Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.6

Vāyupurāṇa 1.6

Language
Sanskrit

1.6.1

..sūta uvāca..

1.6.2

āpo hyagneḥ samabhavannaṣṭe'gnau pṛthivītale.
sāntarālaikalīne'smānnaṣṭe sthāvarajaṅgame ..1..

1.6.3

ekārṇave tadā tasmin na prājñāyata kiñcana.
tadā sa bhagavān brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt ..2..

1.6.4

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo'hyatīndriyaḥ.
brahmā nārāyaṇākhyaḥ sa suṣvāpa salile tadā ..3..

1.6.5

sattvodrekāt prabuddhastu śūnyaṃ lokamudīkṣya saḥ.
imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati ..4..

1.6.6

āpo nārā vai tanava ityapāṃ nāma śuśrumaḥ.
apsu śete ca yattasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ..5..

1.6.7

tulyaṃ yugasahasrasya naiśaṃ kālamupāsya saḥ.
śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt ..6..

1.6.8

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat.
niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ‌kāle tatastataḥ ..7..

1.6.9

tatastu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm.
anumānādasaṃmūḍho bhūmeruddharaṇaṃ prati ..8..

1.6.10

akarot sa tanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā.
tato mahātmā manasā divyaṃ rūpamacintayat ..9..

1.6.11

salilenāplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa tu samantataḥ.
kinnu rūpaṃ mahat kṛtvā uddhareyamahaṃ mahīm ..10..

1.6.12

jalakrīḍāsu ruciraṃ vārāhaṃ rūpamasmarat.
adhṛṣyaṃ sarvvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ dharmasaṃjñitam ..11..

1.6.13

daśayojanavistīṃrṇa śatayojanamucchritam.
nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam ..12..

1.6.14

mahāparvvatavarṣmāṇaṃ śvetaṃ tīkṣṇogradaṃṣṭriṇam.
vidyudagniprakāśākṣamādityasamatejasam ..13..

1.6.15

pīnavṛttāyataskandhaṃ siṃhavikrāntagāminam.
pīnonnatakaṭīdeśaṃ suślakṣṇaṃ śubhalakṣaṇam ..14..

1.6.16

rūpamāsthāya vipulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ.
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam ..15..

1.6.17

sa vedavādyupadraṣṭā kratuvakṣāścitīmukhaḥ.
agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ ..16..

1.6.18

ahorātrekṣaṇadharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ.
ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān ..17..

1.6.19

satyadharmamayaḥ śrīmān dharmmavikramasaṃsthitaḥ.
prāyaścittarato ghoraḥ paśujānurmahākṛti ..18..

1.6.20

ūrddhvagātro homaliṅgaḥ sthānabījo mahauṣadhiḥ.
vedyāntarātmā mantrasphigājyaspṛk somaśoṇitaḥ ..19..- pā.bhe.
vedaskandho havirgandho havyakavyātivegavān.
prāgvaṃśakāyo dyutimānnānādīkṣābhiranvitaḥ ..20..

1.6.21

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo vibhuḥ.
upākarmeṣṭiruciraḥ pravargyavittabhūṣaṇaḥ ..21..

1.6.22

nānācchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ.
chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśrṛṅga ivocchritaḥ.
bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ sa prāviśat prabhuḥ ..22..

1.6.23

adbhiḥ saṃchāditāmurvīṃ sa tāmaśnan prajāpatiḥ.
upagamyojjahārāśu apastāśca sa vinyasat ..23..

1.6.24

sāmudrīrvai samudreṣu nādeyīśca nadīṣvatha.
rasātalatale magnāṃ rasātalatale gatām.
prabhurllokahitārthāya daṃṣṭrayābhyujjahāra gām ..24..

1.6.25

tataḥ svasthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīkaraḥ.
mumoca pūrvaṃ manasā dhārayitvā dharādharaḥ ..25..

1.6.26

tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitaḥ.
caritatvācca devasya na mahī yāti viplavam ..26..

1.6.27

tatoddhṛtya kṣitiṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā.
pṛthivyāḥ pravibhāgāya manaścakre'mbujekṣaṇaḥ.
pṛthivīṃ tu samīkṛtya pṛthivyāṃ so'cinod girīn ..27..

1.6.28

prāk sarve dahyamānāstu tadā saṃvarttakāgninā.
tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ ..28..

1.6.29

śaityādekārṇave tasminvāyunāpastu saṃhṛtāḥ.
niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo'bhavat ..29..

1.6.30

skannācalatvādacalāḥ parvvabhiḥ parvvatāḥ smṛtāḥ.
girayo'ntarnigīrṇatvāccayanācca śiloccayāḥ ..30..

1.6.31

tatasteṣu viśīrṇeṣu lokodadhigiriṣvatha.
viśvakarmmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ ..31..

1.6.32

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvvatām.
bhūrādyāṃ ścaturo lokān punaḥ so'tha prakalpayat.
lokān prakalpayitvā ca prajāsargaṃ sasarjja ha ..32..

1.6.33

brahmā svayambhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ.
sasarjja sṛṣṭintadrūpāṃ kalpādiṣu yathā purā ..33..

1.6.34

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam.
pradhānasamakālaṃ vai prādurbhūtastamomayaḥ ..34..

1.6.35

tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ.
avidyā pañcaparvvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ ..35..

1.6.36

pa़ñcadhā cāśritaḥ sargo dhyāyataḥ so'bhimāninaḥ.
sarvvatastamasā caiva dīpaḥ kumbhavadāvṛtaḥ.
bahirantaḥ prakāśaśca śuddho niḥsaṃjña eva ca ..36..

1.6.37

yasmāttaiḥ saṃvṛtā buddhirmukhyāni karaṇāni ca.
tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ ..37..

1.6.38

mukhyasarge tathābhūtaṃ brahmā dṛṣṭvā hyasādhakam.
aprasannamanāḥ so'tha tato nyāso'bhyamanyata ..38..

1.6.39

tasyābhidhyāyatastatra tiryyak sroto'bhyavarttata.
yasmāttiryag vyavartteta tiryyaksrotastataḥ smṛtam ..39..

1.6.40

tamobahutvātte sarvve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ.
utpathagrāhiṇaścāpi te dhyānāddhyānamāninaḥ ..40..

1.6.41

tiryyaksrotastu dṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ.
ahaṃkṛtā ahaṃmanā aṣṭāviṃśadvidhātmakāḥ ..41..

1.6.42

ekādaśendriyavidhā navadhā codayastathā.
aṣṭau ca tārakādyāśca teṣāṃ śaktividhāḥ smṛtāḥ ..42..

1.6.43

ataḥ prakāśāste sarvve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ.
yasmāttiryak pravartteta tiryyaksrotāḥ sa ucyate ..43..

1.6.44

tiryaksrotāśca dṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ.
abhiprāyamathoddhūtaṃ dṛṣṭvā sarvvantathābhidham.
tasyābhidhyāyato nityaṃ sāttvikaḥ samavarttata ..44..

1.6.45

ūrddhvasrotāstṛtīyastu sa caivorddhvavyavasthitaḥ.
yasmādvyavarttatohddhvantu ūrddhvasrotāstataḥ smṛtaḥ ..45..

1.6.46

te sukhaprītibahulā bahirantaśca saṃvṛtā.
prakāśā bahirantaśca ūrddhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ ..46..

1.6.47

tena vā tādayo jñeyāḥ sṛṣṭātmāno vyavasthitāḥ.
ūrddhvasrotāstṛtīyo vai tena sargastu sa smṛtaḥ ..47..

1.6.48

ūrddhvasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ.
prītimānabhavadbrahmā tato'nyaṃ so'bhyamanyata.
sasarjja sargamanyaṃ sa sādhakaṃ prabhurīśvaraḥ ..48..

1.6.49

athābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā.
prādurbbabhūva cāvyaktādarvvāk‌srotaḥ susādhakam.
yasmādarvākvyavartteta tato'rvvāksrota ucyate ..49..

1.6.50

te ca prakāśabahulāstamaḥ sattvarajodhikāḥ.
tasmātte duḥkhabahulā bhūyo bhūyaśca kāriṇaḥ ..50..

1.6.51

prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te.
lakṣaṇaistārakādyaiste aṣṭadhā ca vyavasthitāḥ ..51..

1.6.52

siddhātmāno manuṣyāste gandharvasahadharmmiṇaḥ.
ityeṣa tejasaḥ sargo hyarvvāksrotāḥ prakīrttitaḥ ..52..

1.6.53

pañcamo'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ.
viparyyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca.
vivṛttaṃ varttamānañca te'rthaṃ jānanti tattvataḥ ..53..

1.6.54

bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate.
viparyyayeṇa bhūtādiraśaktyā ca vyavasthitaḥ ..54..

1.6.55

prathamo mahataḥ sargo vijñeyo mahatastu saḥ.
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate ..55..

1.6.56

vaikārikastṛtīyastu sarga aindriya kaḥ smṛtaḥ.
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto bhuddhipūrvakaḥ ..56..

1.6.57

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ.
tiryyaksotāśca yaḥ sargastiryyagyoniḥ sa pañcamaḥ ..57..

1.6.58

tathorddhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ.
tathārvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ ..58..

1.6.59

aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ.
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ ..59..

1.6.60

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ.
prākṛtāstu trayaḥ sargāḥ kṛtāste buddhipūrvvakāḥ ..60..

1.6.61

buddhipūrvvaṃ pravarttante ṣaṭsargā brahmaṇastu te.
vistarānugrahaṃ sargaṃ kīrttyamānaṃ nibodhata ..61..

1.6.62

caturddhāvāsthitaḥ so'tha sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ.
viparyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca ..62..

1.6.63

sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitā.
siddhātmāno manuṣyāstu tuṣṭirddeveṣu kṛtsnaśaḥ ..63..

1.6.64

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ.
sargāḥ parasparasyātha prakārā bahavaḥ smṛtāḥ ..64..

1.6.65

agre sasarjja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān.
sanandanañca sanakaṃ vidvāṃsaṃ ca sanātanam ..65..

1.6.66

vijñānena nivṛttāste vaivartena mahaujasaḥ.
saṃbuddhāścaiva nānātvādapaviddhāstrayo'pite.
asṛṣṭvaiva prajāsargaṃ pratisargaṃ gatāḥ punaḥ ..66..

1.6.67

tadā teṣu vyatīteṣu tadānyān sādhakāṃśca tān.
mānasānasṛjadbrahmā punaḥ sthānābhimāninaḥ.
ābhūtasaṃplavāvasthānnāmatastānnibodhata ..67..

1.6.68

āpo'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ diśastathā.
svargaṃ divaḥ samudrāṃśca nadān śailān vanaspatīn ..68..

1.6.69

oṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmāno vṛkṣavīrudhām.
lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrttāḥ sandhirātryahāḥ ..69..

1.6.70

arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca.
sthānābhimāninaḥ sarve sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ ..70..

1.6.71

vakrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtāstadvakṣastaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāgaiḥ.
vaiśyāścorvoryasya padbhyāñca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ ..71..

1.6.72

nārāyaṇaḥ paro'vyaktādaṇḍamavyaktasambhavam.
aṇḍājjajñe punarbrahmā lokāstena kṛtāḥ svayam ..72..

1.6.73

eṣa vaḥ kathitaḥ pādaḥ samāsānna tu vistarāt.
anenādyena pādena purāṇaṃ saṃprakīrtitam ..73..

1.6.74

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .. 6 ..

1.6.75

samāptaḥ prakriyāpādaḥ ..

Linked texts (14)