ sutāstvete ṛṣayastānnibodhata .. 59.89 ..

### [1.59.91](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.91)

kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścośanāstathā.  
utathyo vāmadevaśca apojyaścaiśijastathā .. 59.90 ..

### [1.59.92](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.92)

karddamo viśravāḥ śaktirvālakhilya stathā dharāḥ.  
ityete ṛṣayaḥ proktā jñānato ṛṣitāṅgatāḥ .. 59.91 ..

### [1.59.93](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.93)

ṛṣiputrānṛṣikāṃstu garbhotpannānnibodhata.  
vatsaro nagrahūścaiva bhāradvājastathaiva ca .. 59.92 ..

### [1.59.94](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.94)

bṛhadutthaḥ śaradvāṃśca agastyaścauśijastathā.  
ṛṣirdīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ .. 59.93 ..

### [1.59.95](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.95)

vājaśravāḥ suvittaśca suvāgveṣaparāyaṇaḥ.  
dadhīcaḥ śaṅkhamāṃścaiva rājā vaiśravaṇastathā.  
ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṅgatāḥ .. 59.94 ..

### [1.59.96](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.96)

īśvarā ṛṣikāścaiva ye cānye vai tathā smṛtāḥ.  
ete mantrakṣakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata .. 59.95 ..

### [1.59.97](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.97)

bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāstu dadhīco hyātmavānapi .  
aurvo'tha jamadagniśca divaḥ sārasvata stathā .. 59.96 ..

### [1.59.98](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.98)

adviṣeṇa hyarūpaśca vītahavya sumedhasaḥ.  
vainyaḥ pṛthurdivodāsaḥ praśvāro gṛtsamānnabhaḥ.  
ekonaviṃśadityete ṛṣayo mantravādinaḥ .. 59.97 ..

### [1.59.99](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.99)

aṅgirā vedhasaścaiva bhāradvājo'tha bāṣkaliḥ.  
tathāmṛtastathā gārgyaḥ śenī saṃhṛtireva ca .. 59.98 ..

### [1.59.100](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.100)

purukutso'tha māndhātā ambarīṣastathaiva ca.  
āhāryothājamīḍhaśca ṛṣabho valireva ca .. 59.99 ..

### [1.59.101](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.101)

pṛṣadaśvo virūpaśca kaṇvaścaivātha mudgalaḥ.  
yuvanāśvaḥ paurukutsastrasaddasyuḥ sadasyumān .. 59.100 ..

### [1.59.102](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.102)

utathyaśca bharadvājastathā vājaśravā api .  
āyāpyaśca suvittiśca vāmadevastathaiva ca .. 59.101 ..

### [1.59.103](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.103)

augajo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatapāstathā.  
kakṣīvāṃśca trayastriṃśat smṛtā aṅgiraso varāḥ.  
ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata .. 59.102 ..

### [1.59.104](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.104)

kāśyapaścaiva vatsāro vibhramo raibhya eva ca.  
asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ .. 59.103 ..

### [1.59.105](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.105)

atrirarccisanaścaiva śyāmāvāṃścātha niṣṭhuraḥ.  
valgūtako munirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca yaḥ.  
ityete cātrayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ .. 59.104 ..

### [1.59.106](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.106)

vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ.  
caturtha indrapramatiḥ pañcamastu bharadvasuḥ .. 59.105 ..

### [1.59.107](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.107)

ṣaṣṭhastu maitrāvaruṇāḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā.  
sudyumnaścāṣṭamaścaiva navamo'tha bṛhaspatiḥ.  
daśamastu bharadvājau mantrabrāhmaṇakārakāḥ .. 59.106 ..

### [1.59.108](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.108)

ete caiva hi kartāro vidharmadhvaṃsakāriṇaḥ.  
lakṣaṇaṃ brahmaṇaścaitadvihitaṃ sarvaśākhinām .. 59.107 ..

### [1.59.109](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.109)

heturhiteḥ smṛto dhātoryannihantyuditamparaiḥ.  
atha vārthapari prāpterhinotergatikarmaṇaḥ .. 59.108 ..

### [1.59.110](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.110)

tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam .  
nindāṃ tāmāhurācāryā yaddoṣannindyate vacaḥ .. 59.109 ..

### [1.59.111](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.111)

praṣūrvācchaṃsaterdhātoḥ praśasāṃ guṇavattayā.  
idantvidamidaṃ nedamityaniścitya saṃśayaḥ .. 59.110 ..

### [1.59.112](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.112)

idameva vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate .  
anyasyānyasya coktatvād‌budhaiḥ parakṛtiḥ smṛtā .. 59.111 ..

### [1.59.113](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.113)

yo hyatyantataroktaśca purākalpaḥ sa ucyate.  
purāvikrāntavācitvāt purākalpasya kalpanā .. 59.112 ..

### [1.59.114](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.114)

mantrabrāhmaṇakalpaistu nigamaiḥ śuddhavistaraiḥ .  
aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanām .. 59.113 ..

### [1.59.115](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.115)

yathā hīdaṃ tathā tadvai idaṃ vāpi tathaiva tat.  
ityeṣa hyupadeśo'yaṃ daśamo brāhmaṇasya tu .. 59.114 ..

### [1.59.116](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.116)

ityetadbrāhmaṇasyādau vihitaṃ lakṣaṇaṃ budhaḥ .  
tasya tadvṛttiruddiṣṭā vyākhyāpyanupadaṃ dvijaiḥ .. 59.115 ..

### [1.59.117](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.117)

mantrāṇāṃ kalpanaṃ caiva vidhidṛṣṭeṣu karmasu.  
mantro mantrayaterdhātorbrāhmaṇo brahmaṇo'vanāt .. 59.116 ..

### [1.59.118](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.118)

alpākṣaramasandigdhaṃ sāravadviśvatomukham.  
astobhamanavadyañca sūtraṃ sūtravido viduḥ .. 59.117 ..

### [1.59.119](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59.119)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte ṛṣilakṣaṇaṃ nāmonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ .. 59 ..

## Linked texts (3)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.32.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Matsyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.matsya.145.11) — Vyāsa, Sanskrit
- [Śivadharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.sivadharma.sivadharmasastra.11.113) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.59) · Pramāṇa
