Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 1.9: adhyāyaḥ 9

Vāyupurāṇa 1.9

Language
Sanskrit

adhyāyaḥ 9

1.9.1

.. sūta uvāca ..
tato'bhidhyāyatastasya jajñire mānasīprajāḥ.
taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha.
kṣetrajñāḥ samavarttanta gātrebhyastasya dhīmataḥ ..1..

1.9.2

tato devāsurapitṝn mānavañca catuṣṭayam.
sisṛkṣumbhāṃsyetāṃśca svātmanā samayūyujat ..2..

1.9.3

yuktātmanastatastasya tato mātrā svayambhuvaḥ.
tamabhidhyāyataḥ sargaṃ prayatno'bhut prajāpateḥ ..3..

1.9.4

tato'sya jaghanāt pūrvamasurā jajñire sutāḥ.
asuḥ prāṇaḥ smṛto viprā stajjanmānastato'surāḥ ..4..

1.9.5

yayā sṛṣṭāḥ surāstanvā tāṃ tanuṃ sa vyapohata.
sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata ..5..

1.9.6

sā tamobahulā yasmāttato rātristriyāmikā.
āvṛtāstamasā rātrau prajāstasmāt svayambhuvaḥ ..6..

1.9.7

dṛṣṭvā surāṃstu deveśastanumanyāmapadyata.
avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so'bhyayūyujat.
tatastāṃ yuñjatastasya priyamāsīt prabhoḥ kila ..7..

1.9.8

tato mukhe samutpannā dīvyatastasya devatāḥ.
yato'sya dīvyato jātāstena devāḥ prakīrttitāḥ ..8..

1.9.9

dhāturddivīti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate.
tasyāntanvāntu divyāyāṃ jajñire tena devatāḥ ..9..

1.9.10

devān sṛṣṭvātha deveśastanumanyāmapadyata.
sattvamātrātmikāṃ devastato'nyāṃ so'bhyapadyata ..1.9.10..

1.9.11

pitṛvanmanyamānastān putrān prādhyāyata prabhuḥ.
pitaro hyupapakṣābhyāṃ rātryahnorantarāsṛjat.
tasmātte pitaro devāḥ putratvantena teṣu tat ..11..

1.9.12

yayā sṛṣṭāstu pitarastāntanuṃ sa vyapohata.
sāpaviddhā tanustena sadyaḥ sandhyā prajāyata ..12..

1.9.13

tasmādahastu devānāṃ rātriryā sā'surī smṛtā.
tayormadhye tu vai paitrī yā tanuḥ sā garīyasī ..13..

1.9.14

tasmāddevāsurāḥ sarve ṛṣayo manavastathā.
te yuktāstāmupāsante brahmaṇo madhyamāntanum ..14..

1.9.15

tato'nyāṃ sa punarbrahmā tanuṃ vai pratyapadyata.
rajomātrātmikāyāntu manasā so'sṛjat prabhuḥ ..15..

1.9.16

rajaḥprāyāt tataḥ so'tha mānasānasṛjat sutān.
manasastu tatastasya mānasā jajñire prajāḥ ..16..

1.9.17

dṛṣṭvā punaḥ prajāścāpi svāntanuntā mapauhata.
sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata ..17..

1.9.18

tasmādbhavanti saṃdṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ.
ityetāstanavastena vyapaviddhā mahātmanā ..18..

1.9.19

sadyo rātryahanī caiva sandhyā jyotsnā ca jajñire.
jayotsnā sandhyā tathāhaśca sattvamātrātmakaṃ svayam.
tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmātrtriyāmi kā ..19..

1.9.20

tasmāddevā divyatattvāt dṛṣ‌ṭā sṛṣṭā mukhāttu vai.
yasmātteṣāṃ divā janma balinastena te divā ..1.9.20..

1.9.20_1

tanvā yadasurān rātrau jaghanādasṛ jat prabhuḥ ..

1.9.21

prāṇebhyo rātrijanmāno hyasahyā niśi tena te ..21..

1.9.22

etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha.
pitṝṇāṃ mānavānāñca atītānāgateṣu vai.
manvantareṣu sarveṣāṃ nimittāni bhavanti hi ..22..

1.9.23

jyotsnā rātryahanī sandhyā catvāryābhāsitāni vai.
bhānti yasmāttato bhāsi bhāśabdo'yaṃ manīṣibhiḥ.
vyāptidīptyāṃ nigaditaḥ punaścāha prajāpatiḥ ..23..

1.9.24

so'mbhāṃsyetāni dṛṣṭvā tu devadānavamānavān.
pitṝṃśca vāsṛjatso'nyānātmano vibudhān punaḥ ..24..

1.9.25

tāmutkṛtya tanuṃ kṛtsnāntato'nyāmasṛjat prabhuḥ.
mūrtiṃ rajastamaḥprāyāṃ punarevābhyayūyujat ..25..

1.9.26

andhakāre kṣudhāviṣṭa stato'nyāṃ sṛjate punaḥ.
tena sṛṣṭāḥ kṣudhātmānaste'mbhāṃsyādātumudyatāḥ ..26..

1.9.27

ambhāṃsyetāni rakṣāma uktavantaśca teṣu ca.
rākṣasāste smṛtā loke krodhātmāno niśācarāḥ ..27..

1.9.28

ye'bruvan kṣiṇumo'mbhāṃsi teṣāṃ dṛṣṭāḥ parasparam.
tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ ..28..

1.9.29

rakṣaṇe pālane cāpi dhātureṣa vibhāvyate.
ya eṣa kṣitidhāturvai kṣayaṇe sannirucyate ..29..

1.9.30

tāndṛṣṭvā hyapriyeṇāsya keśā aśīryaṃta dhīmataḥ.
śītoṣṇāccocchritā hyūrddhvaṃ tadārohanta taṃ prabhum ..1.9.30..

1.9.31

hīnā macchiraso vyālā yasmāccaivāpasarpitāḥ.
vyālātmānaḥ smṛtā vyālāddhīnatvādahayaḥ smṛtāḥ ..31..

1.9.32

pannatvātpannagāścaiva sarpāścaivāpasarpiṇaḥ.
teṣāṃ pṛthivyāṃ nilayāḥ sūryācandramasoradhaḥ ..32..

1.9.33

tasya krodhodbhavo yo'sāvagnigarbhassudāruṇaḥ.
sa tu sarpasahotpannānāviveśa viṣātmikān ..33..

1.9.34

sarpān dṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmame.
varṇena kapiśenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ ..34..

1.9.35

bhūtatvātte smṛtā bhūtāḥ piśācāḥ piśitāśanāt.
vayato gāstatastasya gandharvo jajñire tadā ..35..

1.9.35_2

dhyāyatītyeṣa dhāturvai yātrārthe paripaṭhyate.
pibato jajñire gāstu gaṃdharvāstena te smṛtāḥ ..36..

1.9.37

aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ.
tataḥ svacchandato'nyāni vayāṃsi vaya so'sṛjat ..37..

1.9.38

chādyatastāni chandāṃsi vayaso'pi vayāṃsyapi.
śūnyān dṛṣṭvā tu devo vai'sṛjatpakṣigaṇānapi ..38..

1.9.39

mukhato'jān sasarjjātha vakṣasaścavayo'sṛjat.
gāścaivāthodarādbrahmā pārśvābhyāñca vinirmame ..39..

1.9.40

padbhyāñcāścān samātaṅgān śarabhān gavayān mṛgān.
uṣṭrānaścatarāṃścaiva tāśvānyāścaiva jātayaḥ ..1.9.40..

1.9.41

oṣadhyaḥ phalamūlāni romatastasya jajñire.
evaṃ paśvoṣadhīḥ sṛṣṭvā nyayuñjatso'dhvare prabhuḥ ..41..

1.9.42

tasmādādau tu kalpasya tretāyugamukhe tadā.
gaurajaḥ puruṣo meṣo hyaśvo'śvataragarddabhau.
etān grāmyān paśūnāhurāraṇyāṃśca nibodhata ..42..

1.9.43

śvāpadā dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣipañcamāḥ.
undakāḥ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ ..43..

1.9.44

gāyatraṃ varuṇañcaiva trivṛtsaumyaṃ rathantaram.
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt ..44..

1.9.45

chandāṃsi traiṣṭubhaṅkarma stomaṃ pañcadaśantathā.
bṛhatsāmamathokthañca dakṣiṇātso'sṛjanmukhāt ..45..

1.9.46

sāmāni jagatī cchandastomaṃ pañcadaśantathā.
vairūpyamatirātrañca paścimādasṛjanmukhāt ..46..

1.9.47

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca.
anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt ..47..

1.9.48

vidyuto'śanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca.
vayāṃsi ca sasarjjādau kalpasya bhagavān prabhuḥ ..48..

1.9.49

uccāvacāni bhūtāni gātrebyastasya jajñire.
brahmaṇastu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ ..49..

1.9.50

sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devāsurapitṝn prajāḥ.
tataḥ sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ..1.9.50..

1.9.51

yakṣān piśācān gandharvān tathaivāpsarasāṅgaṇān.
narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān ..51..

1.9.52

avyayañca vyayaṃ caiva yadidaṃ sthāṇu jaṅgamam.
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire.
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ ..52..

1.9.53

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte.
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate ..53..

1.9.54

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu.
viniyogañca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhāt svayam ..54..

1.9.55

kecit puruṣakārantu prāhuḥ karma ca mānavāḥ.
daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ daivacintakāḥ ..55..

1.9.56

pauruṣaṃ karma daivañca phalavṛttisvabhāvataḥ.
na caikaṃ na pṛthagbhāvamadhikaṃ na tayorviduḥ.
etadevañca naikañca na cobhe na ca vāpyubhe ..56..

1.9.57

karmasthān viṣayān brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ.
nāmarūpañca bhūtānāṃ kṛtānāñca prapañcanam.
vedaśabdhebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ ..57..

1.9.58

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca deveṣu dṛṣṭayaḥ.
śarvaryante prasūtānāṃ tānyevāsya dadhāti saḥ ..58..

1.9.59

yatharttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye.
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu ..59..

1.9.60

evaṃvidhāsu sṛṣṭāsu brahmaṇā'vyaktajanmanā.
śarvaryante pradṛśyante siddhimāśritya mānasīm ..1.9.60..

1.9.61

evaṃbhūtāni sṛṣṭāni carāṇi sthāvarāṇi ca.
yadāsya tāḥ prajāḥ sṛṣṭā na vyavardhanta dhīmataḥ ..61..

1.9.62

athānyānmānasān putrān sadṛśānātmano'sṛjat.
bhṛguṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratumāṅgirasantathā ..62..

1.9.63

marīciṃ dakṣamatriṃ ca vasiṣṭhaṃ caiva mānasam.
nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ .
teṣāṃ brahmātmakānāṃ vai sarveṣāṃ brahmavādinām ..63..

1.9.64

tato'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣātmasaṃbhavam.
saṃkalpaṃ caiva dharmaṃ ca pūrveṣāmapi pūrvajaḥ ..64..

1.9.65

agre sasarjja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān.
sanandanaṃ sasanakaṃ vidvāṃsaṃ ca sanātanam ..65..

1.9.66

sanatkumāraṃ ca vibhuṃ sanakaṃ ca sanandanam.
na te lokeṣu sarjjante nirapekṣāḥ sanātanāḥ ..66..

1.9.67

sarve te hyāgatajñānā vītarāgā vimatsarāḥ.
teṣvevaṃ nirapekṣyeṣu lokavṛttānukāraṇāt ..67..

1.9.68

hiraṇyagarbho bhagavān parameṣṭhī hyacintayat.
tasya roṣātsamutpannaḥ puruṣo'rkkasamadyutiḥ.
arddhanārīnaravapustejasā jvalanopamaḥ ..68..

1.9.69

sarvaṃ tejomayaṃ jātamādityasamatejasam.
vibhajātmānamityuktvā tatraivāntaradhīyata ..69..

1.9.70

evamuktvā dvidhābhūtaḥ pṛthak strī puruṣaḥ pṛthak.
sa caikādaśadhā jajñe arddhamātmānamīśvaraḥ ..1.9.70..

1.9.71

tenoktāste mahātmānaḥ sarva eva mahātmanā.
jagato bahulībhāvamadhikṛtya hitaiṣiṇaḥ ..71..

1.9.72

lokavṛttāntahetorhi prayatadhvamatandritāḥ.
viśvaṃ viśvasya lokasya sthāpanāya hitāya ca ..72..

1.9.73

evamuktāstu rurudurdudruvuśca samantataḥ.
rodanāddrāvaṇāccaiva rudrā nāmnetiviśrutāḥ ..73..

1.9.74

yairhi vyāptamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram.
teṣāmanucarā loke sarvalokaparāyaṇāḥ ..74..

1.9.75

naikanāgā yutabalā vikrāntāśacava gaṇeśvarāḥ.
tatra yā sā mahābhāgā śaṃkarasyārddhakāyinī ..75..

1.9.76

prāguktā tu mayā tubhyaṃ strī svayaṃbhormukhodgatā.
kāyārddhaṃ dakṣiṇantasyāḥ śuklaṃ vāmaṃ tathā'sitam ..76..

1.9.77

ātmānaṃ vibhajasveti soktā devī svayaṃbhuvā.
sā tu proktā dvidhābhūtā śūklā kṛṣṇā ca vai dvijāḥ.
tasyā nāmāni vakṣyāmi śrṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ ..77..

1.9.78

svāhā svadhā mahāvidyā medhā lakṣmīḥ sarasvatī.
aparṇā caikaparṇā ca tathā syādeva pāṭalā ..78..

1.9.79

umā haimavatī ṣaṣṭhī kalyāṇī caiva nāmataḥ.
khyātiḥ prajñā mahābhāgā loke gaurīti viśrutā ..79..

1.9.80

viśvarūpamathāryāyāḥ pṛthagdehavibhāvanāt.
śrṛṇu saṃkṣepatastasyā yathāvadanupūrvaśaḥ ..1.9.80..

1.9.81

prakṛtirniyatā raudrī durgā bhadrā pramāthinī.
kālarātrirmahāmāyā revatī bhutanāyikā ..81..

1.9.82

dvāparāntavikāreṣu devyā nāmāni me śrṛṇu.
gautamī kauśikī āryā caṇḍī kātyāyanī satī ..82..

1.9.83

kumārī yādavī devī varadā kṛṣṇapiṅgalā.
barhirdhvajā śūladharā paramabrahmacāriṇī ..83..

1.9.84

māhendrī cendrabhaginī vṛṣakanyaikavāsasī.
aparājitā bahubhujā pragalbhā siṃhavāhinī ..84..

1.9.85

ekānasā daityahanī māyā mahiṣamarddinī.
amoghā vindhyanilayā vikrāntā gaṇanāyikā ..85..

1.9.86

devīnāmavikārāṇi ityetāni yathākramam.
bhadrakālyāstavoktāni devyā nāmāni tattvataḥ ..86..

1.9.87

ye paṭhanti narāsteṣāṃ vidyate na parābhavaḥ.
araṇye prāntare vāpi pure vāpi gṛhe'pi vā ..87..

1.9.88

rakṣāmetāṃ prayuñjīta jale vāpi sthale'pi vā.
vyādhrakumbhīracaurebhyo bhūtasthāne viśeṣataḥ.
ādhiṣvapi ca sarvāsu devyā nāmāni kīrttayet ..88..

1.9.89

arbhakagrahabhūtaiśca pūtanāmātṛbhiḥ sadā.
abhyarditānāṃ bālānāṃ rakṣāmetāṃ prayojayet ..89..

1.9.90

mahādevī kule dve tu prajñā śrīśca prakīrttyate.
ābhyāṃ devīsahasrāṇi yairvyāptamakhilaṃ jagat ..1.9.90..

1.9.91

sā'sṛjad vyavasāyantu dharmaṃ bhūtasukhāvaham.
saṅkalpañcaiva kalpādau jajñire'vyaktayonitaḥ ..91..

1.9.92

mānasaśca rucirnnāma vijñeyo brahmaṇaḥ sutaḥ.
prāṇāt svādasṛjaddakṣañcakṣurbhyāñca marīcikam ..92..

1.9.93

bhṛgustu hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilajanmanaḥ.
śiraso'ṅgirasañcaiva śrotrādatrintathaiva ca ..93.

1.9.94

pulastyañca tathodānādyvānācca pulahaṃ punaḥ.
samānajaṃ vasiṣṭhantu apānānnirmame kratum ..94..

1.9.95

abhimānātmakaṃ bhadraṃ nirmame nīlalohitam.
ityete brahmaṇaḥ putrāḥ prāṇajā dvādaśa smṛtāḥ ..95..

1.9.96

ityete mānasāḥ putrā vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ.
bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā nā caite brahmavādinaḥ ..96..

1.9.97

gṛhamedhinaḥ purāṇāste dharmastaiḥ prāk pravārttitaḥ.
dvādaśaite pravarttante saha rudreṇa vaiprajāḥ ..97..

1.9.98

ṛbhuḥ sanatkumārastu dvāvetāvūrddhvaretasau.
pūrvotpannau purā tebhyaḥ sarveṣāmapi pūrvajau ..98..

1.9.99

vyatīte prathame kalpe purāṇe lokasādhakau.
vairāje tāvubhau loke tejaḥ saṃkṣipya cāsthitau ..99..

1.9.100

tāvubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmani.
prajādharmañca kāmañca varttayetāṃ mahaujasā ..1.9.100..

1.9.101

yathotpannastathaiveha kumāra iti cocyate.
tasmātsanatkumāroyamiti nāmāsya kīrtitam ..101..

1.9.102

teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ.
kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ ..102..

1.9.103

ityeṣa karaṇodbhūto lokān sraṣṭuṃ svayaṃbhuvaḥ.
mahadādiviśeṣānto vikāraḥ prakṛteḥ svayam ..103..

1.9.104

candrasūryaprabhāloko grahanakṣatramaṇḍitaḥ.
nadībhiśca samudraiśca parvataiśca samāvṛtaḥ ..104..

1.9.105

puraiśca vividhākāraiḥ prītairjjanapadaistathā.
tasmin brahmavane'vyakte brahmā carati śarvarīm ..105..

1.9.106

avyaktabījaprabhavastasyaivānugrahotthitaḥ.
buddhiskandhamayaścaiva indriyāṅkurakoṭaraḥ ..106..

1.9.107

mahābhūtapraśākhaśca viśeṣaiḥ patravāṃstathā.
dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ ..107..

1.9.108

ājīvaḥ sarvabhūtānāmayaṃ vṛkṣaḥ sanātanaḥ.
etadbrahmabalaṃ caiva brahmavṛkṣasya tasya ha ..108..

1.9.109

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam.
ityeṣo'nugrahaḥ sargo brahmaṇaḥ prākṛtastu yaḥ ..109..

1.9.110

mukhyādayastu ṣaṭ‌sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ.
traikāle samavartanta brahmaṇaste'bhimāninaḥ ..1.9.110..

1.9.110_3

sargāḥ parasparasyātha kāraṇaṃ te budhaiḥ smṛtāḥ.
divyau suparṇau sayujau saśākhau paṭavidrumau ..

1.9.111

ekastu yodrumaṃ vetti nānyaḥ sarvātmanastataḥ ..111..

1.9.112

dyaurmūrddhānaṃ yasya viprāstuvanti khannābhiṃ vai candrasūryau ca netre.
diśaḥ śrotre caraṇau cāsya bhūmiḥ so'cintyātmā sarvabhūta prasūtiḥ ..112..

1.9.113

vakrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtā yadvakṣastaḥ kṣatriyāḥ pūrvabhāge.
vaiśyāśvororyasya padbhayāṃ ca śūdrāḥ sarve varṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ ..113..

1.9.114

maheśvaraḥ paro'vyaktādaṇḍamavyaktasaṃbhavam.
aṇḍājjajñe punarbrahmā yena lokāḥ kṛtāstvime ..114..

1.9.114_4

iti śrīmahāpuraṇe vāyuprokte devādisṛṣṭivarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ..1.9..

Linked texts (8)