<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.60

# Vayupurana 1.60: adhyāyaḥ 60

Vāyupurāṇa 1.60

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 60

### [1.60.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.1)

..ṛṣaya ūcuḥ..

### [1.60.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.2)

ṛṣayastadvacaḥ śrutvā sūtamāhuḥ sudustaram.  
kathaṃ vedā purā vyastāstanno brūhi mahāmate .. 60.1 ..

### [1.60.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.3)

..sūta uvāca ..

### [1.60.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.4)

dvāpare tu parāvṛtte manoḥ svāyambhuve'ntare .  
brahmā manumuvācedaṃ tadvadiṣye mahāmate .. 60.2 ..

### [1.60.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.5)

parivṛtte yuge tāta svalpavīryā dvijātayaḥ.  
saṃvṛttāṃ yuga doṣeṇa sarve caiva yathākramam .. 60.3 ..

### [1.60.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.6)

bhraśyamānaṃ yugavaśādalpaśiṣṭaṃ hi dṛśyate.  
daśasāhasrabhāgena hyavaśiṣṭaṃ kṛtādidam .. 60.4 ..

### [1.60.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.7)

vīryaṃ tejo balaṃ vākyaṃ sarvañcaiva praṇaśyati.  
vedavedā hi kāryāḥ syurmābhūdvedavināśanam .. 60.5 ..

### [1.60.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.8)

vede nāśamanuprāpte yajño nāśaṃ gamiṣyati.  
yatre naṣṭe devanāśastataḥ sarvaṃ praṇaśyati .. 60.6 ..

### [1.60.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.9)

ādyo vedaścatuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃjñitaḥ.  
punardaśaguṇaḥ kṛtsno yajño vai sarvakāmadhuk .. 60.7 ..

### [1.60.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.10)

evamuktastathetyuktvā manurlokahite rataḥ.  
vedamekaṃ catuṣpādaṃ caturdhā vyabhajatprabhuḥ .. 60.8 ..

### [1.60.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.11)

brahmaṇo vacanāttāta lokānāṃ hitakāmyayā.  
tadidaṃ varttamānena yuṣmākaṃ vedakalpanam .. 60.9 ..

### [1.60.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.12)

manvantareṇa vakṣyāmi vyatītānāṃ prakalpanam.  
pratyakṣeṇa parokṣaṃ vai tannibodhata sattamāḥ .. 60.10 ..

### [1.60.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.13)

asmin yuge kṛto vyāsaḥ pārāśaryaḥ parantapaḥ.  
dvaipāyana iti khyāto viṣṇoraṃśaḥ prakīrtitaḥ .. 60.11 ..

### [1.60.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.14)

brahmaṇā coditaḥ so'smin vedaṃ vyastuṃ pracakrame.  
atha śiṣyān sa jagrāha caturo vedakāraṇāt .. 60.12 ..

### [1.60.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.15)

jaiminiñca sumantuñca vaiśampāyanameva ca.  
pailanteṣāṃ caturthantu pañcamaṃ lomaharṣaṇam .. 60.13 ..

### [1.60.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.16)

ṛgvedaśrāvakaṃ pailañjagrāha vidhivad dvijam .  
yajurvedapravaktāraṃ vaiśampāyanameva ca .. 60.14 ..

### [1.60.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.17)

jaiminiṃ sāmavedārthaśrāvakaṃ so'nvapadyata.  
tathaivātharvavedasya sumantumṛṣisattamam .. 60.15 ..

### [1.60.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.18)

itihāsapurāṇasya vaktāraṃ samyageva hi.  
māñcaiva pratijagrāha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ .. 60.16 ..

### [1.60.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.19)

eka āsīdyajurvedastañcaturddhā vyakalpayat.  
caturhotramabhūttasmiṃstena yajñamakalpayat .. 60.17 ..

### [1.60.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.20)

ādhvaryavaṃ yajurbhistu ṛgbhirhotraṃ tathaiva ca.  
udgātraṃ sāmabhiśvakre brahmatvañcāpyatharvabhiḥ.  
brahmatvamakarodyajñe vedenātharvaṇena tu .. 60.18 ..

### [1.60.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.21)

tataḥ saṛcamuddhṛtya ṛgvedaṃ samakalpa yat.  
hotṛkaṃ kalpyate tena yajñavāhaṃ jagaddhitam .. 60.19 ..

### [1.60.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.22)

sāmabhiḥ sāmavedañca tenodgātramarocayat .  
rājñastvatharvavedena sarvakarmāṇyakārayat .. 60.20 ..

### [1.60.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.23)

ākhyānaiścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kulakarmabhiḥ.  
purāṇasaṃhitāścakre purāṇārthaviśāradaḥ .. 60.21 ..

### [1.60.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.24)

yacchiṣṭantu yajurvede tena yajñamathāyujat.  
yuñjānaḥ sa yajurvede iti śāstraviniścayaḥ .. 60.22 ..

### [1.60.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.25)

padānāmuddhṛtatvācca yajūṃṣi viṣamāṇi vai .  
sa tenoddhṛtavīryastu ṛtvigbhirvedapāragaiḥ.  
prayujyate hyaśvamedhastena vā yujyate tu saḥ .. 60.23 ..

### [1.60.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.26)

ṛco gṛhītvā pailastu vyabhajattad vidhā punaḥ .  
dviṣkṛtvā saṃyuge caiva śiṣyābhyāmadadatprabhuḥ .. 60.24 ..

### [1.60.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.27)

indrapramataye caikāṃ dvitīyāṃ bāṣkalāya ca.  
catasraḥ saṃhitāḥ kṛtvā bāṣkalirdvijasattamaḥ.  
śiṣyānadhyāpayāmāsa śuśrūṣābhiratān hitān .. 60.25 ..

### [1.60.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.28)

bodhantu prathamāṃ śākhāṃ dvitīyāmagnimāṭharam.  
pārāśaraṃ tṛtīyāntu yājñavalkyāmathāparām .. 60.26 ..

### [1.60.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.29)

indrapramatirekāntu saṃhitāṃ dvijasattamaḥ.  
adhyāpayanmahābhāgaṃ mārkaṇḍeyaṃ yaśasvinam .. 60.27 ..

### [1.60.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.30)

satyaśravasamagryantu putraṃ sa tu mahāyaśāḥ.  
satyaśravāḥ satyahitaṃ punaradhyāpayad dvijaḥ .. 60.28 ..

### [1.60.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.31)

so'pi satyataraṃ putraṃ punaradhyāpayadvibhuḥ.  
satyaśriyaṃ mahātmānaṃ satyadharmaparāyaṇam .. 60.29 ..

### [1.60.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.32)

abhavaṃstasya śiṣyā vai trayastu sumahaujasaḥ .  
satyaśriyastu vidvāsaḥ śāstragrahaṇatatparāḥ .. 60.30 ..

### [1.60.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.33)

śākalyaḥ prathamasteṣāṃ tasmādanyo ratha(ā)ntaraḥ .  
bāṣkaliśca bharadvāja iti śākhāpravartakāḥ .. 60.31 ..

### [1.60.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.34)

devamitrastu śākalyo jñānāhaṅkāragarvitaḥ.  
janakasyasa yajñe vai vināśamagamad dvijaḥ .. 60.32 ..

### [1.60.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.35)

..śāṃśapāyana uvāca..

### [1.60.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.36)

kathaṃ vināśamagamatsa munirjñānagarvitaḥ.  
janakasyāśvamedhena kathaṃ vādo babhūva ha .. 60.33 ..

### [1.60.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.37)

kimarthañcābhavadvādaḥ kena sārddhamathāpi vā.  
sarvametadyathāvṛttamācakṣva viditantava.  
ṛṣīṇāntu vacaḥ śrutvā taduttaramathābravīt .. 60.34 ..

### [1.60.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.38)

..sūta uvāca..

### [1.60.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.39)

janakasyāśvamedhe tu mahānāsītsamāgamaḥ.  
ṛṣīṇāntu sahasrāṇi tatrājagmuranekaśaḥ.  
rājarṣerjanakasyātha taṃ yajñaṃ hi didṛkṣavaḥ .. 60.35 ..

### [1.60.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.40)

āgatān brāhmaṇān dṛṣṭvā jijñāsāsyābhavattataḥ.  
konveṣāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ kathaṃ me niścayo bhavet.  
iti niścitya manasā buddhiṃ cakre janādhipaḥ .. 60.36 ..

### [1.60.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.41)

gavāṃ sahasramādāya suvarṇamadhikaṃ tataḥ.  
grāmān ratnāni dāsāṃśca munīn prāha narādhipaḥ.  
sarvānahaṃ prapannano'smi śirasā śreṣṭhabhāginaḥ .. 60.37 ..

### [1.60.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.42)

yadetadāhṛtaṃ vittaṃ ye vaḥ śreṣṭhatamo bhavet.  
tasmai tadupanītaṃ hi vidyāvittaṃ dvijottamāḥ .. 60.38 ..

### [1.60.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.43)

janakasya vacaḥ śrutvā munayaste śrutikṣamāḥ.  
dṛṣṭvā dhanaṃ mahāsāraṃ dhanavṛddhyā jighṛkṣavaḥ .  
śraddhayāñcakruranyonyaṃ vedajñānamadolbaṇāḥ .. 60.39 ..

### [1.60.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.44)

manasā gatavittāste mamedaṃ dhanamityuta.  
mamaivaitanna vetyanyo brūhi kiṃ vā vikalṣyate.  
ityevaṃ dhanadoṣeṇa vādāṃścakruranekaśaḥ .. 60.40 ..

### [1.60.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.45)

tathānyastatra vai vidvān brahmavāhasutaḥ kaviḥ.  
yājñavalkyo mahātejāstapasvī brahmavittamaḥ .. 60.41 ..

### [1.60.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.46)

brahmaṇo'ṅgāt samutpanno vākyaṃ provāca susvaram.  
śiṣyaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho dhanametad gṛhāṇa bho .. 60.42 ..

### [1.60.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.47)

nayasva ca gṛhaṃ vatsa mamaitannātra saṃśayaḥ.  
sarvavedeṣvahaṃ vaktā nānyaḥ kaścittu matsamaḥ.  
yovā na prīyate vipraḥ sa me hyavatu mā'ciram .. 60.43 ..

### [1.60.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.48)

tato brahmārṇavaḥ kṣubdhaḥ samudra iva samplave .  
tānuvāca tataḥ svastho yājñavalkyo hasanniva .. 60.44 ..

### [1.60.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.49)

krodha mākārṣuvidvāṃso bhavantaḥ satyavādinaḥ.  
vadāmahe yathāyuktaṃ jijñāsantaḥ parasparam .. 60.45 ..

### [1.60.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.50)

tato'bhyupāgamaṃsteṣāṃ vādā jagmuranekaśaḥ.  
sahasradhā śubhairarthaiḥ sūkṣmadarśanasambhavaiḥ .. 60.46 ..

### [1.60.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.51)

loke vede tathādhyātme vidyāsthānairalaṃkṛtāḥ.  
śāpottamaguṇairyuktā nṛpaughaparivarjanāḥ .  
vādāḥ samabhavaṃstatra dhanahetormahātmanām .. 60.47 ..

### [1.60.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.52)

ṛṣayastvekataḥ sarve yājñavalkyastathaikataḥ.  
sarve te munayastena yājñavalkyena dhīmatā .  
ekaikaśastataḥ pṛṣṭā naivottaramathāvruvan .. 60.48 ..

### [1.60.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.53)

tānvijitya munīn sarvān brahmarāśirmahādyutiḥ.  
śākalyamiti hovāca vādakarttāramañjasā .. 60.49 ..

### [1.60.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.54)

śākalya vada vaktavyaṃ kiṃ dhyāyannavatiṣṭase.  
pūrṇastvaṃ jaḍamānena vātādhmāto yathā dṛtiḥ .. 60.50 ..

### [1.60.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.55)

evaṃ sa dharṣitastena roṣāttāmrāsyalocanaḥ.  
provāca yājñavalkyaṃ taṃ puruṣaṃ munisannidhau .. 60.51 ..

### [1.60.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.56)

tvamasmāṃstṛṇavattyaktvā tathaivemān dvijottamān.  
vidyādhanaṃ mahāsāraṃ svayaṃgrāhaṃ jighṛkṣasi .. 60.52 ..

### [1.60.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.57)

śākalyenaivanuktaḥ syādyājñavalkyaḥ samabravīt.  
brahmiṣṭhānāṃ balaṃ viddhi vidyātattvārthadarśanam .. 60.53 ..

### [1.60.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.58)

kāmaścārthena sambaddhastenārthaṃ kāmayāmahe .  
kāmapraśradhanā viprāḥ kāmapraśrānvadāmahe .. 60.54 ..

### [1.60.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.59)

paṇaścaiṣo'sya rājarṣestasmānnītaṃ dhanaṃ mayā.  
etacchrutvā vacastasya śākalyaḥ krodhamūrcchitaḥ.  
yājñavalkyamathovāca kāmapraśrārthamadvacaḥ .. 60.55 ..

### [1.60.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.60)

brūhīdānīṃ mayoddiṣṭān kāmapraśrān yathārthataḥ.  
tataḥ samabhavadvādastayorbrahmavidormahān .. 60.56 ..

### [1.60.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.61)

sāgraṃ praśnasahasrantu śākalyastamucūcudat.  
yājñavalkyo'bravītsarvān ṛṣīṇāṃ śrṛṇvatāṃ tadā .. 60.57 ..

### [1.60.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.62)

śākalye cāpi nirvāde yājñavalkyastamabravīt .  
praśramekaṃ mamāpi tvaṃ vada śākalya kāmikam.  
śāpaḥ paṇo'sya vādasya abruvan mṛtyumāvrajet .. 60.58 ..

### [1.60.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.63)

atha sannoditaṃ praśraṃ yājñavalkyena dhīmatā .  
śākalyastamavijñāya sadyo mṛtyumavāpnuyāt .. 60.59 ..

### [1.60.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.64)

evaṃ mṛtaḥ sa śākalyaḥ praśravyākhyānapīḍitaḥ.  
evaṃ vādaśca sumahānāsītteṣāṃ dhanārthibhiḥ.  
ṛṣīṇāṃ munibhiḥ sārddhaṃ yājñavalkyasya caiva hi .. 60.60 ..

### [1.60.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.65)

sarvaiḥ pṛṣṭāṃstu sampraśrān śataśo'tha sahasraśaḥ.  
vyākhyāya vai mune teṣāṃ praśrasāraṃ mahāgatiḥ .. 60.61 ..

### [1.60.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.66)

yājñavalkyo dhanaṃ gṛhya yaśo vikhyāpya cātmanaḥ.  
jagāma vai gṛhaṃ svasthaḥ śiṣyaiḥ parivṛto vaśī .. 60.62 ..

### [1.60.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.67)

devamitrastu śākalyo mahātmā dvijasattamaḥ.  
cakāra saṃhitāḥ pañcabuddhimān padavittamaḥ .. 60.63 ..

### [1.60.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.68)

tacchiṣyā abhavan pañca mudghalo golakastathā.  
khālīyaśca tathā matsvaḥ śaiśireyastu pañcamaḥ .. 60.64 ..

### [1.60.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.69)

provāca saṃhitāstisraḥ śākapūrṇarathītaraḥ.  
niruktañca punaścakre caturthaṃ dvijasattamaḥ .. 60.65 ..

### [1.60.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.70)

tasya śiṣyāstu catvāraḥ ketavo dālakistathā.  
dharmaśarmā devaśarmā sarve vratadharā dvijāḥ .. 60.66 ..

### [1.60.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.71)

śākalye tu mṛte sarve brahmaghnāste babhūvire.  
tadā cintāṃ parāṃ prāpya gatāste brahmaṇo'ntikam .. 60.67 ..

### [1.60.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.72)

tān jñātvā cetasā brahmā preṣitaḥ pavanaḥpure.  
tatra gacchata yūyaṃ vaḥsadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati .. 60.68 ..

### [1.60.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.73)

dvādaśārkaṃ namaskṛtyā tathā vai vālukeśvaram .  
ekādaśa tathā rudrān vāyuputraṃ viśeṣataḥ.  
kuṇḍe catuṣṭaye snātvā brahmahatyāṃ tariṣyatha .. 60.69 ..

### [1.60.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.74)

sarve śīghratarā bhūtvā tatpuraṃ samupāgatāḥ.  
snānaṃ kṛtaṃ vidhānena devānāṃ darśanaṃ kṛtam .. 60.70 ..

### [1.60.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.75)

uttareśvaraṃ namaskṛtya vāḍavānāṃ prasādataḥ.  
sarve pāpavinirmuktā gatāste sūryamaṇḍalam .. 60.71 ..

### [1.60.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.76)

tadā prabhṛti tattīrthaṃ jātaṃ pātakanāśanam.  
vāyoḥ puraṃ pavitrañca vāyunā nirmitaṃ purā .. 60.72 ..

### [1.60.77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.77)

añjanāgarbhasambhūtahanumānpavanātmajaḥ.  
yadā jāto mahādevohanumānsatyavikramaḥ.  
tadevaṃ nirmitaṃ tīrthaṃ vāyunā brahmayoninā .. 60.73 ..

### [1.60.78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.78)

ūrvyāṃ jātāstu ye śūdrā brāhmaṇānāṃ niveditāḥ.  
vṛttyarthaṃ brahmayajñārthaṃ karasteṣu kṛto mahān .. 60.74 ..

### [1.60.79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.79)

anena vidhinā jātaṃ viprāṇāṃ śāsanaṃ mahat .  
goghno vāpi kṛtaghno vā surāpī gurūtalpagaḥ.  
vāḍādityaṃ namaskṛtya sarvapāpaiḥ pramucyate .. 60.75 ..

### [1.60.80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60.80)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte mahāsthānatīrthavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭitamo'dyāyaḥ .. 60 ..

## Linked texts (3)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.34.4) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.3.4.2) — Sanskrit
- [Nandipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.saiva.nandi.1.7-3.2) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.60) · Pramāṇa
