Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.8

Vāyupurāṇa 1.8

Language
Sanskrit

1.8.1

..sūta uvāca..

1.8.2

tulyaṃ yugasahasrasya naiśaṃ kālamupāsya saḥ.
śarvaryante prakurute brahmatvaṃ sargakāraṇāt ..1..

1.8.3

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat.
andhakāre tadā tasmin naṣṭe sthāvarajaṅgame ..2..

1.8.4

jalena samanuvyāpte sarvataḥ pṛthivītale.
avibhāgena bhūteṣu samantātsusthiteṣu ca ..3..

1.8.5

niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ‌kāle tatastataḥ.
tadākāśe caran so'tha vīkṣyamāṇaḥ svayambhuvaḥ ..4..

1.8.6

pratiṣṭhāyā hyapāyantu mārgamāṇastadā prabhuḥ.
tatastu salile tasmin jñātvā hyantargatāṃ mahīm ..5..

1.8.7

anumānāttu sambuddho bhūmeruddharaṇaṃ prati.
cakārānyāṃ tanuñcaiva pūrvakalpādiṣu smṛtām ..6..

1.8.8

sa tu rūpaṃ varāhasya kṛtvā'paḥ prāviśat prabhuḥ.
adbhiḥ sañchāditāmurvīṃ samīkṣyātha prajāpatiḥ ..7..

1.8.9

uddhṛtyorvīmathādbhyastu apastāstu sa vinyasat.
sāmudrīstu samudreṣu nādeyīrnimnagāsvapi.
pārthivīstu sa vinyasya pṛthivyāṃ so'cinodgirīn ..8..

1.8.10

prāksarge dahyamāne tu tadā saṃvarttakāgninā.
tenāgninā pralīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ ..9..

1.8.11

śaityādekārṇave tasmin vāyunāpastu saṃhṛtāḥ.
niṣaktā yatra yatrāsaṃstatratatrā'calo'bhavat ..10..

1.8.12

skannācalatvādacalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ.
girayo'dbhirnigīrṇatvāccayanācca śiloccayāḥ ..11..

1.8.13

tatastu tāṃ samuddhṛtya kṣitimantarjjalāt prabhuḥ.
svasthāne sthāpayitvā ca vibhāgamakarot punaḥ ..12..

1.8.14

sapta sapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu.
viṣamāṇi samīkṛtya śilābhiracinodgirīn ..13..

1.8.15

dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva ca.
tāvantaḥ parvatāścaiva varṣānte samavasthitāḥ.
sargādau sanniviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā ..14..

1.8.16

sapta dvīpāḥ samudrāśca anyonyasya tu maṇḍalam.
sannikṛṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparam ..15..

1.8.17

bhūrākhyāṃścaturo lokāṃścandrādityau grahaiḥ saha.
pūrvaṃ tu nirmmame brahmā sthānānīmāni sarvaśaḥ ..16..

1.8.18

kalpasya cāsya brahmā vai hyasṛjat sthāninaḥ purā.
āpo'griḥ pṛthivī vāyurantarikṣaṃ divaṃ tathā ..17..

1.8.19

svargaṃ diśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvāṃśca parvatān.
oṣadhīnāṃ tathātmānamātmānaṃ vṛkṣavīrudhām ..18..

1.8.20

lavāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtaṃ sandhirātryaham.
arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdayugāni ca ..19..

1.8.21

sthānābhimāninaścaiva sthānāni ca pṛthak pṛthak.
sthānātmānaḥ sa sṛṣṭvā vai yugāvasthāṃ vinirmame ..20..

1.8.22

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliṃ caiva tathā yugam.
kalpasyādau kṛtayuge prathame so'sṛjat prajāḥ ..21..

1.8.23

prāguktā yā mayā tubhyaṃ pūrvakālaṃ prajāstu tāḥ.
tasmin saṃvarttamāne tu kalpe dagdhāstadā'gninā ..22..

1.8.24

aprāptā yāstapolokaṃ janalokaṃ samāśritāḥ.
pravartanti punaḥ sarge bījārthaṃ tā bhavanti hi ..23..

1.8.25

bījārthena sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt.
tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi ..24..

1.8.26

dharmmārthakāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhakāḥ smṛtāḥ.
devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā ..25..

1.8.27

tataste tapasā yuktaḥ sthānānyāpūrayanti hi.
brahmaṇo mānasāste vai siddhātmāno bhavanti hi ..26..

1.8.28

ye sargā dveṣayuktena karmaṇā te divaṃ gatāḥ.
āvarttamānā iha te sambhavanti yuge yuge ..27..

1.8.29

svakarmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tathātmikāḥ.
saṃbhavanti janāllokāt karmasaṃśayabandhanāt ..28..

1.8.30

āśayaḥ kāraṇaṃ tatra boddhavyaṃ karmaṇāṃ tu saḥ.
taiḥ karmabhistu jāyante janāllokāḥ śubhāśubhaiḥ ..29..

1.8.31

gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu.
devādyasthāvarānte ca utpadyante parasparam ..30..

1.8.32

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭeḥ pratipedire.
tānyete pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ ..31..

1.8.33

hisrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharme ṛtānṛte.
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate ..32..

1.8.34

kalpeṣvāsan vyatīteṣu rūpanāmāni yāni ca.
tānyevānāgate kāle prāyaśaḥ pratipedire ..33..

1.8.35

tasmāttu nāmarūpāṇi tānyeva pratipedire.
punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpataḥ ..34..

1.8.36

tataḥ sarge hyavaṣṭabdhe sisṛkṣorbrahmaṇastu vai.
prajāstā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā ..35..

1.8.37

mithunānāṃ sahasrantu so'sṛjadvai mukhāttadā.
janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sucetasaḥ ..36..

1.8.38

sahasramanyadvakṣasto mithunānāṃ sasarjja ha.
te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyaśuṣmiṇaḥ ..37..

1.8.39

sṛṣṭvā sahasramanyattu dvandvānāmūrutaḥ punaḥ.
rajastamobhyāmudriktā īhāśīlāstu te smṛtāḥ ..38..

1.8.40

padbhyāṃ sahasramanyattu mithunānāṃ sasarjja ha.
udriktāstamasā sarve niḥśrīkā hyalpatejasaḥ ..39..

1.8.41

tato vai harṣamānāste dvandvotpannāstu prāṇinaḥ.
anyonyā hṛcchapāvipṭā maithunāyopacakramuḥ ..40..

1.8.42

tataḥprabhṛti kalpe'smin mithunotpattirucyate.
māse māserttavaṃ yadyattadājñāsiddhi yoṣitāt ..41..

1.8.43

tasmāttadā na suṣuvuḥ sevitairapi maithunaiḥ.
āyuṣo'nte prasūyante mithunānyeva te sakṛt ..42..

1.8.44

kuṭakāḥ kuvikāścaiva utpadyante mumūrṣitāḥ.
tataḥprabhṛti kalpe'smin mithunānāṃ hi sambhavaḥ ..43..

1.8.45

dhyāte tu manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate sakṛt.
śabdādi viṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇaḥ ..44..

1.8.46

ityevaṃ manasā pūrvaṃ prāksṛṣṭiryā prajāpateḥ.
tasyānvavāye sambhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat ..45..

1.8.47

saritsaraḥ samudrāṃśca sevante parvatānapi.
tadā nātyambuśītoṣṇā yuge tasmin caranti vai ..46..

1.8.48

pṛthvīrasodbhavaṃ nāma āhāraṃ hyāharanti vai.
tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimāsthitāḥ ..47..

1.8.49

dharmādharmau na tāsvāstāṃ nirviśeṣāḥ prajāstu tāḥ.
tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāṃ tasmin kṛte yuge ..48..

1.8.50

dharmādharmau na tāsvāstāṃ kalpādau tu kṛte yuge.
svena svenādhikāreṇa jajñire te kṛte yuge ..49..

1.8.51

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā.
ādyaṃ kṛtayugaṃ prāhuḥ sandhyānāntu catuḥ śatam ..50..

1.8.52

tataḥ sahasraśastāsu prajāsu prathitāsvapi.
na tāsāṃ pratighāto'sti na dvandvannāpi ca kramaḥ ..51..

1.8.53

parvatodadhisevinyo hyaniketāśrayāstu tāḥ.
viśokāḥ sattvabahulā ekāntasukhitaprajāḥ ..52..

1.8.54

tā vai nikāmacāriṇyo nityaṃ muditamānasāḥ.
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsan sarīsṛpāḥ ..53..

1.8.55

nodbhijjā nārakāścaiva te hyadharmaprasūtayaḥ.
na mūlaphalapuṣpañca nārttavaṃ hyṛtavo na ca ..54..

1.8.56

sarvakāmasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītatā.
manobhilaṣitāḥ kāmāstāsāṃ sarvatra sarvadā ..55..

1.8.57

uttiṣṭhanti pṛthivyāṃ vai tābhirdhyātā rasotthitāḥ.
balavarṇakarī tāsāṃ siddhiḥ sā roganāśinī ..56..

1.8.58

asaṃskāryaiḥ śarīraiśca prajāstāḥ sthirayauvanāḥ.
tāsāṃ viśuddhāt saṅkalpājjāyante mithunāḥ prajāḥ ..57..

1.8.59

samaṃ janma ca rūpañca mriyante caiva tāḥ samam.
tadā satyamalobhaśca kṣamā tuṣṭiḥ sukhaṃ damaḥ ..58..

1.8.60

nirviśeṣāḥ kṛtāḥ sarvā rūpāyuḥśīlaceṣṭitaiḥ.
abuddhipūrvakaṃ vṛttaṃ prajānāṃ jāyate svayam ..59..

1.8.61

apravṛttiḥ kṛtayuge karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ.
varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna saṅkaraḥ ..60..

1.8.62

anicchādveṣayuktāste varttayanti parasparam.
tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjjitāḥ ..61..

1.8.63

sukhaprāyā hyaśokāśca utpadyante kṛte yuge.
nityaprahṛṣṭamanaso mahāsattvā mahābalāḥ ..62..

1.8.64

lābhālābhau nāsvāstāṃ mitrāmitre priyāpriye.
manasā viṣayastāsānnirīhāṇāṃ pravarttate.
na lipsanti hi tā'nyonyannānugṛhṇanti caiva hi ..63..

1.8.65

dhyānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamucyate.
pravṛttaṃ dvāpare yajñaṃ dānaṃ kaliyuge varam ..64..

1.8.66

sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparantu rajastamau.
kalau tamastu vijñeyaṃ yugavṛttavaśena tu ..65..

1.8.67

kālaḥ kṛte yuge tveṣa tasya saṃkhyānnibodhata.
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tta kṛtaṃ yugam ..66..

1.8.68

sandhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau ca saṃkhyayā.
tadā tāsāṃ babhūvāyurnna ca kleśavipattayaḥ ..67..

1.8.69

tataḥ kṛtayuge tasmin sandhyāṃśe hi gate tu vaiḥ.
pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvaśaḥ ..68..

1.8.70

sandhyāyāmapyatītāyāmantakāle yugasya tu.
pādataśvāvatiṣṭhettu sandhyādharmo yugasya tu.
evaṃ kṛte tu niḥśeṣe siddhi stvantardadhe tadā ..69..

1.8.71

tasyāñca siddhau bhraṣṭāyāṃ mānasyāmabhavattataḥ.
siddhiranyā yuge tasmistretāyāmantare kṛtāḥ ..70..

1.8.72

sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrttitāḥ.
aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yānti saṃkṣayam ..71..

1.8.73

kalpādau mānasī hyeṣā siddhirbhavati sā kṛte.
manvantareṣu sarveṣu caturyugavibhāgaśaḥ.
varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhodbhavaḥ smṛtaḥ ..72..

1.8.74

sandhyākṛtasya pādena sandhyāpādena cāṃśataḥ.
kṛtasandhyāṃśakā hyete trīṃstrīn pādān parasparān.
hrasanti yugadharmaiste tapaḥ śrutabalāyuṣaiḥ ..73..

1.8.75

tataḥ kṛtāṃśe kṣīṇe tu babhūva tadanantaram.
tretāyāṃ yugamanyantu kṛtāśamṛṣisattamāḥ ..74..

1.8.76

tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe tu tacchiṣṭāsu prajāsviha.
kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ pramukhe tadā ..75..

1.8.77

praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā.
tasyāṃ siddhau praṇaṣṭāyāmanyā siddhiravarttata ..76..

1.8.78

apāṃ saukṣmye pratigate tadā meghātmanā tu tau.
meghebhyastanayitnubhyaḥ pravṛttaṃ vṛṣṭisarjjanam ..77..

1.8.79

sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃyukte pṛthivītale.
prādurāsaṃstadā tāsāṃ vṛkṣāstu gṛhasaṃsthitāḥ ..78..

1.8.80

sarvapratyupabhogastu tāsāṃ tebhyaḥ prajāyate.
varttayanti hi tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ ..79..

1.8.81

tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt.
rāgalobhātmako bhāvastadā hyākasmiko'bhavat ..80..

1.8.82

yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitānte tadārttavam.
tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu ..81..

1.8.83

tāsāṃ punaḥ pravṛttaṃ tu māse māse tadārttavam.
tatastenaiva yogena varttatāṃ mithune tadā ..82..
tāsāṃ tatkālabhāvitvānmāsi māsyupagacchatām.
akāle hyārttavotpattirgarbhotpattirajāyata ..83..

1.8.84

viparyayeṇa tāsāṃ tu tena kālena bhāvinā.
praṇaśyanti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃsthitāḥ ..84..

1.8.85

tatasteṣu praṇaṣṭeṣu vibhrāntā vyākulendriyāḥ.
abhi dhyāyanti tāṃ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā ..85..

1.8.86

prādurbabhūvustāsāṃ ca vṛkṣāste gṛhasaṃsthitāḥ.
vastrāṇi ca prasūyante phalānyābharaṇāni ca ..86..

1.8.87

teṣveva jāyate tāsāṃ gaṃdhavarṇarasānvitam.
amākṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu ..87..

1.8.88

tena tā vartayanti sma mukhe tretāyugasya ca.
hṛṣṭatuṣṭāstayā siddhyā prajā vai vigatajvarāḥ ..88..

1.8.89

punaḥ kālāṃtareṇaiva punarllobhāvṛtāstu tāḥ.
vṛkṣāṃstān paryagṛhṇanta madhu vā mākṣikaṃ balāt ..89..

1.8.90

tāsāṃ tenāpacāreṇa punarllokakṛtena vai.
praṇaṣṭā madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣāḥ vkacit vkacit ..90..

1.8.91

tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ saṃdhyākālavaśāttadā.
prāvartaṃta tadā tāsāṃ dvaṃdvānyabhyutthitāni tu ..91..

1.8.92

śītavātātapaistīvraistatastā duḥkhitā bhṛśam..

1.8.93

dvaṃdvaistāḥ pīḍyamānāstu cakrurāvaraṇāni ca ..92..

1.8.94

kṛtvā dvaṃdva pratīkāraṃ niketāni hi bhojire.
pūrvaṃ nikamipārāste aniketāśrayā bhṛśam ..93..

1.8.95

yathāyogyaṃ yathāprīti niketeṣvavasan punaḥ.
marudhanvasu nimneṣu parvateṣu nadīṣu ca.
saṃśrayanti ca durgāṇi dhanvānaṃ śāśvatodakam ..94..

1.8.96

yathāyogaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca.
ārabdhāste niketā vai karttaṃ śītoṣṇa vāraṇam ..95..

1.8.97

tataḥ saṃsthāpayāmāsa kheṭāni ca purāṇi ca.
grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaivāntaḥ purāṇi ca ..96..

1.8.98

tāsāmāyāmaviṣkambhān saṃniveśāntarāṇi ca.
cakrustadā yathāprajñaṃ pradeśaḥ saṃjñitastu taiḥ ..97..

1.8.99

aṃguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaḥ prādeśa ucyate.
tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā ..98..

1.8.100

kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṅula ucyate.
ratniraṅgulaparvvāṇi saṃkhyayā tvekaviṃśatiḥ ..99..

1.8.101

caturviṃśatibhiścaiva hastaḥ syādaṅgulāni tu.
kiṣkuḥ smṛto dviratnistu dvicatvāriṃśadaṅgulam ..100..

1.8.102

caturhastaṃ dhanurdaṇḍo nālikāyugameva ca.
dhanuḥ sahasre dve tatra gavyūtistairvibhāvyate ..101..

1.8.103

aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanaṃ taurnirucyate.
etena yojanenaiva sanniveśastataḥ kṛtaḥ ..102..

1.8.104

caturṇāmeva durgāṇāṃ svasamutthāni trīṇi tu.
caturthaṃ kṛtrimaṃ durgaṃ tasya vakṣyāmyahaṃ vidhim ..103..

1.8.105

saudhoccavapraprākāraṃ sarvataścātakāvṛtam.
tadekaṃ svastikadvāraṃ kumārīpurameva ca ..104..

1.8.106

śrotasīsaha taddvāraṃ nikhātaṃ punareva ca.
hastāṣṭau ca daśa śreṣṭhā navāṣṭau vā'pare matāḥ ..105..

1.8.107

kheṭānāṃ nagarāṇāñca grāmāṇāñcaiva sarvvaśaḥ.
trividhānāñca durgāṇāṃ parvva todakabandhanam ..106..

1.8.108

trividhānāñca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca.
yojanānāñca viṣkambhamaṣṭabhāgārddhamāyatam ..107..

1.8.109

paramārddhārddhamāyāmaṃ pragudak‌pravaraṃ puram.
chinnakarṇaṃ vikarṇantu vyañjanaṃ kṛśasaṃsthitam ..108..

1.8.110

vṛttaṃ hīnañca dīrghañca nagaraṃ na praśasyate.
caturasrārjavaṃ diksthaṃ praśastaṃvai puraṃ param ..109..

1.8.111

caturviṃśatirādyantu hastānaṣṭaśataṃ param.
atra madhyaṃ praśaṃsanti hrasvotkṛṣṭavivarjjitam ..110..

1.8.112

atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaniveśanam.
nagarādardhaviṣkambhaṃ kheṭaṃ grāmaṃ tato bahiḥ ..111..

1.8.113

nagarādyojanaṃ kheṭaṃ śeṭādgrāmo'rddhayojanam.
dvikrośaṃ paramā sīmā kṣetrasīmā caturddhanuḥ ..112..

1.8.114

viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ.
viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu ..113..

1.8.115

dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ smṛtaḥ.
nṛvājirathanāgānāmasambādhaḥ susañcaraḥ ..114..

1.8.116

dhanūṃṣi caiva catvāri śākhārathyāstu taiḥ kṛtāḥ.
gṛharathyoparathyāśca dvikāścāpyuparathyakāḥ ..115..

1.8.117

ghaṇṭāpathaścatuṣpādastripadañca gṛhāntaram.
vṛttimārgāstvarddhapadaṃ prāgvaṃśaḥ padikaḥ smṛtaḥ ..116..

1.8.118

avaskaraṃ parīvāhaṃ padamātraṃsamantataḥ.
kṛteṣu teṣu sthāneṣu punasvakrurgṛhāṇi vai ..117..

1.8.119

yathā te pūrvamāsanvai vṛkṣāstu gṛhasaṃsthitāḥ.
tathā kartuṃ samārabdhāścintayitvā punaḥ punaḥ ..118..

1.8.120

vṛkṣāścaivagatāḥ śākhā na tāścaiva parāgatāḥ.
ata ūrddhvaṃgatā ścānyā evaṃ tiryyaggatāḥ purā ..119..

1.8.121

buddhvā'nviṣyastathā nyāyo vṛkṣaśākhā yathā gatāḥ.
tathā kṛtāstu taiḥ śākhāstasmācchālāstu tāḥ smṛtāḥ ..120..

1.8.122

evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śālāścaiva gṛhāṇi ca.
tasmāttā vaismṛtāḥ śālāḥ śālātvaṃ caiva tāsu tat ..121..

1.8.123

prasīdati manastāsu manaḥ prasādayanti tāḥ.
tasmādgṛhāṇi śālāśca prāsādāścaiva saṃjñitāḥ ..122..

1.8.124

kṛtvā dvandvopaghātāṃstān vārttopāyamacintayan.
naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā.
viṣādavyākulāstāvai prajāstṛṣṇākṣudhātmikāḥ ..123..

1.8.125

tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge punaḥ.
vārtārthasādhikāpyanyā vṛttistāsāṃ hi kāmataḥ ..124..

1.8.126

tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni nimnairgatāni tu.
vṛṣṭyā tadabhāvatsrotaḥ khātāni nimnagāḥ smṛtāḥ ..125..

1.8.127

evaṃ nadyaḥ pravṛttāstu dvitīye vṛṣṭisarjjane.
ye parastādapāṃ stokā āpannāḥ pṝthivītale ..126..

1.8.128

apāmbhūmeśca saṃyogādoṣadhyastāsu cābhavan.
puṣpamūlaphalinyastu oṣadhyastāḥ prajajñire ..127..

1.8.129

aphālakṛṣṭāścānuptā grāmyā'raṇyāścaturdaśa.
ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire ..128..

1.8.130

prādurbhāvaśca tretāyāṃ vārttāyāmauṣadhasya tu.
tainauṣadhena varttante prajāstretāyuge tadā ..129..

1.8.131

tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ.
avaśyambhāvinārthena tretāyugavaśena tu ..130..

1.8.132

tatastāḥ paryagṛhṇanta nadīkṣetrāṇi parvatān.
vṛkṣān gularmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam ..131..

1.8.133

siddhātmānastu ye pūrvaṃ vyākhyātāḥ prākṛte mayā.
brahmaṇā mānavāste vai utpannā yojanādiha ..132..

1.8.134

śāntāśca suṣmiṇaścaiva karmiṇo duḥkhinastadā.
tataḥ pravarttamānāste tretāyāṃ jarjñire punaḥ ..133..

1.8.135

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā drohijanāstathā.
bhāvitāḥ pūrvajātīṣu karmabhiśca śubhāśubhaiḥ ..134..

1.8.136

itastebhyo balā ye tu satyaśīlā hyahiṃsakāḥ.
vītalobhā jitātmāno nivasanti sma teṣu vai ..135..

1.8.137

pratigṛhṇanti kurvanti tebhyaścānye'lpatejasaḥ.
evaṃ vipratipanneṣu prapanneṣu parasparam ..136..

1.8.138

tena doṣeṇa teṣāṃ tā oṣadhyo miṣatāṃ tadā.
praṇaṣṭā hriyamāṇā vai muṣṭibyāṃ sikatā yathā ..137..

1.8.139

agrasadbhūryugabalādgrāmyāraṇyāścaturdaśa.
phalaṃ gṛhṇanti puṣpaiśca puṣvaṃ patraiśca yāḥ punaḥ ..138..

1.8.140

tatastāsu praṇaṣṭāsu vibhrāntāstāḥ prajāstadā.
svayambhuvaṃ prabhuṃ jagmuḥ kṣudhāviṣṭāḥ prajāpatim ..139..

1.8.141

vṛttyarthamabhi lipsanta ādau tretāyugasya tu.
brahmā svayambhūrbhagavān jñātvā tāsāṃ manīṣitam ..140..

1.8.142

yuktaṃ pratyakṣadṛṣṭena darśanena vicārya ca.
grastāḥ pṛthivyā oṣadhyo jñātvā pratyaduhatpunaḥ ..141..

1.8.143

kṛtvā vatsaṃ sumeruṃ tu dudoha pṛthivīmimām.
dugdheyaṃ gaustadā tena bījāni pṛthivītale ..142..

1.8.144

jajñire tāni bījāni grāmyāraṇyāstu tāḥ punaḥ.
oṣadhyaḥ phalapākāntāḥ saptasaptadaśāstu tāḥ ..143..

1.8.145

vrīhayaśca yavāścaiva godhūmā aṇavastilāḥ.
priyaṅgavau hyudārāśca kāraṣāśca satīnakāḥ ..144..

1.8.146

māṣā mudgā masūrāśca niṣpāvāḥ sakulatthakāḥ.
āḍhakyaśvaṇakāścaiva saptasaptadaśāḥ smṛtāḥ ..145..

1.8.147

ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ.
oṣadhyo yajñiyāścaiva grāmyāraṇyā ścaturddaśa ..146..

1.8.148

vrīhayaḥ sayavā māṣā godhūmā aṇavastilāḥ.
priyaṅusaptamā hyete aṣṭamī tu kulatthikā ..147..

1.8.149

śyāmākā stvatha nīvārā jarttilāḥ sagavedhukāḥ.
kuruvindā veṇuyavāstathā markaṭakāśca ye ..148..

1.8.150

grāmyāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturddaśa.
utpannāḥ prathamā hyetā ādau tretāyugasya tu ..149..

1.8.151

aphālakṛṣṭā oṣadhyo grāmyāraṇyāstu sarvaśaḥ.
vṛkṣā gulmalatāvallīvīrudhastṛṇajātayaḥ ..150..

1.8.152

mūlaiḥ phalaiśca rohiṇyo gṛhṇan puṣpaiśca jāyate.
pṛthvī dugdhā tu bījāni yāni pūrvaṃ svayambhuvā ..151..

1.8.153

ṛtupuṣpaphalāstā vai oṣadhyo jajñire tviha.
yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prarehanti tāḥ punaḥ ..152..

1.8.154

tataḥ sa tāsāṃ vṛttyarthaṃ vārttopāyaṃ cakāra ha.
brahmā svayaṃbhūrbhagavān dṛṣṭvā siddhiṃ tu karmajām ..153..

1.8.155

tataḥ prabhṛtyathauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire.
saṃsiddhāyāntu vārttāyāntatastāsāṃ svayaṃbhuvaḥ.
maryādāḥ sthāpayāmāsa yathārabdhāḥ parasparam ..154..

1.8.156

ye vai parigṛhītārastāsāmāsanvidhātmakāḥ.
itareṣāṃ kṛtatrāṇāḥ sthāpayāmāsa kṣatriyān ..155..

1.8.157

upatiṣṭhanti ye tānvai yāvanto nirbhayāstathā.
satyaṃ brahma yathā bhūtaṃ yathā bhūtaṃ bruvanto brāhmaṇāśca te ..156..

1.8.158

ye cānyepyabalāsteṣāṃ vaiśyasaṃkarmasaṃsthitāḥ.
kīnāśā nāśayanti sma pṛthivyāṃ prāgatandritāḥ.
vaiśyāneva tu tānāhuḥ kī nāśān vṛttisādhakān ..157..

1.8.159

śocantaśca dravantaśca paricaryāsu ye ratāḥ.
nistejaso'lpavīryāśca śūdrāstānabravīttu saḥ ..158..

1.8.160

teṣāṃ karmāṇi dharmāśca brahmā tu vyadadhāt prabhuḥ.
saṃsthitau prākṛtāyāṃ tu cāturvarṇasya sarvaśaḥ ..159..

1.8.161

punaḥ prajāstu tā mohāt tān dharmāṃstānapālayan.
varṇa dharmairajīvantyo vyarudhyanta parasparam ..160..

1.8.162

brahmā tamarthaṃ buddhvā tu yāthātathyena vai prabhuḥ.
kṣatriyāṇāṃ balaṃ daṇḍaṃ yuddhamājīvamādiśat ..161..

1.8.163

yājanādhyāpanaṃ caiva tṛtīyaṃ ca parigraham.
brāhmaṇānāṃ vibhusteṣāṃ karmāṇyetānyathādiśat ..162..

1.8.164

pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣiṃ caiva viśāṃ dadau.
śilpājīvaṃ bhṛtiñcaiva śūdrāṇāṃ vyadadhāt prabhuḥ ..163..

1.8.165

sāmānyāni tu karmāṇi brahmakṣatraviśāṃ punaḥ.
yajanādhyayanaṃ dānaṃ sāmānyāni tu teṣu ca ..164..

1.8.166

karmājīvaṃ tato dattvā tebhyaścaiva parasparam.
lokāntareṣu sthānāni teṣāṃ siddhyā'dadat prabhuḥ ..165..

1.8.167

prājāpatyaṃ brāhmaṇānāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām.
sthānamaindraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmaṣvepalāyinām ..166..

1.8.168

vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svadharmamupajīvinām.
gāndharvaṃ śūdrajātīnāṃ praticāreṇa tiṣṭhatām ..167..

1.8.169

sthānānyetāni varṇānāṃ vyatyācāravatāṃ svayam.
tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa cāśramān ..168..

1.8.170

gṛhastho brahmacāritvaṃ vānaprasthaṃ sabhikṣukam.
āśramāṃścaturo hyetān pūrvamāsthāpayat prabhuḥ ..169..

1.8.171

varṇakarmāṇi ye kecitteṣāmiha na kurvate .
kutaḥ karmā kṣitiṃ prāhurāśramasthānavāsinaḥ ..170..

1.8.172

brahmā tān sthāpayāmāsa āśramānnāmanāmataḥ.
nirddeśārthaṃ tatasteṣāṃ brahmā dharmān prabhāṣata.
prasthānāni ca teṣāṃ vai yamāṃśca niyamāṃśca ha ..171..

1.8.173

cāturvarṇātmakaḥ pūrvaṃ gṛhasthaścāśramaḥ smṛtaḥ.
trayāṇāmāśramāṇāñca pratiṣṭhāyonireva ca.
yathākramaṃ pravakṣyāmi yamaiśca niyamaiśca te ..172..

1.8.174

dārā'gnayo'thātitheya ijyāśrāddhakriyāḥ prajāḥ.
ityeṣa vai gṛhasthasya samāsāddharmasaṃgrahaḥ ..173..

1.8.175

daṇḍī ca mekhalī caiva hyadhaḥ śāyī tathā jaṭī.
guruśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣaṃ vidyādvai brahmacāriṇaḥ ..174..

1.8.176

cīrapatrājināni syurddhānyamūlaphalauṣadham.
ubhe sandhye'vagāhaśca homaśvāraṇya vāsinām ..175..

1.8.177

āsannamusale bhaikṣamasteyaṃ śaucameva ca.
apramādo'vyavāyaśca dayā bhūteṣu ca kṣamā ..176..

1.8.178

akrodho guruśuśrūṣā satyañca daśamaṃ smṛtam.
daśalakṣaṇiko hyeṣa dharmaḥ proktaḥ svayambhuvā ..177..

1.8.179

bhikṣorvratāni pañcātra pañcaivopavratāni ca.
ācāraśuddhirniyamaḥ śaucañca pratikarma ca.
samyagdarśanamityevaṃ pañcaivopavratānyapi ..178..

1.8.180

dhyānaṃ samādhirmanasendriyāṇāṃ sasāgarairbhaikṣamathopagamya.
maunaṃ pavitropacitairvimuktiḥ parivrajo dharmamimaṃ vadanti ..179..

1.8.181

sarve te śreyase prokto āśramā brahamaṇā svayam.
satyārjjavantapaḥ kṣāntiryogejyā damapūrvikā ..180..

1.8.182

vedāḥ sāṅgāśca yajñāśca vratāni niyamāśca ye.
na siddhyanti praduṣṭasya bhāvadoṣa upāgate ..181..

1.8.183

bahiḥ karmāṇi sarvāṇi prasiddhayanti kadācana.
antarbhāvapraduṣṭasya kurvato'pi parākramān ..182..

1.8.184

sarvasvamapi yodadyāt kaluṣeṇāntarātmanā.
na tena dharmabhāk sa syādbhāva evātra kāraṇam ..183..

1.8.185

evaṃ devāḥ sapitara ṛṣayo manavastathā.
teṣāṃ sthānamamuṣmistu saṃsthitānāṃ pracakṣate ..184..

1.8.186

aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddhvaretasām.
smṛtaṃ tu teṣāṃ tatsthānaṃ tadeva guruvāsinām ..185..

1.8.187

saptarṣīṇāntu yatśthānaṃ smṛtantadvai divaukasām.
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥ kṣayaḥ.
yogināmamṛtaṃ sthānaṃ nānādhīnāṃ na vidyate ..186..

1.8.188

sthānānyāśramiṇāṃ tāni ye svadharme vyavasthitāḥ.
catvāra ete panthāno devayānā vinirmitāḥ ..187..

1.8.189

brahmaṇā lokatantreṇa ādye manvantare bhuvi.
panthāno devayānāya teṣāṃ dvāraṃ raviḥ smṛtaḥ ..188..

1.8.190

tathaiva pitṛyāṇānāṃ candramādvāramucyate.
evaṃ varṇāśramāṇāṃ vai pravibhāge kṛte tadā.
yadāsya na vyavarttanta prajā varṇāśramātmikāḥ ..189..

1.8.191

tato'nyā mānasīḥ so'tha tretāmagadhye'sṛjat prajāḥ.
ātmanaḥ svaśarīrācca tulyāśvaivātmanā tu vai ..190..

1.8.192

tasmistretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu.
tato'nyā mānasīstatra prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame ..191..

1.8.193

tataḥ sattvarajodriktāḥ prajāḥ so'thāsṛjat prabhuḥ.
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vārttāyāścaiva sādhikāḥ ..192..

1.8.194

devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā.
yugānurūpā dharmeṇa yairimā vicitāḥ prajāḥ ..193..

1.8.195

upasthite tadā tasmin prajādharme svayammuvaḥ.
abhidadhyau prajāḥ sarvā nānārūpāstu mānasīḥ ..194..

1.8.196

pūrvoktā yā mayā tubhyañjanalokaṃ samāśritāḥ.
kalpe'tīte tu te hyāsan devādyāstu prajā iha ..195..

1.8.197

dhyāyatastasya tāḥ sarvāḥ sambhūtyarthamupasthitāḥ.
manvantarakrameṇeha kaniṣṭhe prathame matāḥ ..196..

1.8.198

khyātyānubandhaistaistaistu sarvārthairiha bhāvitāḥ.
kuśalākuśalaprāyaiḥ karmabhistaiḥ sadā prajāḥ.
tatkarmaphalaśeṣeṇa upaṣṭabdhāḥ prajajñire ..197..

1.8.199

devāsurapitṛtvaiśca paśupakṣisarīsṛpaiḥ.
vṛkṣanārakikīṭatvai staistairbhāvairupasthitāḥ.
ādhīnāṃrtha prajānāñca ātmano vai vinirmame ..198..

1.8.200

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte caturāśramavibhāgo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ .. 8 ..

Linked texts (6)