<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.61

# Vayupurana 1.61: adhyāyaḥ 61

Vāyupurāṇa 1.61

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 61

### [1.61.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.1)

..ṛṣaya ūcuḥ..

### [1.61.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.2)

bhāradvājo yājñavalkyo gālakiḥ sālakistathā.  
dhīmān śatabalākaśca naigamaśca dvijottamaḥ .. 61.1 ..

### [1.61.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.3)

bāṣkaliśca bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ.  
rathītaro niruktañca punaścakre caturthakam .. 61.2 ..

### [1.61.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.4)

trayastasyābhavañchiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ.  
dhīmānnandāyanīyaśca pannagāriśca buddhimān.  
tṛtīyaścāryavaste ca tapasā śaṃsitavratāḥ .. 61.3 ..

### [1.61.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.5)

vītarāgā mahātejāḥ saṃhitājñānapāragāḥ.  
ityete bahvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ .. 61.4 ..

### [1.61.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.6)

vaiśampāyanagotro'sau yajurvedaṃ vyakalpayat.  
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ .. 61.5 ..

### [1.61.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.7)

śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagṛhuste vidhānataḥ.  
ekastatra parityakto yājñavalkyo mahātapāḥ.  
ṣaḍaśītiśca tasyāpi saṃhitānāṃ vikalpakāḥ .. 61.6 ..

### [1.61.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.8)

sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ.  
tridhā bhedāstu te proktā bhede'sminnavame śubhe .. 61.7 ..

### [1.61.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.9)

udīcyā madhyadeśāśca prācyāścaiva pṛthagvidhāḥ.  
śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ sambabhūva ha .. 61.8 ..

### [1.61.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.10)

madhya deśapratiṣṭhānāmāruṇiḥ prathamaḥ stutaḥ.  
ālambirādiḥ prācyānāntrayodaśyādayastu te .. 61.9 ..

### [1.61.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.11)

ityete carakāḥ proktāḥ saṃhitāvādino dvijāḥ.  
ṛṣaya stadvacaḥ śrutvā sūtaṃ jijñāsavo'bruvan .. 61.10 ..

### [1.61.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.12)

carakādhvaryavaḥ kena kāraṇaṃ brūhi tattvataḥ.  
kiñcīrṇaṃ kasya hetośca vācakatvañca bhejire.  
ityuktaḥ prāha teṣāṃ sa carakatvamabhūdyathā .. 61.11 ..

### [1.61.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.13)

..sūta uvāca ..

### [1.61.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.14)

kāryamāsīdṛṣīṇāñca kiñcidbrāhmaṇasattamāḥ.  
merupṛṣṭhaṃ samāsādya taistadā tviti mantritam .. 61.12 ..

### [1.61.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.15)

yo no'tra saptarātreṇa nāgacched dvijasattamāḥ.  
sa kuryādbrahmavadhyāṃ vai samayo naḥ prakīrtitaḥ .. 61.13 ..

### [1.61.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.16)

tataste sagaṇāḥ sarve vaiśampāyana varjitāḥ.  
prayayuḥ saptarātreṇa yatra sandhiḥ kṛto'bhavat .. 61.14 ..

### [1.61.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.17)

brāhmaṇānāntu vacanād‌brahmavadhyāñcakāra saḥ .  
śiṣyānatha samānīya sa vaiśaṇpāyano'bravīt .. 61.15 ..

### [1.61.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.18)

brahmavadyāñcaradhvaṃ vai matkṛte dvijasattamāḥ.  
sarve yūyaṃ samāgamya brūta me taddhitaṃ vacaḥ .. 61.16 ..

### [1.61.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.19)

..yājñavalkya uvāca..

### [1.61.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.20)

ahameva cariṣyāmi tiṣṭhantu munayastvime.  
balañcotthāpayiṣyāmi tapasā svena bhāvitaḥ .. 61.17 ..

### [1.61.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.21)

evamuktastataḥ kruddho yājñavalkyamathābravīt .  
uvāca yattvayādhītaṃ sarvaṃ pratyarpayasva me .. 61.18 ..

### [1.61.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.22)

evamuktaḥ sa rūpāṇi yajūṃṣi pradadau guroḥ.  
rudhireṇa tathāktāni charditvā brahmavittamaḥ .. 61.19 ..

### [1.61.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.23)

tataḥ sa dhyānamāsthāya sūryamārādhayad dvijāḥ .  
sūryabrahma yaducchinnaṃ khaṃ gatvā pratitiṣṭhati .. 61.20 ..

### [1.61.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.24)

tato yāni gatānyūrddhvaṃ yajūṃṣyādityamaṇḍalam.  
tāni tasmai dadau tuṣṭaḥ sūryo vai brahmarītaye.  
aśva rūpāya mārtaṇḍo yājñavalkyāya dhīmate .. 61.21 ..

### [1.61.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.25)

yajūṃṣyadhīyante yāni brāhmaṇā yena kena ca.  
aśvarūpāya dattāni tataste vājino'bhavan .. 61.22 ..

### [1.61.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.26)

brahmahatyā tu yaiścīrṇā caraṇāccarakāḥ smṛtāḥ .  
vaiśampāyanaśiṣyāste carakāḥ samudāhṛtāḥ .. 61.23 ..

### [1.61.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.27)

ityete carakāḥ proktā vājinastānnibodhata.  
yājñavalkyasya śiṣyāste kaṇvavaidheyaśālinaḥ .. 61.24 ..

### [1.61.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.28)

madhyandinaśca śāpeyī vidigdhaścāpya uddalaḥ.  
tāmrāyaṇaśca vātsyaśca tathā gālavaśaiśirī.  
āṭavī ca tathā parṇī vīraṇī saparāyaṇaḥ .. 61.25 ..

### [1.61.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.29)

ityete vājinaḥ proktā daśa pañca ca saṃsmṛtāḥ.  
śatamekādhikaṃ kṛtsnaṃ yajuṣāṃ vai vikalpakāḥ .. 61.26 ..

### [1.61.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.30)

putramadhyāpayāmāsa sumantumatha jaiminiḥ.  
sumantuścāpi sutvānaṃ putramadhyāpayatprabhuḥ.  
sukarmāṇaṃ sutaṃ sutvā putramadhyāpayatprabhuḥ .. 61.27 ..

### [1.61.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.31)

sa sahasramadhītyāśu sukarmāpyatha saṃhitāḥ.  
provācātha sahasrasya sukarmā sūryavarcasaḥ .. 61.28 ..

### [1.61.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.32)

anadhyāyeṣvadhīyānāṃstāñjaghāna śatakratuḥ.  
prāyopaveśamakarottato'sau śiṣyakāraṇāt .. 61.29 ..

### [1.61.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.33)

kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakro varamasmai dadau punaḥ.  
bhāvinau te mahāvīryau śiṣyāvanalavarcasau .. 61.30 ..

### [1.61.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.34)

adhīyānau mahāprājñau sahasraṃ sahitāvubhau.  
etau surau mahābhāgau mā krudhya dvijasattama .. 61.31 ..

### [1.61.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.35)

ityuktvā vāsavaḥ śrīmānsukarmāṇaṃ yaśasvinam.  
śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntaradhīyata .. 61.32 ..

### [1.61.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.36)

tasya śiṣyo bhaveddhīmānpauṣyañjī dvijasattamāḥ.  
hiraṇyanābhaḥ kauśikyau dvitīyo'bhūnnarādhipaḥ .. 61.33 ..

### [1.61.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.37)

adhyāpayattu pauṣyañjī sahasrārddhantu saṃhitāḥ.  
tenānyodīcyasāmānyāḥ śiṣyāḥ pauṣyañjinaḥ śubhāḥ .. 61.34 ..

### [1.61.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.38)

śatāni pañca kauśikyaḥ saṃhitānāñca vīryavān.  
śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāste prācyasāmagāḥ .. 61.35 ..

### [1.61.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.39)

lokākṣī kuthumiścaiva kuśītī lāṅgalistathā.  
pauṣyañjiśiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata .. 61.36 ..

### [1.61.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.40)

rāṇāyanīyaḥ sa hi taṇḍiputrastasmādanyo mūlacārī suvidvān.  
sakatiputraḥ sahasātyaputra etān bhedān vitta lokākṣiṇastu .. 61.37 ..

### [1.61.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.41)

trayastu kuthumeḥ putrā auraso rasapāsaraḥ.  
bhāgavittiśca tejasvī trividhāḥ kauthumāḥ smṛtāḥ .. 61.38 ..

### [1.61.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.42)

śauridyuḥ śrṛṅgiputraścadvāvetau caritavratau.  
rāṇāyanīyaḥ saumitriḥ sāmavedaviśāradau .. 61.39 ..

### [1.61.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.43)

provāca saṃhitāstisraḥ śrṛṅgiputro mahātapāḥ.  
cailaḥ prācīnayogaśca surālaśca dvijottamāḥ .. 61.40 ..

### [1.61.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.44)

provāca saṃhitāḥ ṣaṭtu pārāśaryastu kauthumaḥ.  
āsurāyaṇavaiśākhyau vedavṛddhaparāyaṇau .. 61.41 ..

### [1.61.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.45)

prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ.  
kauthumasya tu bhedāste pārāśaryasya ṣaṭ smṛtāḥ.  
lāṅgaliḥ śālihotraśca ṣaṭ ṣaṭ provāca saṃhitāḥ .. 61.42 ..

### [1.61.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.46)

bhālukiḥ kāmahāniśca jaiminirlomagāyinaḥ.  
kaṇḍaśca kolahaścaiva ṣaḍete lāṅgalāḥ smṛtāḥ.  
ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ prasādhitāḥ .. 61.43 ..

### [1.61.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.47)

tato hiraṇyanābhasya kṛtaśiṣyo nṛpātmajaḥ .  
so'karocca caturviṃśatsaṃhitā dvipadāṃ varaḥ .  
provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāṃśca nibodhata .. 61.44 ..

### [1.61.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.48)

rāḍaśca mahavīryaśca pañcamo vāhanastathā.  
tālakaḥ pāṇḍakaścaiṣa kāliko rājikastathā.  
gautamaścājabastaśca somarājāpatattataḥ .. 61.45 ..

### [1.61.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.49)

pṛṣṭhagnaḥ parikṛṣṭaśca ulūkhalaka eva ca.  
yavīyasaśca vaiśālo aṃgulīyaśca kauśikaḥ .. 61.46 ..

### [1.61.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.50)

sālimañjarisatyaśca kāpīyaḥ kānikaśca yaḥ.  
parāśaraśca dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ .. 61.47 ..

### [1.61.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.51)

sāmagānāntu sarveṣāṃ śreṣṭhau dvau tu prakīrttitau.  
pauṣyañjiśca kṛtiścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau .. 61.48 ..

### [1.61.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.52)

atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadad dvijāḥ .  
kabandhāya punaḥ kṛtsraṃ sa ca vidyādyathākramam .. 61.49 ..

### [1.61.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.53)

kabandhastu dvidā kṛtvā pathyāyaikaṃ punardadau.  
dvitīyaṃ vedasparśāya sa caturddhākarot punaḥ .. 61.50 ..

### [1.61.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.54)

modo brahmabalaścaiva pippalādastathaiva ca.  
śaukāyaniśca dharmajñaścaturthastapanaḥ smṛtaḥ.?  
vedasparśasya catvāraḥ śiṣyāstvete dṛḍhavratāḥ .. 61.51 ..

### [1.61.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.55)

punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamam.  
jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ .. 61.52 ..

### [1.61.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.56)

śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekantu babhrave.  
dvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmānsaindhavāyanasaṃjñite .. 61.53 ..

### [1.61.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.57)

saindhavo muñjakeśāya bhinnā sā ca dvidhā punaḥ.  
nakṣatra kalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitānidhiḥ.  
caturtho'ṅgirasaḥ kalpaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ .. 61.54 ..

### [1.61.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.58)

śreṣṭhastvatharvaṇo hyete saṃhitānāṃ vikalpanāḥ.  
ṣaṭśaḥ kṛtvā mayāpyuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ .. 61.55 ..

### [1.61.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.59)

ātreyaḥ sumatirdhīmānkāśyapo hyakṛtavraṇaḥ.  
bhāradvājo'gnivarcāśca vasiṣṭho mitrayuśca yaḥ .  
sāvarṇiḥ somadattistu suśarmā śāṃśapāyanaḥ .. 61.56 ..

### [1.61.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.60)

ete śiṣyā mama brahman purāṇeṣu dṛḍhavratāḥ.  
tribhistisraḥ kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi .. 61.57 ..

### [1.61.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.61)

kāśyapaḥ saṃhitākarttā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ.  
sāmikā ca caturthīsyātsā caiṣā pūrvasaṃhitā .. 61.58 ..

### [1.61.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.62)

sarvāstā hi catuṣpādāḥ sarvāścaikārthavācikāḥ.  
pāṭhāntare pṛthagbhūtā vedaśākhā yathā tathā.  
catuḥsāhasrikāḥ sarvāḥ śāṃśapāyanikāmṛte .. 61.59 ..

### [1.61.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.63)

lomaharṣaṇikā mūlāstataḥ kāśyapikāḥ parāḥ.  
sāvarṇikāstṛtīyāstā yajurvākyārthapaṇḍitāḥ .. 61.60 ..

### [1.61.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.64)

śāṃśapāyanikāścānyā nodanārthavibhūṣitāḥ .  
sahasrāṇi ṛcāmaṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca .. 61.61 ..

### [1.61.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.65)

etāḥ pañacadaśānyāśca daśānyā daśabhistathā.  
vālakhilyāḥ samapraikhāḥ (ṣāḥ) sasāvarṇāḥ prakīrtitāḥ .. 61.62 ..

### [1.61.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.66)

aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturddaśa.  
āraṇyakaṃ sahomañca etādgāyanti sāmagāḥ .. 61.63 ..

### [1.61.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.67)

dvādaśaiva sahasrāṇi chanda ādhvaryavaṃ smṛtam.  
yajuṣāṃ brāhmaṇānāñca yathā vyāso vyakalpayat .. 61.64 ..

### [1.61.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.68)

sagrāmyāraṇyakantatsyātsamantrakaraṇaṃ tathā.  
ataḥ paraṃ kathānāntu pūrvā iti viśeṣaṇam .. 61.65 ..

### [1.61.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.69)

grāmyāraṇyaṃ samantrañca ṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtam.  
tathā hāridravīyāṇāṃ khilānyupakhilāni ca.  
tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā iti smṛtam .. 61.66 ..

### [1.61.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.70)

dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake.  
ṛggaṇaḥ pari saṃkhyāto brāhmaṇantu caturguṇam .. 61.67 ..

### [1.61.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.71)

aṣṭau sahasrāṇi śatāni cāṣṭau aśītiranyānyadhikaśca pādaḥ.  
etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāñca saśukriyaṃ sākhila yājñavalkyam .. 61.68 ..

### [1.61.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.72)

tathā caraṇavidyānāṃ pramāṇaṃ saṃhitāṃ śrṛṇu.  
ṣaṭsāhasramṛcāmuktamṛcaḥ ṣaḍviṃśatiḥ punaḥ .  
etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ kāmaṃ vivakṣati .. 61.69 ..

### [1.61.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.73)

ekādaśa sahasrāṇi daśa cānyā daśottarāḥ .  
ṛcāndaśa sahasrāṇi aśītitriśatāni ca .. 61.70 ..

### [1.61.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.74)

sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ.  
etāvadbhṛguvistāramanyaccātharvikaṃ bahu .. 61.71 ..

### [1.61.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.75)

ṛcāmatharvaṇāṃ pañca sahasrāṇi viniścayaḥ.  
sahasramanyadvijñeyamṛṣibhirviṃśatiṃ vinā .. 61.72 ..

### [1.61.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.76)

etadaṅgirasā proktanteṣāmāraṇyakaṃ punaḥ.  
iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva ca .. 61.73 ..

### [1.61.77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.77)

karttāraścaiva śākhānāṃ bhede hetustathaiva ca.  
sarvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāḥ smṛtāḥ .. 61.74 ..

### [1.61.78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.78)

prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ.  
anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ .. 61.75 ..

### [1.61.79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.79)

manvantarāṇāṃ kriyate surāṇāṃ nāmaniścayaḥ.  
dvāpareṣu punarbhedāḥ śrutānāṃ parikīrttitāḥ .. 61.76 ..

### [1.61.80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.80)

evaṃ vedaṃ tadānyasya bhagavānṛṣisattamaḥ.  
śiṣyebhyaśca punardattvā tapastaptuṃ gato vanam.  
tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ .. 61.77 ..

### [1.61.81](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.81)

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ.  
dharma śāstraṃ purāṇañca vidyāstvetāścaturdaśa .. 61.78 ..

### [1.61.82](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.82)

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścaiva te trayaḥ.  
arthaśāstraṃ caturthantu vidyāstvaṣṭādaśaiva tu .. 61.79 ..

### [1.61.83](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.83)

jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvantebhyo devarṣayaḥ punaḥ.  
rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastrayaḥ.  
tebhya ṛṣiprakṛtayo munibhiḥ saṃśitavrataiḥ .. 61.80 ..

### [1.61.84](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.84)

kaśyapeṣu vasiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiro'triṣu.  
pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ.  
yasmādṛṣanti brahmāṇantena brahmarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.81 ..

### [1.61.85](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.85)

dharmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca.  
pratyūṣasya prabhāsasya kaśyapasya tathā punaḥ .. 61.82 ..

### [1.61.86](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.86)

devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata.  
devarṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇānubhau .. 61.83 ..

### [1.61.87](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.87)

vālakhilyāḥ kratoḥ putrāḥ kardamaḥ pulahasya tu.  
kuberaścaiva paulastyaḥ pratyūṣasyācalaḥ smṛtaḥ .. 61.84 ..

### [1.61.88](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.88)

parvato nāradaścaiva kaśyapasyātmajāvubhau.  
ṛṣanti devān tasmātte tasmāddevarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.85 ..

### [1.61.89](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.89)

mānave vaiṣaye vaṃśe ailavaṃśe ca ye nṛpāḥ.  
ailā aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te .. 61.86 ..

### [1.61.90](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.90)

ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ .  
brahmalokapratiṣṭhāstu smṛtā brahmarṣayo matāḥ .. 61.87 ..

### [1.61.91](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.91)

devalokapratiṣṭhāśca jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ.  
indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ .. 61.88 ..

### [1.61.92](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.92)

abhijātyā ca tapasā mantravyāharaṇaistathā.  
evaṃ brahmarṣayaḥ proktā divyā rājarṣayastu ye .. 61.89 ..

### [1.61.93](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.93)

devarṣayastathānye ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam.  
bhūtabhavyabhavajñānaṃ satyābhivyāhṛtaṃ tathā .. 61.90 ..

### [1.61.94](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.94)

sambuddhāstu svayaṃ ye tu sambuddhā ye ca vai svayam.  
tapaseha prasiddhā ye garbheyaiśca praṇoditam .. 61.91 ..

### [1.61.95](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.95)

mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryātsarvagāśca ye.  
ityete ṛṣibhiryuktā devadvijanṛpāstu ye .. 61.92 ..

### [1.61.96](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.96)

etān bhāvānadhīyānā ye caite ṛṣayo matāḥ.  
saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ .. 61.93 ..

### [1.61.97](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.97)

dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarā divyacakṣuṣaḥ.  
buddhāḥ pratyakṣadharmāṇo gotrapravartakāśca ye .. 61.94 ..

### [1.61.98](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.98)

ṣaṭkarmābhiratā nityaṃ śālino gṛhamedhinaḥ.  
tulyairvyavaharanti sma adṛṣṭaiḥ karmahetubhiḥ .. 61.95 ..

### [1.61.99](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.99)

agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṃkṛtaiḥ.  
kuṭumbina ṛdvimanto bāhyāntaranivāsinaḥ .. 61.96 ..

### [1.61.100](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.100)

kṛtādiṣu yugākhyeṣu sarveṣveva punaḥ punaḥ.  
varṇāśramavyavasthānaṃ kriyante prathamantu vai .. 61.97 ..

### [1.61.101](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.101)

prāptai tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha.  
pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ.  
teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ .. 61.98 ..

### [1.61.102](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.102)

jāyamāne pitā putre putraḥ pitari caiva hi.  
evaṃ sametyāvicchedādvarttayantyāyugakṣayāt.  
aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhinām .. 61.99 ..

### [1.61.103](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.103)

aryamṇo dakṣiṇā ye tu pitṛyāṇaṃ samāśritāḥ.  
dārāgnihotriṇaste vai ye prajāhetavaḥ smṛtāḥ .. 61.100 ..

### [1.61.104](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.104)

gṛhamedhināñca saṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te.  
aṣṭāśītisahasrāṇi nihitā uttarāyaṇe .. 61.101 ..

### [1.61.105](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.105)

ye śrūyante divaṃ prāptā ṛṣayo hyūrdvaretasaḥ.  
mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ha yugakṣaye .. 61.102 ..

### [1.61.106](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.106)

evamāvarttamānāste dvāpareṣu punaḥ punaḥ.  
kalpānāṃ bhāṣyavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaḥ kṣaye .. 61.103 ..

### [1.61.107](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.107)

bhaviṣye dvāpare caiva droṇirdvaipāyanaḥ punaḥ .  
vedavyāso hyatīte'smin bhavitā sumahātapāḥ .. 61.104 ..

### [1.61.108](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.108)

bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śākhāpraṇayanāni tu.  
tasmai tadbrahmaṇā brahmatapasā prāptamavyayam .. 61.105 ..

### [1.61.109](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.109)

tapasā karma samprāptaṃ karmaṇā hi tato yaśaḥ.  
yaśasā prāpya satyaṃ hi satyenāpto hi cāvyayaḥ .. 61.106 ..

### [1.61.110](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.110)

avyayādamṛtaṃ śukramamṛtāt sarvameva hi.  
dhruvamekākṣaramidaṃ svātmanyeva vyavasthitam.  
bṛhattvādbṛṃhaṇāccaiva tadbrahmetyabhidhīyate .. 61.107 ..

### [1.61.111](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.111)

praṇavāva sthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥsvariti smṛtam.  
ṛgyajuḥ sāmātharvarūpiṇe brahmaṇe namaḥ .. 61.108 ..

### [1.61.112](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.112)

jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitam.  
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ .. 61.109 ..

### [1.61.113](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.113)

agādhāparamakṣayyaṃ jagatsammohanālayam.  
saprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam .. 61.110 ..

### [1.61.114](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.114)

sāṅkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ saṅgadamātmanaḥ.  
yattadavyaktamamṛtaṃ prakṛtibrahma śāśvatam .. 61.111 ..

### [1.61.115](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.115)

pradhānamātmayoniśca guhyaṃ sattvañca śabdyate.  
avibhāgastathā śukramakṣaraṃ bahu vācakam.  
paramabrahmaṇe tasmai nityameva namo namaḥ .. 61.112 ..

### [1.61.116](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.116)

kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyā.  
sakṛdeva kṛtaṃ sarvaṃ yadvai loke kṛtākṛtam .. 61.113 ..

### [1.61.117](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.117)

śrotavyaṃ vai śrutaṃ vāpi tathaivāsādhusādhutā.  
jñātavyañcātha mantavyaṃ spraṣṭavyaṃ bhojyameva ca.  
draṣṭavyañcātha śrotavyaṃ jñātavyaṃ vātha kiñcana .. 61.114 ..

### [1.61.118](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.118)

darśitaṃ yadanenaiva jñānaṃ tadvai surarṣiṇām .  
yadvai darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati .  
sarvāṇi sarvānsarvāṃśca bhagavāneva so'bravīt .. 61.115 ..

### [1.61.119](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.119)

yadā yatkriyate yena tadā tatso'bhimanyate.  
yenedaṃ kriyate pūrvaṃ tadanyena vibhāvitam .. 61.116 ..

### [1.61.120](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.120)

yadā tu kriyate kiñcitkenacidvāṅmayaṃ kvacit.  
tenaiva tatkṛtaṃ pūrvaṃ karttṝṇāṃ pratibhāti vai .. 61.117 ..

### [1.61.121](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.121)

viraktañcātiriktañca jñānājñāne priyāpriye.  
dharmādharmau sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtyuścāmṛtameva ca.  
ūrddhvantiryagadhobhāgastasyaivādṛṣṭakāraṇam .. 61.118 ..

### [1.61.122](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.122)

svāyambhuvo'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ.  
pratyekavidyambhavati tretāsviha punaḥ punaḥ .. 61.119 ..

### [1.61.123](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.123)

vyasyate hyekavidyantaddvāpareṣu punaḥ punaḥ .  
brahmā caitaduvācādau tasmin vaivasvate'ntare .. 61.120 ..

### [1.61.124](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.124)

āvarttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ.  
kurvanti saṃhitā hyete jāyamānāḥ parasparam .. 61.121 ..

### [1.61.125](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.125)

aṣṭāśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ smṛtāni vai.  
tā eva saṃhitā hyete āvarttante punaḥ punaḥ .. 61.122 ..

### [1.61.126](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.126)

śritā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire.  
yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante taiḥ punaḥ punaḥ .. 61.123 ..

### [1.61.127](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.127)

dvāpareṣviva sarveṣu saṃhitāśca śrutarṣibhiḥ.  
teṣāṃ gotreṣvimāḥ śākhā bhavantīha punaḥ punaḥ.  
tāḥ śākhāstatra karttāro bhavantīha yugakṣayāt .. 61.124 ..

### [1.61.128](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.128)

evameva tu vijñeyaṃ vyatītānāgateṣviha.  
manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai .. 61.125 ..

### [1.61.129](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.129)

atīteṣu atītāni varttante sāmprateṣu ca.  
bhaviṣyāṇi ca yāni syurvarṇyante'nāgateṣvapi .. 61.126 ..

### [1.61.130](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.130)

pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ varttamānena cobhayam.  
etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ .. 61.127 ..

### [1.61.131](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.131)

evaṃ devāśca pitara ṛṣayo manavaśca ye.  
mantraiḥ sahorddhvaṃ gacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha .. 61.128 ..

### [1.61.132](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.132)

janalokātsurāḥ sarve paśukalpātpunaḥ punaḥ.  
paryāptakāle samprāpte sambhūtā naiva nasya (?) tu .. 61.129 ..

### [1.61.133](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.133)

avaśyambhāvinārthena sambadhyante tadā tu te.  
tataste doṣavajjanma paśyante rāgapūrvakam .. 61.130 ..

### [1.61.134](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.134)

nivarttate tadā vṛttisteṣāmādoṣadarśanāt .  
evaṃ deva yugānīha daśakṛtvā nivarttate .. 61.131 ..

### [1.61.135](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.135)

janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttanam.  
evaṃ devayugānīha vyatītāni sahasraśaḥ.  
nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni munibhissaha .. 61.132 ..

### [1.61.136](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.136)

na śakyamānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ savistarān .  
anāditvācca kālasya asaṅkhyānācca sarvaśaḥ.  
manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha .. 61.133 ..

### [1.61.137](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.137)

pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ saptārṣibhiśca vai.  
kālena pratisṛṣṭānāṃ yugānāñca nivartanam .. 61.134 ..

### [1.61.138](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.138)

etena kramayogena kalpamanvantarāṇi tu.  
saprajāni vyatītāni śataśo'tha sahasraśaḥ .. 61.135 ..

### [1.61.139](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.139)

manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca sambhavaḥ.  
devatānāmṛṣīṇāñca manoḥ pitṛgaṇasya ca .. 61.136 ..

### [1.61.140](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.140)

na śakyamānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi.  
vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvaśaḥ.  
manvantarasya saṃkhyāṃ tu mānuṣeṇa nibodhata .. 61.137 ..

### [1.61.141](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.141)

devatānāmṛṣīṇāñca saṅkhyānārthaniśāradaiḥ.  
triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇāḥ saṅkhyātāḥ saṅkhyayā dvijaiḥ .. 61.138 ..

### [1.61.142](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.142)

saptaṣaṣṭistathānyāni niyutāni ca saṅkhyayā.  
viṃśatiśca sahasrāṇi kālo'yaṃ sodhikān vinā .. 61.139 ..

### [1.61.143](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.143)

manvantarasya saṅkhyaiṣā mānuṣeṇa prakīrtitā.  
vatsareṇaiva divyena pravakṣyāmyantarammanoḥ .. 61.140 ..

### [1.61.144](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.144)

aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṅkhyayā smṛtam.  
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu .. 61.141 ..

### [1.61.145](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.145)

caturddaśaguṇo hyeṣa kāla āhūtasaṃplavaḥ.  
pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtam .. 61.142 ..

### [1.61.146](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.146)

tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ.  
brahmāṇamagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ.  
praviśanti suraśreṣṭhaṃ devadevaṃ maheśvaram .. 61.143 ..

### [1.61.147](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.147)

sa sraṣṭā sarvabhūtāni kalpādiṣu punaḥ punaḥ.  
ityeṣa sthitikālo vai manordevarṣibhiḥ saha .. 61.144 ..

### [1.61.148](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.148)

sarvamanvantarāṇāṃ vai pratisandhiṃ nibodhata.  
yugākhyā yā samuddiṣṭā prāgevāsmin mayā tava .. 61.145 ..

### [1.61.149](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.149)

kṛtatretādi saṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtam.  
tadekasaptatiguṇaṃ parivṛttaṃ tu sādhikam.  
manorekamadhīkāraṃ provāca bhagavān prabhuḥ .. 61.146 ..

### [1.61.150](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.150)

evaṃ manvantarāṇāṃ tu sarveṣāmeva lakṣaṇam.  
atītānāgatānāṃ vai varttamānena kīrttitam .. 61.147 ..

### [1.61.151](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.151)

ityeṣa kīrttitaḥ sargā manoḥ svāyambhuvasya ha.  
prati sandhintu vakṣyāmi tasya vai cāparasya tu .. 61.148 ..

### [1.61.152](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.152)

manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha.  
avaśyambhāvinārthena yathā tadvai nivarttate .. 61.149 ..

### [1.61.153](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.153)

asmin manvantare pūrvaṃ trailokyasyeśvarāstu ye.  
saptarṣayaśca devāste pitaro manavastathā.  
manvantarasya kāle tu sampūrṇe sādhakāstathā .. 61.150 ..

### [1.61.154](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.154)

kṣīṇādhikārāḥ saṃvṛttā buddhvā paryāyamātmanaḥ.  
maharlokāya te sarve unmukhā dadhire gatim .. 61.151 ..

### [1.61.155](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.155)

tato manvantare tasmin prakṣīṇā devatāstu tāḥ.  
sampūrṇe sthitikāle tu tiṣṭhantyekaṃ kṛtaṃ yugam .. 61.152 ..

### [1.61.156](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.156)

utpadyante bhaviṣyāśca yāvanmanvantareśvarāḥ.  
devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca .. 61.153 ..

### [1.61.157](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.157)

manvantare tu sampūrṇe yadyanyadvai kalau yuge.  
sampadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā .. 61.154 ..

### [1.61.158](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.158)

yathā kṛtasya santānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ.  
tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca .. 61.155 ..

### [1.61.159](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.159)

kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ.  
mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā .. 61.156 ..

### [1.61.160](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.160)

sptarṣayo manuścaiva kālāvekṣāstu ye sthitāḥ.  
manvantaraṃ pratīkṣante kṣīyante tapasi sthitāḥ .. 61.157 ..

### [1.61.161](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.161)

manvantaravyavasthārthaṃ santatyarthañca sarvaśaḥ.  
pūrvavat sampravarttante pravṛtte vṛṣṭisarjjane .. 61.158 ..

### [1.61.162](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.162)

dvandveṣu sampravṛtteṣu utpannāsvauṣadhīṣu ca.  
prajāsu ca niketāsu saṃsthitāsu kvacit kvacit .. 61.159 ..

### [1.61.163](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.163)

vārttāyāntu pravṛttāyāṃ saddharme ṛṣibhāvite .  
nirānande gate loke naṣṭe sthāvarajaṅgame .. 61.160 ..

### [1.61.164](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.164)

agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite.  
pūrvamanvantare śiṣṭe ye bhavantīha dhārmikāḥ .  
saptarṣayo manuścaiva santānārthaṃ vyavastitāḥ .. 61.161 ..

### [1.61.165](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.165)

prajārthaṃ tapatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram.  
utpadyantīha sarveṣāṃ nidhaneṣviha sarvaśaḥ .. 61.162 ..

### [1.61.166](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.166)

devāsurāḥ pitṛgaṇā munayo manavastathā.  
sarpā bhūtāḥ piśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ .. 61.163 ..

### [1.61.167](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.167)

tatasteṣāṃ tu ye śiṣṭā śiṣṭācārān pracakṣate .  
saptarṣayo manuścaiva ādau manvantarasya ha.  
prārambhante ca karmāṇi manuṣyā daivataiḥ saha .. 61.164 ..

### [1.61.168](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.168)

manvantarādau prāgeva tretāyugamukhe tataḥ .  
pūrvaṃ devāstataste vai sthite dharme tu sarvaśaḥ .. 61.165 ..

### [1.61.169](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.169)

ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa gatvā''nṛṇyantu vai tataḥ.  
pitṝṇāṃ prajayā caiva devānāmijyayā tathā .. 61.166 ..

### [1.61.170](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.170)

śataṃ varṣasahasrāṇi dharme varṇātmake sthitāḥ.  
trayīṃ vārttāṃ daṇḍanītiṃ dharmān varṇāśramāṃstathā.  
sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dadhire matīḥ .. 61.167 ..

### [1.61.171](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.171)

pūrvaṃ deveṣu teṣveva svargāya pramukheṣu ca.  
pūrvaṃ devāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ .. 61.168 ..

### [1.61.172](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.172)

manvantare parāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvaśaḥ.  
mantraiḥ sahordhvaṅgacchanti maharlokamanāmayam .. 61.169 ..

### [1.61.173](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.173)

vinivṛttavikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ.  
avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyābhūtasaṃplavam .. 61.170 ..

### [1.61.174](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.174)

tatasteṣu vyatīteṣu sarveṣveteṣu sarvadā.  
śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ.  
upasthitā ihaivānye devā ye svargavāsinaḥ .. 61.171 ..

### [1.61.175](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.175)

tataste tapasā yuktā sthānānyāpūrayanti vai.  
satyaina brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ .. 61.172 ..

### [1.61.176](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.176)

saptarṣīṇaṃ manoścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha.  
nidhanānīha pūrveṣāmādinā ca bhaviṣyatā .. 61.173 ..

### [1.61.177](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.177)

teṣāmatyantaviccheda iha manvantarakṣayāt.  
evaṃ pūrvānupūrvyeṇa sthitireṣānavasthitā.  
manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam .. 61.174 ..

### [1.61.178](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.178)

evaṃ manvantarāṇāntu pratisandhānalakṣaṇam.  
atītānāgatānāntu proktaṃ svāyambhuvena tu .. 61.175 ..

### [1.61.179](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.179)

manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāṃ tu sādhanam .  
evamatyantavicchinnaṃ bhavatyābhūtasaṃplavāt .. 61.176 ..

### [1.61.180](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.180)

manvantarāṇāṃ parivarttanāni ekāntatastāni mahargatāni.  
maharjanañcaiva janantapaśca ekāntagāni sma bhavanti satye .. 61.177 ..

### [1.61.181](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.181)

tadbhāvināṃ tatra tu darśanena nānātvadṛṣṭena ca pratyayena.  
satye sthitānīha tadā tu tāni prapte vikāre pratisargakāle .. 61.178 ..

### [1.61.182](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.182)

manvantarāṇāṃ parivarttanāni muñcanti satyantu tato'parānte.  
tato'bhiyogādviṣamapramāṇaṃ viśanti nārāyaṇameva devam .. 61.179 ..

### [1.61.183](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.183)

manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu cirapravṛtteṣu nidhisvabhāvāt.  
kṣaṇaṃ rasaṃ tiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivandamānaḥ .. 61.180 ..

### [1.61.184](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.184)

ityuttarāṇyevamṛṣistutānāṃ dharmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnām.  
vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyaṃ divyaujasā vyāsasamāsayogaiḥ .. 61.181 ..

### [1.61.185](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.185)

sarvāṇi rājarṣisurarṣimanti brahmarṣidevoragavanti caiva.  
sureśasaptarṣipitṛprajaiśairyuktāni samyak parivarttanāni .. 61.182 ..

### [1.61.186](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.186)

udāravaṃśābhijanadyutīnāṃ prakṛṣṭamedhābhisamedhitānām.  
kīrtidyutikhyātibhiranvitānāṃ puṇyaṃ hi vikhyāpanamīśvarāṇām .. 61.183 ..

### [1.61.187](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.187)

svargīyametat paramaṃ pavitraṃ putrīyametacca paraṃ rahasyam.  
japyaṃ mahatparvasu caitadagryaṃ duḥsvapnaśāntiḥ paramāyuṣeyam .. 61.184 ..

### [1.61.188](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.188)

prajeśadevarṣimanupradhānāṃ puṇyaprasūtiṃ prathitāmajasya.  
mamāpi vikhyāpanasaṃyamāya siddhiṃ juṣadhvaṃ sumaheśatatvam . 61.185 ..

### [1.61.189](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.189)

ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyambhuvasya tu.  
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham .. 61.186 ..

### [1.61.190](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.190)

iti mahāpurāṇe vāyuprokte prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ .. 61 ..

### [1.61.191](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61.191)

.. iti śrīmadvāyupurāṇe pūrvārddhaṃ samāptam ..

## Linked texts (7)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.35.7) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.3.4.26) — Sanskrit
- [Nandipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.saiva.nandi.1.7-3.26) — Sanskrit
- [Vīraśaivānandacandrikā (Maritontadārya)](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.virasaiva.virasaivanandacandrika-maritontadarya.32.8) — Maritontadārya 1725, Sanskrit
- [Caturvargacintāmaṇi](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.caturvargacintamani.83.p22) — Hemādri, Sanskrit
- [Ṣoḍaśamahādānavidhi (Hemādri)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.dana.mahadana.sodasamahadanavidhi-hemadri.83.p22) — Hemādri, Sanskrit
- [Dānakhaṇḍa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.hemadri.danakhanda.91.p27) — Hemādri, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.61) · Pramāṇa
