Pramāṇa · Search · About · API

Vayupurana 2.25: adhyāyaḥ 25

Vāyupurāṇa 2.25

Language
Sanskrit

adhyāyaḥ 25

2.25.1

pūrvvācāryyamataṃ buddhvā pravakṣyāmyanupūrvvaśaḥ.
triṃśataṃ vai alaṅkārāṃstān me nigadataḥ śrṛṇu .. 25.1 ..

2.25.2

alaṅkārāstu vaktavyāḥ svaiḥsvairvarṇaiḥ prahetavaḥ.
saṃsthānayogaiśca tathā pādānāṃ cānvavekṣayā .. 25.2 ..

2.25.3

vākyārthapadayogārthairalaṅkārasya pūraṇam.
padāni gītakasyāhuḥ purastāt pṛṣṭhato'thavā .. 25.3 ..

2.25.4

sthānāni trīṇi jānīyāduraḥkaṇṭhaśirastathā.
eteṣu triṣu sthāneṣu pravṛtto vidhiruttamaḥ .. 25.4 ..

2.25.5

catvāraḥ prakṛtau varṇāḥ pravicāraścaturvidhaḥ.
vikalpamaṣṭadhā caiva devāḥ ṣoḍaśadhā viduḥ .. 25.5 ..

2.25.6

sthāyī varṇaḥ prasaṃcārī tṛtīyamavarohaṇam.
ārohaṇaṃ caturthantu varṇaṃ varṇavido viduḥ .. 25.6 ..

2.25.7

tatraikaḥ saṃcarasthāyī sacarāstacarībhavan.
atha rohaṇavarṇānāmavarohaṃ vinirdiśet .. 25.7 ..

2.25.8

ārohaṇena cārohavarṇaṃ varṇavido viduḥ.
eteṣāmeva varṇānāmalaṅkārānnibodhata .. 25.8 ..

2.25.9

alaṅkārāstu catvāraḥ sthāpanī kramarejinaḥ.
pramādaścāpramādaśca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam .. 25.9 ..

2.25.10

visvaroṣṭrakalāścaiva sthānādekāntaraṃ gatāḥ.
āvarttasyākramotpattī dve kāryye parimāṇataḥ .. 25.10 ..

2.25.11

kumāramaparaṃ vidyādvistaraṃ vamanaṃ gatam.
eṣa vai cāpyapāṅgastu kutārekaḥ kalādhikaḥ .. 25.11 ..

2.25.12

śyenastvekāntare jātaḥ kalāmātrāntare sthitaḥ.
tasmiṃścaiva svare vṛddhistiṣṭhate tadvilakṣaṇā .. 25.12 ..

2.25.13

śyenastu aparohastu uttaraḥ parikīrttitaḥ.
kalākalapramāṇācca sa bindurnāma cāyate .. 25.13 ..

2.25.14

bindurekakalā kāryā varṇāntasthāyinī bhavet.
viparyayasvaro'pi syādyasya durghaṭito'pi na .. 25.14 ..

2.25.15

ekāntarā tu vādyantu ṣaḍjataḥ paramaḥ svaraḥ.
ākṣepāskandanaṃ kāryyaṃ kākasyevoccapuṣkalam .. 25.15 ..

2.25.16

santārau tau tu sañcāryau kāryaṃ vā kāraṇaṃ tathā.
ākṣiptamavarohyāpi prokṣamadyantathaiva ca .. 25.16 ..

2.25.17

dvādaśañca kalāsthānamekāntaragatantataḥ.
preṅkholitamalaṅkāramevaṃ svarasamanvitam .. 25.17 ..

2.25.18

svarasaṃkrāmakāccaiva tataḥ proktantu puṣkalam.
prakṣiptameva kalayā pādānītarayorbhavet .. 25.18 ..

2.25.19

dvikalaṃ vā yathā bhūtaṃ yattad hrāsitamucyate.
uccārādvisvarārūḍhā tathā cāṣṭasvarāntaram .. 25.19 ..

2.25.20

yastu syādavaroho vā tārato mandrato'pi vā.
ekāntarahitā hyete tameva svaramantataḥ .. 25.20 ..

2.25.21

makṣipracchedano nāma catuṣkalagaṇaḥ smṛtaḥ.
alaṅkārā bhavantyete triṃśadye vai prakīrttitāḥ.
varṇasthānaprayogeṇa kalāmātrā pramāṇataḥ .. 25.21 ..

2.25.22

saṃsthānañca pramāṇaṃ ca vikāro lakṣaṇantathā.
caturvidhamidaṃ jñeyamalaṅkāraprayojanam .. 25.22 ..

2.25.23

yathātmano hyalaṅkāro viparyasto'tigarhitaḥ.
varṇamevāpyalaṃkarttuṃ viṣamaṃ hyātmasambhavāt .. 25.23 ..

2.25.24

nānābharaṇasaṃyogādyathā nāryā vibhūṣaṇam.
varṇasya caivālaṅkāro viparyasto'tigarhitaḥ .. 25.24 ..

2.25.25

na pāde kuṇḍale dṛṣṭe na kaṇṭhe rasanā yathā.
evameva hyalaṅkāro viparyasto vigarhitaḥ .. 25.25 ..

2.25.26

kriyamāṇo'pyalaṅkāro rāgaṃ yaścaiva darśayet.
yathoddiṣṭasya mārgasya karttavyasya vidhīyate .. 25.26 ..

2.25.27

lakṣaṇaṃ paryyavasthāpi varṇikābhiḥ pravarttanam.
yāthātathyena vakṣyāmi māsedbhavamukhodbhave .. 25.27 ..

2.25.28

trayoviṃśatyaśītistu teṣāmetadviparyayaḥ.
ṣaḍjapakṣo'pi tattvādau madhyo hīnasvaro bhavet .. 25.28 ..

2.25.29

ṣaḍjamadhyamayoścaiva grāmayoḥ paryyapastathā.
mānoyottaramandrasya ṣaḍevātrāvikasya ca .. 25.29 ..

2.25.30

svarālaṃpratyayaścaiva sarvveṣāṃ pratyayaḥ smṛtaḥ.
anugamya bahirgītaṃ vijñātaṃ pañcadaivatam .. 25.30 ..

2.25.31

gorūpāṇāṃ purastāttu madhyamāṃśastu paryyayaḥ.
tayorvibhāgo gītānāṃ lāvaṇyamārgasaṃsthitaḥ .. 25.31 ..

2.25.32

anuṣaṅgaṃ mayoddiṣṭaṃ svasārañca svarāntaram.
paryyayaḥ saṃpravartteta saptasvarapadakramam .. 25.32 ..

2.25.33

gāndhārāṃśena gīyante catvāri mandrakāṇi ca.
pañcamo madhyamaścaiva dhaivate tu niṣādajaiḥ.
ṣaḍjarṣabhaiśca jānīmo mandrakeṣveva nāntare .. 25.33 ..

2.25.34

dve cāparāntike vidyāddhayaśullāṣṭakasya tu.
prākṛte vaiṇavaiścaiva gāndhārāṃśe prayujyate .. 25.34 ..

2.25.35

padasya tu trayaṃ rūpaṃ saptarūpantu kauśikam.
gāndhārāṃśena kārtsnyena paryayasya vidhiḥ smṛtaḥ .
evañcaiva kramoddiṣṭo madhyamāṃśasya madhyamaḥ .. 25.35 ..

2.25.36

yāni gītāni proktāni rūpeṇa tu viśeṣataḥ.
tattu saptasvaraṃ kāryyaṃ saptarūpañca kauśikam .. 25.36 ..

2.25.37

aṅgadarśanamityāhurmāne dve samake tathā.
dvitīyabhāvācaraṇā mātrā nābhipratiṣṭhitā .. 25.37 ..

2.25.38

uttare ca prakṛtyevaṃ mātrā tallīyate tathā .
hantāraḥ piṇḍako yatra mātrāyāṃ nātivarttate .. 25.38 ..

2.25.39

pādenaikena mātrāyāṃ pādonāmati vīraṇā.
saṃkhyāyāścopahananaṃ tatra yānamiti smṛtam .. 25.39 ..

2.25.40

dvitīyaṃ pādabhaṅgañca graheṇābhipratiṣṭhitam.
pūrvvamaṣṭatṛtīye tu dvitīyaṃ cāparītake .. 25.40 ..

2.25.41

arddhena pādasāmyasya pādabhāgācca pañcake.
pādabhāgaṃ sapādaṃ tu prakṛtyāmapi saṃsthitam .. 25.41 ..

2.25.42

caturthamuttare caiva madravatyāṃ ca madrake.
madrake dakṣiṇasyāpi yathoktā varttate kalā .. 25.42 ..

2.25.43

pūrvvamevānuyogantu dvitīyā buddhiriṣyate.
pādau cāharaṇaṃ cāsmat pāraṃ nātra vidhīyate .. 25.43 ..

2.25.44

ekatvamupayogasya dvayoryaddhi dvijottama.
anekasamavāyastu patākāhariṇaṃ smṛtam .. 25.44 ..

2.25.45

tisṝṇāṃ caiva vṛttīnāṃ vṛttau vṛttā ca dakṣiṇā.
aṣṭau tu samavāyāste sauvīrā mūrcchanā tathā.
kuśatyanuttaraḥ satyaṃ sapta sattvasvaraṃ tu yaḥ .. 25.45 ..

2.25.46

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte gītālaṅkāranirddeśo nāma paṃcaviṃśo'dhyāyaḥ .. 25 .. *

Linked texts (1)