<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 1.7

# Vayupurana 1.7

Vāyupurāṇa 1.7

- **Language:** Sanskrit

### [1.7.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.1)

ityeṣa prathamaḥ pādaḥ prakriyārthaḥ prakīrtitaḥ.  
śrutvā tu saṃhṛṣṭamanāḥ kāśyapeyaḥ sanātanaḥ ..1..

### [1.7.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.2)

sambodhya sūtaṃ vacasā papracchāthottarāṃ kathām.  
ataḥprabhṛti kalpajña pratisaṃdhiṃ pracakṣva naḥ ..2..

### [1.7.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.3)

samatītasya kalpasya varttamānasya cobhayoḥ.  
kalpayorantaraṃ yacca pratisaṃdhiryatastayoḥ.  
etadveditumicchāmaḥ atyantakuśalo hyasi ..3..

### [1.7.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.4)

..lomaharṣaṇa uvāca..

### [1.7.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.5)

atra vo'haṃ pravakṣyāmi pratisaṃdhiñca yastayoḥ.  
samatītasya kalpasya varttamānasya cobhayoḥ ..4..

### [1.7.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.6)

manvantarāṇi kalpeṣu yeṣu yāni ca suvratāḥ.  
yaścāyaṃ varttate kalpo vārāhaḥ sāmprataḥ śubhaḥ ..5..

### [1.7.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.7)

asmāt kalpācca yaḥ kalpaḥ pūrvo'tītaḥ sanātanaḥ.  
tasya cāsya ca kalpasya madhyāvasthānnibodhata ..6..

### [1.7.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.8)

pratyāhṛte pūrvakalpe pratisaṃdhiṃ ca tatra vai.  
anyaḥ pravarttate kalpo janāllokāt punaḥ punaḥ ..7..

### [1.7.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.9)

vyucchinnāt pratisaṃdhestu kalpāt kalpaḥ parasparam.  
vyucchidyante kriyāḥsarvāḥ kalpānte sarvaśastadā.  
tasmāt kalpāttu kalpasya pratisaṃdhirnigadyate ..8..

### [1.7.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.10)

manvantarayugākhyānāmapyucchinnāśca sandhayaḥ.  
parasparāḥ pravarttante manvantarayugaiḥ saha ..9..

### [1.7.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.11)

uktā ye prakriyārthena pūrvakalpāḥ samāsataḥ.  
teṣāṃ parārddhakalpānāṃ pūrvo hyasmāttu yaḥ paraḥ.  
āsīt kalpo vyatīto vai parārddhena parastu saḥ ..10..

### [1.7.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.12)

anye bhaviṣyā ye kalpā aparārddhādguṇīkṛtāḥ.  
prathamaḥ sāmpratasteṣāṃ kalpo'yaṃ varttate dvijāḥ ..11..

### [1.7.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.13)

yasmin pūrvaḥ parārddhe tu dvitīye para ucyate.  
etāvān sthitikālaśca pratyāhārastataḥ smṛtaḥ ..12..

### [1.7.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.14)

asmāt kalpāttu yaḥ pūrvaṃ kalpo'tītaḥ sanātanaḥ.  
caturyugasahasrānte aho manvantaraiḥ purā ..13..

### [1.7.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.15)

kṣīṇe kalpe tadā tasmin dāhakāle hyupasthite.  
tasmin kalpe tadā devā āsanvaimānikāstu ye ..14..

### [1.7.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.16)

nakṣatragrahatārāstu candrasūryagrahāśca ye.  
aṣṭāviṃśatirevaitāḥ koṭyastu sukṛtātmanām ..15..

### [1.7.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.17)

manvantare tathaikasmin caturdaśasu vai tathā.  
trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyādvinavatistathā.  
aṣṭādhikāḥ saptaśatāḥ sahasrāṇāṃ smṛtāḥ purā ..16..

### [1.7.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.18)

vaimānikānāṃ devānāṃ kalpe'tīte tu ye'bhavan.  
ekaikasmiṃstu kalpe vai devā vaimānikāḥ smṛtāḥ ..17..

### [1.7.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.19)

atha manvantareṣvāsaṃścaturdaśasu vai divi.  
devāśca pitaraścaiva munayo manavastathā ..18..

### [1.7.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.20)

teṣāmanucarā ye ca manuputrāstathaiva ca.  
varṇāśramibhirīḍyāśca tasmin kāle tu ye surāḥ.  
manvantareṣu yehyāsan devaloke divaukasaḥ ..19..

### [1.7.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.21)

te taiḥ saṃyojakaiḥ sārddhaṃ prāpte saṅkalane tathā.  
tulyaniṣṭhāstu te sarve prāpte hyābhūtasaṃplave ..20..

### [1.7.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.22)

tataste'vaśyabhāvitvād buddhvā paryāyamātmanaḥ.  
trailokyavāsino devāstasmin prāpte hyupaplave ..21..

### [1.7.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.23)

te'nautsukyaviṣādena tyaktvā sthānāni bhāvataḥ.  
maharllokāya saṃvignāstataste dadhire matim ..22..

### [1.7.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.24)

te yuktā upapadyante mahasisthaiḥ śarīrakaiḥ.  
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ ..23..

### [1.7.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.25)

taiḥ kalpa vāsibhiḥ sārddhaṃ mahānāsāditastu yaiḥ.  
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaistadbhaktaiścāparairjjanaiḥ ..24..

### [1.7.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.26)

matvā tu te maharllokaṃ devasaṅghāścaturddaśa.  
tataste janalokāya so dvegā dadhire matim ..25..

### [1.7.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.27)

viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ.  
taiḥ kalpavāsibhiḥ sāṃrddha mahānāsāditastu yaiḥ ..26..

### [1.7.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.28)

daśakṛtva ivāvṛttyā tasmādgacchanti svastapaḥ.  
tatra kalpān daśasthitvā satyaṃ gacchanti vai punaḥ.  
etena kramayogena yānti kalpanivāsinaḥ ..27..

### [1.7.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.29)

evaṃ devayugānāntu sahasrāṇi parasparāt.  
gatāni brahmalokaṃ vai aparāvarttinīṃ gatim ..28..

### [1.7.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.30)

ādhipatyaṃ vinā te vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ.  
bhavanti brahmaṇastulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca ..29..

### [1.7.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.31)

tatra te hyavatiṣṭhanti prītiyuktāḥ prasaṅgamāt.  
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya mucyante brahmaṇā saha ..30..

### [1.7.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.32)

avaśyambhāvinā'rthena prākṛtenaiva te svayam.  
nānā tvenābhisambaddhāstadā tatkālabhāvinaḥ ..31..

### [1.7.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.33)

svarūpato buddhipūrvaṃ yathā bhavati jāgrataḥ.  
tatkālabhāvi teṣāṃ tu tathā jñānaṃ pravarttate ..32..

### [1.7.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.34)

pratyāhāre tu bhedānāṃ yeṣāṃ bhinnābhisūṣmaṇām.  
taiḥ sārddhaṃ pratisṛjyante kāryāṇi karaṇāni ca ..33..

### [1.7.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.35)

nānātvadarśanātteṣāṃ brahmalokanivāsinām.  
vinaṣṭasvādhikārāṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām ..34..

### [1.7.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.36)

te tulyalakṣaṇāḥ siddhāḥ śuddhātmāno nirañjanāḥ.  
prakṛtau kāraṇātītāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ ..35..

### [1.7.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.37)

prakhyāpayitvā hyātmānaṃ prakṛtisteṣu sarvaśaḥ.  
puruṣāvyavahṛtatvena pratītā na pravarttate ..36..

### [1.7.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.38)

pravartite punaḥ sarge teṣāṃ vā kāraṇaṃ punaḥ.  
saṃyoge prākṛte teṣāṃ yuktānāṃ tattvadarśinām ..37..

### [1.7.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.39)

atrāpavargiṇāṃ teṣāmapunarmārgagāminām.  
abhāvaḥ punarutpattau śāntānāmarcciṣāmiva ..38..

### [1.7.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.40)

tatasteṣu gateṣūrddhvaṃ trailokyātsumahātmasu.  
taiḥ sārddhaṃ ye maharllokāttadā nāsāditā janāḥ.  
tacchiṣṭāśceha tiṣṭhanti kalpāddehamupāsate ..39..

### [1.7.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.41)

gandharvādyāḥ piśācāntā mānuṣā brāhmaṇādayaḥ.  
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva sthāvarāḥ sasarīsṛpāḥ ..40..

### [1.7.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.42)

tiṣṭhatsu teṣu tatkālaṃ pṛthivītalavāsiṣu.  
sahasraṃ yattu raśmīnāṃ sūryasyeha vibhāsate.  
te saptaraśmayo bhūtvā hyekaiko jāyate raviḥ ..41..

### [1.7.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.43)

krameṇottiṣṭhamānāste trīn lokān pradahantyuta.  
jaṅgamāḥ sthāvarāḥ caiva nadīḥ saṃrvāśca parvatān.  
pūrve śuṣkā hyanāvṛṣṭyā sūryaistaiśca pradhūpitāḥ ..42..

### [1.7.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.44)

tadā te viviśuḥ sarve nirddagdhāḥ sūryaraśmibhiḥ.  
jaṅgamāḥ sthāvarāḥ sarve dharmādharmātmakāstu vai ..43..

### [1.7.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.45)

dagdhadehāstataste vai gatāḥ pāpayugātyaye.  
yonyā tayā hyanirmuktāḥ śubhapāpānubandhayā ..44..

### [1.7.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.46)

tataste hyupapadyante tulyarūpā jane janāḥ.  
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ ..45..

### [1.7.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.47)

uṣitvā rajanīṃ tatra brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ.  
punaḥ sarge bhavantīha brahmaṇo mānasīprajāḥ ..46..

### [1.7.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.48)

tatasteṣu pravṛtteṣu jane trailokyavāsiṣu.  
nirdagdheṣu ca lokeṣu teṣu sūryaistu saptabhiḥ.  
vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ viśīrṇeṣvālayeṣu ca ..47..

### [1.7.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.49)

samudrāścaiva meghāśca āpaḥ sarvāśca pārthivāḥ.  
vrajantyekārṇavatvaṃ hi salilākhyāstadāśritāḥ ..48..

### [1.7.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.50)

āgatāgatikaṃ tadvai yadā tu salilaṃ bahu.  
saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhūmimarṇavākhyā tadā ca sā ..49..

### [1.7.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.51)

ābhāti yasmānnābhānti bhāsanto vyāptidīptiṣu.  
sarvataḥ samanuplāvya tāsāñcāmbho vibhāvyate ..50..

### [1.7.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.52)

tadambhastanute yasmāt sarvāṃ pṛthvīṃ samantataḥ.  
dhātustanotirvistāre tenāmbhastanavaḥ smṛtāḥ ..51..

### [1.7.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.53)

aramityeṣa śīghrantu nipātaḥ kavibhiḥ smṛtaḥ.  
ekārṇave bhavantyāpo na śīghrāstena te narāḥ ..52..

### [1.7.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.54)

tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo'hani.  
rājanyāṃ varttamānāyāntāvattat salilātmanā ..53..

### [1.7.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.55)

tatastu salile tasminnaṣṭe'gnau pṛthivītale.  
praśāntavāte'ndhakāre nirāloke samantataḥ ..54..

### [1.7.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.56)

yenaivādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmā sa puruṣaḥ prabhuḥ.  
vibhāgamasya lokasya punarvai kartumicchati ..55..

### [1.7.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.57)

ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame.  
tadā sa bhavati brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt ..56..

### [1.7.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.58)

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ.  
brahmā nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā ..57..

### [1.7.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.59)

sattvodrekāt prabuddhastu śūnyaṃ lokamavekṣya ca.  
imañcodāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati ..58..

### [1.7.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.60)

āpo nārākhyāstanava ityapānnāma śuśrumaḥ.  
āpūrya nābhiṃ tatrāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ..59..

### [1.7.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.61)

sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasrabhuk.  
sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajā patistrayīpathe yaḥ puruṣo nirucyate ..60..

### [1.7.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.62)

ādityavarṇo bhuvanasya goptā eko hyapūrvaḥ prathamaṃ turāṣāṭ.  
hiraṇyagarbhaḥ puruṣo mahātmā sa paṭhyate vai tamasaḥparastāt ..61..

### [1.7.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.63)

kalpādau rajasodrikto brahmā bhūtvā'sṛjat prajāḥ.  
kalpānte tamasodrikto kālo bhūtvā'grasat punaḥ ..62..

### [1.7.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.64)

sa vai nārāyaṇā khyastu sattvodrikto'rṇave svapan.  
tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye samavarttata ..63..

### [1.7.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.65)

sṛjate grasate caiva vīkṣante ca tribhistu tān.  
ekārṇave tadā loke naṣṭe sthāvarajaṅgame ..64..

### [1.7.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.66)

caturyugasahasrānte sarvataḥ salilāvṛte.  
brahmā nārāyaṇākhyastu aprakāśārṇave svapan ..65..

### [1.7.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.67)

caturvidhāḥ prajā grastvā brāhmyāṃ rātryāṃ mahārṇave.  
paśyanti taṃ maharllokāt suptaṃ kālaṃ maharṣayaḥ ..66..

### [1.7.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.68)

bhṛgvādayo yathā sapta kalpe hyasmin maharṣayaḥ.  
tato vivarttamānaistairmahān parigataḥ paraḥ ..67..

### [1.7.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.69)

gatyarthād ṛṣayo dhātornnāmanirvṛttirāditaḥ.  
tasmādṛṣiparatvena mahāṃstasmānmaharṣayaḥ ..68..

### [1.7.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.70)

maharllokasthitairdṛṣṭaḥ kālaḥ suptastadā ca taiḥ.  
satyādyāḥ sapta yehyāsan kalpe'tīte maharṣayaḥ ..69..

### [1.7.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.71)

evaṃ brāhmīṣu rātrīṣu hyatī tāsu sahasraśaḥ.  
dṛṣṭavantastathā hyanye suptaṃ kālaṃ maharṣayaḥ ..70..

### [1.7.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.72)

kalpayāmāsa vai brahmā tasmāt kālo nirucyate ..71..

### [1.7.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.73)

sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ.  
vyaktāvyakto mahādevastasya sarvamidaṃ jagat ..72..

### [1.7.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.74)

ityeṣa pratisandhirvaḥ kīrttitaḥ kalpayordvayoḥ.  
sāmpratātītayormadhye prāgavasthā babhūva yā ..73..

### [1.7.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.75)

kīrttitā tu samāsena kalpe kalpe yathā tathā.  
sāmprataṃ te pravakṣyāmi kalpametaṃ nibodhata ..74..

### [1.7.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7.76)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte pratisandhikīrttanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ .. 7 ..

## Linked texts (6)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.1.6.6) — Vyāsa, Sanskrit
- [Sāmbapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.upa.surya.samba.6.21) — Sanskrit
- [Yogacintāmaṇi (Śivānanda Sarasvatī)](https://indike.org/pramana/in.darsana.yoga.yogacintamani-sivananda-sarasvati.2.6) — Śivānanda Sarasvatī 1650, Sanskrit
- [Brahmavidyāvijaya](https://indike.org/pramana/in.darsana.visistadvaita.vadakalai.brahmavidyavijaya.1.p67) — Mahācārya 1509, Sanskrit
- [Kṛtyakalpataru](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.krtyakalpataru.27.p309) — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Śārṅgadharapaddhati](https://indike.org/pramana/in.lit.subhasita.subhasita.kosa.sarngadharapaddhati.180.42) — Śārṅgadhara, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.1.7) · Pramāṇa
