<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.5

# Vayupurana 1.5

Vāyupurāṇa 1.5

- **Language:** Sanskrit

### [1.5.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.1)

..lomaharṣaṇa uvāca..

### [1.5.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.2)

yaddhi sṛṣṭestu saṃkhyātaṃ mayā kālāntarandvijāḥ.  
etat kālāntaraṃ jñeyamaharvai pārameśvaram ..1..

### [1.5.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.3)

rātristvetāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ.  
ahastasya tu yā sṛṣṭiḥ pralayo rātrirucyate ..2..

### [1.5.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.4)

ahaśca vidyate tasya na rātririti dhāraṇā.  
upacāraḥ prakriyate lokānāṃ hitakāmyayā ..3..

### [1.5.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.5)

prajāḥ prajānāmpataya ṛṣayo munibhiḥ saha.  
ṛṣīn sanatkumārākhyān brahmasāyujyagaiḥ saha ..4..

### [1.5.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.6)

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca.  
tanmātrā indriyagaṇo buddhiśca manasā saha ..5..

### [1.5.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.7)

ahastiṣṭhanti te sarve parameśasya dhīmataḥ.  
aharante pralīyante rātryante viśvasaṃbhavaḥ ..6..

### [1.5.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.8)

svātmanyavasthite satve vikāre pratisaṃhate.  
sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣāvubhau ..7..

### [1.5.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.9)

tamaḥ sattvaguṇāvetau samatvena vyavastitau.  
atrodriktau prasūtau ca tau tathā ca parasparam.  
guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate ..8..

### [1.5.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.10)

tileṣu vā yathā taivaṃ ghṛtaṃ payasi vā sthitam.  
tathā tamasi sattve ca rajo'vyaktāśritaṃ sthitam ..9..

### [1.5.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.11)

upāsya rajanīṃ kṛtsnāṃ parāṃ māheśvarīṃ tadā.  
aharmukhe pravṛtte ca puraḥ prakṛtisambhavaḥ ..10..

### [1.5.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.12)

kṣobhayāmāsa yogena pareṇa parameśvaraḥ.  
pradhānaṃ puruṣañcaiva praviśyāṇḍaṃ maheśvaraḥ ..11..

### [1.5.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.13)

pradhānāt kṣobhyamāṇāttu rajo vai samavarttata.  
rajaḥ pravarttakaṃ tatra bījeṣvapi yathā jalam ..12..

### [1.5.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.14)

guṇavaiṣamyamāsādya prasūyante hyadhiṣṭhitāḥ.  
guṇebhyaḥ kṣobhya māṇebhyastrayo devā vijajñire.  
āśritāḥ paramā guhyāḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ ..13..

### [1.5.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.15)

rajo brahmā tamo hyagniḥ sattvaṃ viṣṇurajāyata.  
rajaḥprakāśako brahmā sraṣṭṭṛtvena vyavasthitaḥ ..14..

### [1.5.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.16)

tamaḥprakāśako'gnistu kālatvena vyavasthitaḥ.  
sattvaprakāśako viṣṇuraudāsīnye vyavasthitaḥ ..15..

### [1.5.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.17)

eta eva trayo devā eta eva trayo'gnayaḥ.  
parasparāśritā hyete parasparamanuvratāḥ ..16..

### [1.5.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.18)

paraspareṇa varttante dhārayanti parasparam.  
anyonyamithunāhyete hyanyonyamupajīvinaḥ.  
kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣānna tyajanti parasparam ..17..

### [1.5.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.19)

īśvaro hi paro devo viṣṇustu mahataḥ paraḥ .  
brahmā tu rajasodriktaḥ sargāyeha pravarttate.  
paraśca puruṣo jñeyaḥ prakṛtiśca parā smṛtā ..18..

### [1.5.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.20)

adhiṣṭhito'sau hi maheśvareṇa pravarttate codyamānaḥ samantāt.  
anupravarttanti mahānta eva cirasthitāḥ sve viṣye priyatvāt ..19..

### [1.5.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.21)

pradhānaṃ guṇavaiṣamyātsargakāle pravarttate.  
īśvarādhiṣṭhitāt pūrvantasmātsadasadātmakāt.  
brahmā buddhiśca mithunaṃ yugapatsambabhūvatuḥ ..20..

### [1.5.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.22)

tasmāttamo'vyaktamayaḥ kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ.  
saṃsiddhaḥ kāryakaraṇairbrahmā'gre samavarttata ..21..

### [1.5.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.23)

tejasā prathamano dhīmānavyaktaḥ saṃprakāśate.  
sa vai śarīrī prathamaḥ kāraṇatve vyavasthitaḥ ..22..

### [1.5.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.24)

apratīghena jñānena aiśvaryeṇa ca so'nvitaḥ.  
dharmeṇa cāpratīghena vairāgyeṇa samanvitaḥ ..23..

### [1.5.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.25)

tasyeśvarasyāpratighaṃ jñānaṃ vairāgyalakṣaṇam.  
dharmaiśvaryakṛtā buddhirbrāhmī jajñe'bhimāninaḥ ..24..

### [1.5.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.26)

avyaktājjāyate cāsya manasā ca yadicchati.  
vaśīkṛtatvādvaiguṇyāt sureśatvātsvabhāvataḥ ..25..

### [1.5.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.27)

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntako'bhavat.  
sahasramūrddhā puruṣastisro'vasthāḥ svayambhuvaḥ ..26..

### [1.5.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.28)

sattvaṃ rajaśca brahmatve kālatve ca rajastamaḥ.  
sātvikaṃ puruṣatve ca guṇavṛttiḥ svayambhuvaḥ ..27..

### [1.5.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.29)

lokān sṛjati brahmatve kālatve saṃkṣipatyapi.  
puruṣatve hyudāsīna stisro'vasthāḥ prajāpate ..28..

### [1.5.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.30)

brahmā kamalagarbhābhaḥ kālo jātyāñjanaprabhaḥ.  
puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpaṃ tatparamātmanaḥ ..29..

### [1.5.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.31)

yogeśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikaroti ca.  
nānākṛtikriyārūpanāmavṛttiḥ svalīlayā ..30..

### [1.5.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.32)

tridhā yadvarttate loke tasmātriguṇa ucyate.  
caturddhā pravibhaktatvāccaturvyūhaḥ prakīrtitaḥ ..31..

### [1.5.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.33)

yadāpnoti yadādatte yaccāsti viṣayaṃ prati.  
taccāsya satataṃ bhāvastasmādātmā nirucyate ..32..

### [1.5.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.34)

ṛṣiḥ sarvagatatvācca śarīrādyatsvayaṃ prabhuḥ.  
svāmitvamasya tatsarvaṃ viṣṇuḥ sarvapraveśanāt ..33..

### [1.5.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.35)

bhagavān bhagasadbhāvādrāgo rāgasya śāsanāt.  
paraśca tu prakṛtatvādavanādomitiḥ smṛtaḥ ..34..

### [1.5.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.36)

sarvajñaḥ sarvavijñānāt sarvaḥ sarvaṃ yatastataḥ.  
narāṇāmayanaṃ yasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ..35..

### [1.5.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.37)

tridhā vibhajya svātmānaṃ trailokyaṃ sampravarttate.  
sṛjate grasate caiva vīkṣate ca tribhistu yat.  
agre hiraṇyagarbhaḥ sa prādurbhūtaścaturmukhaḥ ..36..

### [1.5.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.38)

āditvāccāditevo'sāvajātatvādajaḥ smṛtaḥ.  
pāti yasmātprajāḥ sarvāḥprajāpatirataḥ smṛtaḥ ..37..

### [1.5.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.39)

deveṣu ca mahān devo mahādevastataḥ smṛtaḥ.  
sarveśatvācca lokānāmavaśyatvāttatheśvaraḥ ..38..

### [1.5.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.40)

bṛhattvācca smṛto brahmā bhūtatvādbhūta ucyate.  
kṣetrajñaḥ kṣetravijñānādvibhuḥ sarvagato yataḥ ..39..

### [1.5.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.41)

yasmāt puryanuśete ca tasmāt puruṣa ucyate.  
notpāditatvāt pūrvatvāt svayambhūriti sa smṛtaḥ ..40..

### [1.5.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.42)

ijyatvāducyate yajñaḥ kavirvikrāntadarśanāt.  
kramaṇaḥ kramaṇīyatvādvarṇakasyābhipālanāt ..41..

### [1.5.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.43)

ādityasaṃjñaḥ kapilastvagrajo'gniriti smṛtaḥ.  
hiraṇyamasya garbho'bhūddhiraṇyasyāpi garbhajaḥ.  
tasmāddhiraṇyagarbhaḥ sa purāṇe'sminnirucyate ..42..

### [1.5.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.44)

svayambhuvo nivṛttasya kālo varṣāgrajastu yaḥ.  
na śakyaḥ parisaṃkhyātumapi varṣaśatairapi ..43..

### [1.5.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.45)

kalpasaṃkhyānivṛttestu parākhyo brahmaṇaḥ smṛtaḥ.  
tāvaccheṣo'sya kālo'nyastasyānte pratisṛjyate ..44..

### [1.5.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.46)

koṭikoṭisahasrāṇi antarbhūtāni yāni vai.  
samatītāni kalpānāntāvaccheṣāḥ parāstu ye ..45..

### [1.5.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.47)

yastvayaṃ varttate kalpo vārāhantaṃ nibodhata.  
prathamaḥ sāmpratasteṣāṃ kalpo'yaṃ varttate dvijāḥ ..46..

### [1.5.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.48)

tasmin svāyambhuvādyāstu manavaḥ syuścaturddaśa.  
atītā varttamānāśca bhaviṣyā ye ca vai punaḥ ..47..

### [1.5.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.49)

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā samantataḥ.  
pūrṇaṃ yugasahasraṃ vai paripālyā nareśvaraiḥ.  
prajābhistapasā caiva teṣāṃ śrṛṇuta vistaram ..48..

### [1.5.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.50)

manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai.  
bhaviṣyāṇi bhaviṣyaiśca kalpaḥ kalpena caiva ha ..49..

### [1.5.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.51)

atītāni ca kalpāni sodakāni sahānvayaiḥ.  
anāgateṣu tadvacca tarkkaḥ kāryo vijānatā ..50..

### [1.5.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5.52)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma pañcamo'ghyāyaḥ .. 5 ..\*

## Linked texts (6)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.4.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.4.54) — Vyāsa, Sanskrit
- [Mārkaṇḍeyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.markandeya.46.6) — Vyāsa, Sanskrit
- [Sāmbapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.samba.6.13) — Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.kurmapurana.4.p9) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- [Śivatattvaviveka (Appayya Dīkṣita)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.sivatattvaviveka-appayya-diksita.24-2.8) — Appayya Dīkṣita 1560, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.5) · Pramāṇa
