<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.6

# Vayupurana 1.6

Vāyupurāṇa 1.6

- **Language:** Sanskrit

### [1.6.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.1)

..sūta uvāca..

### [1.6.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.2)

āpo hyagneḥ samabhavannaṣṭe'gnau pṛthivītale.  
sāntarālaikalīne'smānnaṣṭe sthāvarajaṅgame ..1..

### [1.6.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.3)

ekārṇave tadā tasmin na prājñāyata kiñcana.  
tadā sa bhagavān brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt ..2..

### [1.6.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.4)

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo'hyatīndriyaḥ.  
brahmā nārāyaṇākhyaḥ sa suṣvāpa salile tadā ..3..

### [1.6.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.5)

sattvodrekāt prabuddhastu śūnyaṃ lokamudīkṣya saḥ.  
imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati ..4..

### [1.6.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.6)

āpo nārā vai tanava ityapāṃ nāma śuśrumaḥ.  
apsu śete ca yattasmāttena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ..5..

### [1.6.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.7)

tulyaṃ yugasahasrasya naiśaṃ kālamupāsya saḥ.  
śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt ..6..

### [1.6.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.8)

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat.  
niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ‌kāle tatastataḥ ..7..

### [1.6.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.9)

tatastu salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm.  
anumānādasaṃmūḍho bhūmeruddharaṇaṃ prati ..8..

### [1.6.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.10)

akarot sa tanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā.  
tato mahātmā manasā divyaṃ rūpamacintayat ..9..

### [1.6.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.11)

salilenāplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa tu samantataḥ.  
kinnu rūpaṃ mahat kṛtvā uddhareyamahaṃ mahīm ..10..

### [1.6.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.12)

jalakrīḍāsu ruciraṃ vārāhaṃ rūpamasmarat.  
adhṛṣyaṃ sarvvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ dharmasaṃjñitam ..11..

### [1.6.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.13)

daśayojanavistīṃrṇa śatayojanamucchritam.  
nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam ..12..

### [1.6.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.14)

mahāparvvatavarṣmāṇaṃ śvetaṃ tīkṣṇogradaṃṣṭriṇam.  
vidyudagniprakāśākṣamādityasamatejasam ..13..

### [1.6.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.15)

pīnavṛttāyataskandhaṃ siṃhavikrāntagāminam.  
pīnonnatakaṭīdeśaṃ suślakṣṇaṃ śubhalakṣaṇam ..14..

### [1.6.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.16)

rūpamāsthāya vipulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ.  
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam ..15..

### [1.6.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.17)

sa vedavādyupadraṣṭā kratuvakṣāścitīmukhaḥ.  
agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ ..16..

### [1.6.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.18)

ahorātrekṣaṇadharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ.  
ājyanāsaḥ sruvatuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān ..17..

### [1.6.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.19)

satyadharmamayaḥ śrīmān dharmmavikramasaṃsthitaḥ.  
prāyaścittarato ghoraḥ paśujānurmahākṛti ..18..

### [1.6.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.20)

ūrddhvagātro homaliṅgaḥ sthānabījo mahauṣadhiḥ.  
vedyāntarātmā mantrasphigājyaspṛk somaśoṇitaḥ ..19..- pā.bhe.  
vedaskandho havirgandho havyakavyātivegavān.  
prāgvaṃśakāyo dyutimānnānādīkṣābhiranvitaḥ ..20..

### [1.6.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.21)

dakṣiṇāhṛdayo yogī mahāsatramayo vibhuḥ.  
upākarmeṣṭiruciraḥ pravargyavittabhūṣaṇaḥ ..21..

### [1.6.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.22)

nānācchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ.  
chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśrṛṅga ivocchritaḥ.  
bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ sa prāviśat prabhuḥ ..22..

### [1.6.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.23)

adbhiḥ saṃchāditāmurvīṃ sa tāmaśnan prajāpatiḥ.  
upagamyojjahārāśu apastāśca sa vinyasat ..23..

### [1.6.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.24)

sāmudrīrvai samudreṣu nādeyīśca nadīṣvatha.  
rasātalatale magnāṃ rasātalatale gatām.  
prabhurllokahitārthāya daṃṣṭrayābhyujjahāra gām ..24..

### [1.6.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.25)

tataḥ svasthānamānīya pṛthivīṃ pṛthivīkaraḥ.  
mumoca pūrvaṃ manasā dhārayitvā dharādharaḥ ..25..

### [1.6.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.26)

tasyopari jalaughasya mahatī nauriva sthitaḥ.  
caritatvācca devasya na mahī yāti viplavam ..26..

### [1.6.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.27)

tatoddhṛtya kṣitiṃ devo jagataḥ sthāpanecchayā.  
pṛthivyāḥ pravibhāgāya manaścakre'mbujekṣaṇaḥ.  
pṛthivīṃ tu samīkṛtya pṛthivyāṃ so'cinod girīn ..27..

### [1.6.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.28)

prāk sarve dahyamānāstu tadā saṃvarttakāgninā.  
tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ ..28..

### [1.6.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.29)

śaityādekārṇave tasminvāyunāpastu saṃhṛtāḥ.  
niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo'bhavat ..29..

### [1.6.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.30)

skannācalatvādacalāḥ parvvabhiḥ parvvatāḥ smṛtāḥ.  
girayo'ntarnigīrṇatvāccayanācca śiloccayāḥ ..30..

### [1.6.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.31)

tatasteṣu viśīrṇeṣu lokodadhigiriṣvatha.  
viśvakarmmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ ..31..

### [1.6.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.32)

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvvatām.  
bhūrādyāṃ ścaturo lokān punaḥ so'tha prakalpayat.  
lokān prakalpayitvā ca prajāsargaṃ sasarjja ha ..32..

### [1.6.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.33)

brahmā svayambhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ.  
sasarjja sṛṣṭintadrūpāṃ kalpādiṣu yathā purā ..33..

### [1.6.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.34)

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam.  
pradhānasamakālaṃ vai prādurbhūtastamomayaḥ ..34..

### [1.6.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.35)

tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ.  
avidyā pañcaparvvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ ..35..

### [1.6.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.36)

pa़ñcadhā cāśritaḥ sargo dhyāyataḥ so'bhimāninaḥ.  
sarvvatastamasā caiva dīpaḥ kumbhavadāvṛtaḥ.  
bahirantaḥ prakāśaśca śuddho niḥsaṃjña eva ca ..36..

### [1.6.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.37)

yasmāttaiḥ saṃvṛtā buddhirmukhyāni karaṇāni ca.  
tasmātte saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ ..37..

### [1.6.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.38)

mukhyasarge tathābhūtaṃ brahmā dṛṣṭvā hyasādhakam.  
aprasannamanāḥ so'tha tato nyāso'bhyamanyata ..38..

### [1.6.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.39)

tasyābhidhyāyatastatra tiryyak sroto'bhyavarttata.  
yasmāttiryag vyavartteta tiryyaksrotastataḥ smṛtam ..39..

### [1.6.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.40)

tamobahutvātte sarvve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ.  
utpathagrāhiṇaścāpi te dhyānāddhyānamāninaḥ ..40..

### [1.6.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.41)

tiryyaksrotastu dṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ.  
ahaṃkṛtā ahaṃmanā aṣṭāviṃśadvidhātmakāḥ ..41..

### [1.6.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.42)

ekādaśendriyavidhā navadhā codayastathā.  
aṣṭau ca tārakādyāśca teṣāṃ śaktividhāḥ smṛtāḥ ..42..

### [1.6.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.43)

ataḥ prakāśāste sarvve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ.  
yasmāttiryak pravartteta tiryyaksrotāḥ sa ucyate ..43..

### [1.6.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.44)

tiryaksrotāśca dṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ.  
abhiprāyamathoddhūtaṃ dṛṣṭvā sarvvantathābhidham.  
tasyābhidhyāyato nityaṃ sāttvikaḥ samavarttata ..44..

### [1.6.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.45)

ūrddhvasrotāstṛtīyastu sa caivorddhvavyavasthitaḥ.  
yasmādvyavarttatohddhvantu ūrddhvasrotāstataḥ smṛtaḥ ..45..

### [1.6.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.46)

te sukhaprītibahulā bahirantaśca saṃvṛtā.  
prakāśā bahirantaśca ūrddhvasrotodbhavāḥ smṛtāḥ ..46..

### [1.6.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.47)

tena vā tādayo jñeyāḥ sṛṣṭātmāno vyavasthitāḥ.  
ūrddhvasrotāstṛtīyo vai tena sargastu sa smṛtaḥ ..47..

### [1.6.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.48)

ūrddhvasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ.  
prītimānabhavadbrahmā tato'nyaṃ so'bhyamanyata.  
sasarjja sargamanyaṃ sa sādhakaṃ prabhurīśvaraḥ ..48..

### [1.6.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.49)

athābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā.  
prādurbbabhūva cāvyaktādarvvāk‌srotaḥ susādhakam.  
yasmādarvākvyavartteta tato'rvvāksrota ucyate ..49..

### [1.6.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.50)

te ca prakāśabahulāstamaḥ sattvarajodhikāḥ.  
tasmātte duḥkhabahulā bhūyo bhūyaśca kāriṇaḥ ..50..

### [1.6.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.51)

prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te.  
lakṣaṇaistārakādyaiste aṣṭadhā ca vyavasthitāḥ ..51..

### [1.6.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.52)

siddhātmāno manuṣyāste gandharvasahadharmmiṇaḥ.  
ityeṣa tejasaḥ sargo hyarvvāksrotāḥ prakīrttitaḥ ..52..

### [1.6.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.53)

pañcamo'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ.  
viparyyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca.  
vivṛttaṃ varttamānañca te'rthaṃ jānanti tattvataḥ ..53..

### [1.6.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.54)

bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate.  
viparyyayeṇa bhūtādiraśaktyā ca vyavasthitaḥ ..54..

### [1.6.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.55)

prathamo mahataḥ sargo vijñeyo mahatastu saḥ.  
tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate ..55..

### [1.6.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.56)

vaikārikastṛtīyastu sarga aindriya kaḥ smṛtaḥ.  
ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto bhuddhipūrvakaḥ ..56..

### [1.6.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.57)

mukhyasargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ.  
tiryyaksotāśca yaḥ sargastiryyagyoniḥ sa pañcamaḥ ..57..

### [1.6.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.58)

tathorddhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ.  
tathārvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ ..58..

### [1.6.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.59)

aṣṭamo'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasastu saḥ.  
pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ ..59..

### [1.6.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.60)

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ.  
prākṛtāstu trayaḥ sargāḥ kṛtāste buddhipūrvvakāḥ ..60..

### [1.6.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.61)

buddhipūrvvaṃ pravarttante ṣaṭsargā brahmaṇastu te.  
vistarānugrahaṃ sargaṃ kīrttyamānaṃ nibodhata ..61..

### [1.6.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.62)

caturddhāvāsthitaḥ so'tha sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ.  
viparyayeṇa śaktyā ca tuṣṭyā siddhyā tathaiva ca ..62..

### [1.6.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.63)

sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitā.  
siddhātmāno manuṣyāstu tuṣṭirddeveṣu kṛtsnaśaḥ ..63..

### [1.6.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.64)

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ.  
sargāḥ parasparasyātha prakārā bahavaḥ smṛtāḥ ..64..

### [1.6.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.65)

agre sasarjja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān.  
sanandanañca sanakaṃ vidvāṃsaṃ ca sanātanam ..65..

### [1.6.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.66)

vijñānena nivṛttāste vaivartena mahaujasaḥ.  
saṃbuddhāścaiva nānātvādapaviddhāstrayo'pite.  
asṛṣṭvaiva prajāsargaṃ pratisargaṃ gatāḥ punaḥ ..66..

### [1.6.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.67)

tadā teṣu vyatīteṣu tadānyān sādhakāṃśca tān.  
mānasānasṛjadbrahmā punaḥ sthānābhimāninaḥ.  
ābhūtasaṃplavāvasthānnāmatastānnibodhata ..67..

### [1.6.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.68)

āpo'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ diśastathā.  
svargaṃ divaḥ samudrāṃśca nadān śailān vanaspatīn ..68..

### [1.6.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.69)

oṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmāno vṛkṣavīrudhām.  
lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrttāḥ sandhirātryahāḥ ..69..

### [1.6.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.70)

arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca.  
sthānābhimāninaḥ sarve sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ ..70..

### [1.6.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.71)

vakrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtāstadvakṣastaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāgaiḥ.  
vaiśyāścorvoryasya padbhyāñca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ ..71..

### [1.6.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.72)

nārāyaṇaḥ paro'vyaktādaṇḍamavyaktasambhavam.  
aṇḍājjajñe punarbrahmā lokāstena kṛtāḥ svayam ..72..

### [1.6.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.73)

eṣa vaḥ kathitaḥ pādaḥ samāsānna tu vistarāt.  
anenādyena pādena purāṇaṃ saṃprakīrtitam ..73..

### [1.6.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.74)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭiprakaraṇaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ .. 6 ..

### [1.6.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6.75)

samāptaḥ prakriyāpādaḥ ..

## Linked texts (14)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.5.3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.kurma.1.6.3) — Vyāsa, Sanskrit
- [Critical edition (BORI)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.harivamsa*crit.App.I.42.150) — Sanskrit
- [Śivapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.siva.7.1.11.13.p32) — Vyāsa, Sanskrit
- [Mārkaṇḍeyapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.markandeya.47.5) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇudharma](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.vaisnava.visnudharma.1.66.43) — Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (critical edition)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*crit.1.5.11) — Sanskrit
- [Vaiṣṇava Dharmaśāstra](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.visnu.1.3) — Viṣṇu, Sanskrit
- [Padmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.padma.1.1.72-2) — Vyāsa, Sanskrit
- [Varāhapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.varaha.2.34) — Vyāsa, Sanskrit
- [Garuḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.garuda.1.4.18) — Vyāsa, Sanskrit
- [Kūrmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.vernacular.tamil.kappiyam.kurmapurana.6.p1) — Ativīrarāma Pāṇṭiyar, Sanskrit
- [Ṭoḍarānanda](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.todarananda.2.37) — Ṭoḍaramalla 1564, Sanskrit
- [Brahmavidyāvijaya](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.vadakalai.brahmavidyavijaya.1.p66) — Mahācārya 1509, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.6) · Pramāṇa
