Vayupurana 2.40: adhyāyaḥ 40
Vāyupurāṇa 2.40
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 40
2.40.1
..sūta ūvāca..
2.40.2
pratyāhāraṃ pravakṣyāmi parasyānte svayambhuvaḥ.
brahmaṇaḥ sthitikāle tu kṣīṇe tasmiṃstadā prabhoḥ .. 40.1 ..
2.40.3
yathedaṃ kurute'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ .
avyaktāngrasate vyaktaṃ pratyāhāre ca kṛtsnaśaḥ .. 40.2 ..
2.40.4
paraṃ tadanukalpānāmapūrṇe kalpasaṅkṣaye.
upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit .. 40.3 ..
2.40.5
ante drumasya yamprāpte paścimasya manostadā .
ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate .. 40.4 ..
2.40.6
samprakṣāle tadā vṛtte pratyāhāre hyupasthite.
pratyāhāre tadā tasmin bhūtatanmātrasaṃkṣaye .. 40.5 ..
2.40.7
mahadādervikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye.
svabhāvakārite tasminpravṛtte pratisañcare .. 40.6 ..
2.40.8
āpo grasanti vai pūrvvaṃ bhūmergandhātmakaṃ guṇam.
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate .
praviṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet .. 40.7 ..
2.40.9
āpastadā pranaṣṭā vai vegavatyo mahāsvanāḥ.
sarvamāpūrayitvedaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca .. 40.8 ..
2.40.10
apāmasti guṇo yastu jyotiṣe līyate rasaḥ.
naśyantyāpastadānte ca rasatanmātrasaṅkṣayāt .. 40.9 ..
2.40.11
tejasā saṃhṛtarasā jyotiṣṭvaṃ prāpnuvantyuta .
graste ca salile tejaḥ sarvvatomukhamīkṣyate .. 40.10 ..
2.40.12
athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalantadā.
sarvamāpūryyate'rcirbhistadā jagadidaṃ śanaiḥ .. 40.11 ..
2.40.13
arcirbhiḥ santate tasmiṃstiryagūrddhvamadhastataḥ .
jyotiṣo'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyuranti prakāśakam.
pralīyate tadā tasmindīpārciriva mārute .. 40.12 ..
2.40.14
pranaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ.
upaśāmyati tejo hi vāyunā dhūyate mahat .. 40.13 ..
2.40.15
nirāloke tadā loke vāyubhūte ca tejasi.
tatastu mūlamāsādya vāyuḥ sambhavamātmanaḥ .. 40.14 ..
2.40.16
ūrddhvaṃ cādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa .
vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate ca tat .. 40.15 ..
2.40.17
praśāmyati tadā vāyuḥ khantu tiṣṭhatyanāvṛtam.
arūpamarasasparghamagandhaṃ na ca mūrtimat .. 40.16 ..
2.40.18
sarvamāpūrayannādaiḥ sumahattatprakāśate.
parimaṇḍalantatsuṣiramākāśaṃ śabdalakṣaṇam .. 40.17 ..
2.40.19
śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati.
tantu śabdaguṇantasya bhūtādiṃ grasate punaḥ .. 40.18 ..
2.40.20
bhūtendriyeṣu yughapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai.
abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ .. 40.19 ..
2.40.21
bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ.
mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ .. 40.20 ..
2.40.22
buddhirmanaśca liṅgaśca mahānakṣara eva ca.
paryāyavācakaiḥ śabdaistamāhustattvacintakāḥ .. 40.21 ..
2.40.23
sampralīneṣu bhūteṣu guṇasāmye tamomaye.
svātmanyeva sthite caiva kāraṇe lokakāraṇe .. 40.22 ..
2.40.24
vinivṛtte tadā sarge prakṛtyāvasthitena vai .
tadādyantaparokṣatvā dadṛṣṭatvācca kasyacit .. 40.23 ..
2.40.25
anākhyānādabodhatvādajñānājjñānināmapi.
āgatāgatikatvācca grahaṇaṃ tanna vidyate .. 40.24 ..
2.40.26
bhāvagrāhyānumānācca cintayitvedamucyate.
sthite tu kāraṇe tasminnitye sadasadātmike .. 40.25 ..
2.40.27
anirddeśyā pravṛttirvai svātmikā kāraṇe na tu.
evaṃ saptādayo'bhyastātkramātprakṛtayastu vai .. 40.26 ..
2.40.28
pratyāhāre tadā sarge praviśyanti parasparam.
yenedamāvṛtaṃ sarvaṃ maṇḍalantu pralīyate .. 40.27 ..
2.40.29
saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam.
udakāvaraṇaṃ yacca jyotiṣāṃ līyate tu tat .. 40.28 ..
2.40.30
yattaijasaṃ cāvaraṇamākāśaṃ grasate tu tat.
yadvāyavyaṃ cāvaraṇamākāśaṃ grasate tu tat .. 40.29 ..
2.40.31
ākāśāvaraṇaṃ yacca bhūtādirgrasate tu tat.
bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhi lakṣaṇaḥ .. 40.30 ..
2.40.32
mahāntaṃ grasate'vyaktaṃ guṇasāmyaṃ tataḥ param.
etau saṃhāravistārau brahmāvyaktau tataḥ punaḥ .. 40.31 ..
2.40.33
sṛjate grasate caiva vikārānsargasaṃyame.
saṃhārakāryakaraṇāḥ saṃsiddhā jñāninastu ye .. 40.32 ..
2.40.34
gatvā javañjavībhāve sthāneṣveṣu prasaṃyamān.
pratyāhāre viyujyante kṣetrajñāḥ karaṇaiḥ punaḥ .. 40.33 ..
2.40.35
avyaktaṃ kṣetramityāhurbrahma kṣetrajña ucyate.
sādharmyavaidharmmakṛtasaṃyogo'nādimāṃstayoḥ .. 40.34 ..
2.40.36
evaṃ sargeṣu vijñeyaṃ kṣetrajñeṣviha brāhmaṇāḥ .
brahmaviccaiva vijñeyaḥ kṣetrajñānātpṛthakpṛthak .. 40.35 ..
2.40.37
viṣayāviṣayatvañca kṣetrakṣetrajñayoḥ smṛtam.
brahmā tu viṣayo jñeyo'viṣayaḥ kṣetramucyate .. 40.36 ..
2.40.38
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ kṣetraṃ kṣetrajñārthaṃ pracakṣate.
bahutvācca śarīrāṇāṃ śarīrī bahudhā smṛtaḥ .. 40.37 ..
2.40.39
avyūhā śaṅkarāccaiva jyotirvacca vyavasthitaḥ.
yasmātpratiśarīraṃ hi sukhaduḥkhopalabdhitā.
tasmātpuruṣanānātvaṃ vijñeyaṃ tu vijānatā .. 40.38 ..
2.40.40
yadā pravarttate caiṣāṃ bhedānāṃ caiva saṃyamāḥ.
svabhāvakāritāḥ sarve kālena mahatā tadā .. 40.39 ..
2.40.41
nivarttate tadā tasya sthitirāgaḥ svayambhuvaḥ.
sahasā yojyakaiḥ sarvairbrahmaloka nivāsibhiḥ .. 40.40 ..
2.40.42
vinivṛtte tadā rāge sthitāvātmanivāsinām.
tatkālavāsināṃ teṣāṃ tadā taddoṣadarśinām .. 40.41 ..
2.40.43
utpadyate'tha vairāgyamātmavāda praṇāśanam.
bhojyabhoktṛtvanānātve teṣāṃ tadbhavadarśinām .. 40.42 ..
2.40.44
pṛthagjñānena kṣetrajñāstataste brahmalaukikāḥ.
prakṛtau karaṇā nītāḥ sarve nānāpradarśinaḥ .. 40.43 ..
2.40.45
svātmanyevāvatiṣṭhante praśāntā darśanātmakāḥ.
śuddhā nirañjanāḥ sarve cetanācetanāstathā .. 40.44 ..
2.40.46
tatraiva parinirvāṇāḥ smṛtā nāgāminastu te.
nirguṇatvānirātmānaḥ prakṛtyante vyatikramāt .. 40.45 ..
2.40.47
ityevaṃ prākṛtaḥ proktaḥ pratisargaḥ svayambhuvaḥ.
bhidyante sarvabhūtānāṃ karaṇāni prasaṃyame .. 40.46 ..
2.40.48
ityeṣa saṃyamaścaiva tattvānāṃ karaṇaiḥ saha.
tattvaprasaṃyamo hyeṣa smṛto hyāvarttako dvijāḥ .. 40.47 ..
2.40.49
sūta uvāca..
2.40.50
dharmādharmau tapo jñānaṃ śubhe satyānṛte tathā.
ūrddhva bhāvo hyadhobhāvo sukhaduḥkhe priyāpriye .. 40.48 ..
2.40.51
sarvametatprayātasya guṇamātrātmakaṃ smṛtam.
nirindriyāṇāṃ ca tadā jñānināṃ yacchubhāśubham .. 40.49 ..
2.40.52
prakṛtyāṃ caiva tatsarvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ pratiṣṭhati.
yonyavasthā svabhāve ca dehināṃ tu niṣicyate .. 40.50 ..
2.40.53
jantūnāṃ pāpapuṇyantu prakṛtau yatpratiṣṭhitam .
avyakta sthāni tānyeva puṇyapāpāni jantavaḥ.
ye jayanti punardehe dehānyatve tathaiva ca .. 40.51 ..
2.40.54
dharmādharmau tu jantūnāṃ guṇamātrātmakāvubhau .
karaṇaiḥ svaiḥ pracīyete kāyatveneha jantubhiḥ .. 40.52 ..
2.40.55
sucetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ.
sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ.
saṃyujyante viyujyante karaṇaiḥ sañcaranti ca .. 40.53 ..
2.40.56
rājasī tāmasī caiva sātvikī caiva vṛttayaḥ.
guṇamātrāḥ pravarttante puruṣādhiṣṭhitāstridhā .. 40.54 ..
2.40.57
ūrddhvaṃ devātmakaṃ sattvamadhobhāgātmakaṃ tamaḥ.
tayoḥ pravarttakaṃ madye ihaivāvarttakaṃ rajaḥ .. 40.55 ..
2.40.58
ityevaṃ parivarttante trayaḥ srotoguṇātmakāḥ.
lokeṣu sarvabhūtānāṃ tanna kāryaṃ vijānatā .. 40.56 ..
2.40.59
avidyāpratyayārambhā ārabhyante hi mānavaiḥ .
etāstu gatayastisraḥ śubhāḥ pāpātmikāḥ smṛtāḥ .. 40.57 ..
2.40.60
tama sābhibhavājjanturyāthātathyaṃ na vindati.
atatddarśanātso'tha trividhaṃ badhyate tataḥ .. 40.58 ..
2.40.61
prākṛtena ca bandhena tathā vaikārikena ca.
dakṣiṇābhistṛtīyena baddho'tyantaṃ vivarttate .. 40.59 ..
2.40.62
ityete vai trayaḥ proktā bandhā hyajñānahetukāḥ.
anitye nityasaṃjñā ca duḥkhe ca sukhadarśanam .. 40.60 ..
2.40.63
asve svamiti ca jñānamaśucau śuciniścayaḥ.
yeṣāmete manodoṣā jñānadoṣā viparyyayāt .. 40.61 ..
2.40.64
rāgadveṣanivṛttiśca tajjñānaṃ samudāhṛtam.
ajñānaṃ tamaso mūlaṃ karmmadvayaphalaṃ rajaḥ.
karmmajastu punardeho mahāduḥkhaṃ pravarttate .. 40.62 ..
2.40.65
śrotrajā netrajā caiva tvagjihvāghrāṇatastathā.
punarbhavakarī duḥkhā karmmaṇāṃ jāyate tu sā .. 40.63 ..
2.40.66
satṛṣṇo'bhihito bālaḥ svakṛtaiḥ karmmaṇaḥ phalaiḥ.
tailapālīkavajjīvastatraiva pari varttate .. 40.64 ..
2.40.67
tasmātsthūlamanarthānāmajñānamupadiśyate .
taṃ śaktamavadhāryyaikaṃ jñāne yatnaṃ samācaret .. 40.65 ..
2.40.68
jñānādvijayate sarvaṃ tyāgādbuddhirvirajyate.
vairāgyācchuddhyate cāpi śuddhaḥ sattvena mucyate .. 40.66 ..
2.40.69
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi rāgaṃ bhūtāpahāriṇam.
abhiṣaṅgāya yo yasmādviṣayo'pyavaśātmanaḥ .. 40.67 ..
2.40.70
aniṣṭamabhiṣaṅgaṃ hi prītitāpaviṣādanam.
duḥkhalābhe na tāpañca sukhānusmaraṇaṃ tathā .. 40.68 ..
2.40.71
ityeṣa vaiṣayo rāgaḥ sambhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam.
brahmādau sthāvarānte vai saṃsāre hyādhibhautike.
ajñānapūrvakaṃ tasmādajñānantu vivarjayet .. 40.69 ..
2.40.72
yasya cārṣaṃ na pramāṇaṃ śiṣṭācāraṃ tathaiva ca.
varṇāśramavirodhī yaḥ śiṣṭaśāstravirodhakaḥ .. 40.70 ..
2.40.73
eṣa mārgo hi niradhitiryagyonau ca kāraṇam.
tiryagyonigatañcaiva kāraṇaṃ sa nirucyate .. 40.71 ..
2.40.74
vividhā yātanā sthāne tiryagyonau ca ṣaḍvidhe.
kāraṇe viṣaye caiva pratighātastu sarvaśaḥ .. 40.72 ..
2.40.75
anaiśvaryyantu tatsarvaṃ pratighātātmakaṃ smṛtam .
ityeṣā tāmasī vṛttirbhūtādīnāṃ caturvidhā .. 40.73 ..
2.40.76
sattvasthamātrakaṃ cittaṃ yathā sattvapradarśanāt.
tattvānāñca tathā tattvaṃ dṛṣṭvā vai tattvadarśanāt .. 40.74 ..
2.40.77
sattvakṣetrajñanānātvametajjñānārthadarśanam.
nānātvadarśanaṃ jñānaṃ jñānādvai yogamucyate .. 40.75 ..
2.40.78
tena baddhasya vai bandho mokṣo muktasya tena ca .
saṃsāre vinivṛtte tu mukto liṅgena mucyate .. 40.76 ..
2.40.79
niḥsambandho hyacaitanyaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate.
svātmavyavasthitaścāpi virūpākhyena likhyate .. 40.77 ..
2.40.80
ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ samāsājjñānamokṣayo.
sa cāpi trividhaḥ prokto mokṣo vai tattvadarśibhiḥ .. 40.78 ..
2.40.81
pūrvaṃ viyogo jñānena dvitīyo rāgasaṃkṣayāt.
liṅgābhāvāttu kaivalyaṃ kaivatyāttu nirañjanam .. 40.79 ..
2.40.82
nirañjanatvācchuddhastu tato netā na vidyate.
tṛṣṇākṣayāttṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣakāraṇam .. 40.80 ..
2.40.83
nimittamapratīghāte iṣṭaśabdādilakṣaṇe.
aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam .. 40.81 ..
2.40.84
kṣetrajñeṣvavasajyante guṇamātrātmakāni tu.
ata urddhvaṃ pravakṣyāmi vairāgyaṃ doṣadarśanāt .. 40.82 ..
2.40.85
divye ca mānuṣe caiva viṣaye pañcalakṣaṇe.
apradveṣo'nabhiṣvaṅgaḥ karttavyo doṣadarśanāt .. 40.83 ..
2.40.86
tāpaprītiviṣādānāṃ kāryyantu parivarjanam.
evaṃ vairāgyamāsthāya śarīrī nirmamo bhavet .. 40.84 ..
2.40.87
anityamaśivaṃ duḥkhamiti buddhyānucintya ca.
viśuddhaṃ kāryyakaraṇaṃ satvābhyeti tarāntu yaḥ .. 40.85 ..
2.40.88
paripavkakaṣāyo hi kṛtsnāndoṣānprapaśyati.
tataḥ prayāṇakāle hi doṣairnaimittikaistathā .. 40.86 ..
2.40.89
ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ.
sa śarīramupāśritya kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai .. 40.87 ..
2.40.90
prāṇasthānāni bhindanhi chindanmarmāṇyatītya ca.
śaityātprakupito vāyurūrddhvantu kramate tataḥ .. 40.88 ..
2.40.91
sa cāyaṃ sarvabhūtānāṃ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ.
samāsātsaṃvṛte jñāne saṃvṛteṣu ca karmmasu .. 40.89 ..
2.40.92
sa jīvo'nabhyadhiṣṭānaḥ karmmabhiḥ svaiḥ purākṛtaiḥ.
aṣṭāṅgaprāṇavṛttīrvai sa vicyāvayate punaḥ .. 40.90 ..
2.40.93
śarīraṃ prajahaṃso vai nirucchvāsastato bhavet.
evaṃ prāṇaiḥ parityakto mṛta ityabhidhīyate .. 40.91 ..
2.40.94
yatheha loke khadyotaṃ nīyamānamitastataḥ .
rañjanaṃ tadvadhe yattu netā netā na vidyate .. 40.92 ..
2.40.95
tṛṣṇākṣayastṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam.
śabdādye viṣaye doṣaviṣaye pañcalakṣaṇe .. 40.93 ..
2.40.96
apradveṣo'nabhiṣvaṅgaḥ prītitāpavivarjanam .
vairāgyakāraṇaṃ hyete prakṛtīnāṃ layasya ca .. 40.94 ..
2.40.97
aṣṭau prakṛtayo jñeyāḥ pūrvoktā vai yathākramam.
avyaktādyastu vijñeyā bhūtāntāḥ prakṛterlayāḥ .. 40.95 ..
2.40.98
varṇāśramācārayuktāḥ śiṣṭāḥ śāstrāvirodhinaḥ.
varṇāśramāṇāṃ dharmmo'yaṃ devasthāneṣu kāraṇam .. 40.96 ..
2.40.99
brahmādīni piśācāntānyaṣṭau sthānāni devatā.
aiśvaryyamaṇimādyaṃ hi kāraṇaṃ hyaṣṭalakṣaṇam .. 40.97 ..
2.40.100
nimittamapratīghāta iṣṭe śabdādilakṣaṇe.
aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam .. 40.98 ..
2.40.101
kṣetrajñeṣvanusajyante gaṇamātrātmakāni tu.
prāvṛṭkāle pṛthaktvena paśyantīha na cakṣuṣā .. 40.99 ..
2.40.102
paśyantyevaṃvidhaṃ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā.
śvāviti śvānapānaśca yonīḥ praviśatastathā .. 40.100 ..
2.40.103
tiryyagūrddhvamadhastācca dhāvato'pi yathākramam.
jīvaprāṇāstathā liṅgaṃ kāraṇañca catuṣṭayam ... 40.101 ..
2.40.104
paryyāyavācakaiḥ śabdairekārthaiḥ so'bhilikhyate.
vyaktāvyakte pramāṇo'yaṃ sa vai rūpaṃ tu kṛtsnaśaḥ .. 40.102 ..
2.40.105
avyaktānta gṛhītaṃ ca kṣetrajñādhiṣṭhitañca yat .
evaṃ jñātvā śucirbhūttvā jñānādvai vipramucyate .. 40.103 ..
2.40.106
naṣṭañcaiva yathā tattvaṃ tattvānāṃ tattvadarśanam.
yatheṣṭaṃ pariniryyāti bhinne dehe sunirvṛte .. 40.104 ..
2.40.107
bhidyate karaṇañcāpi hyavyaktājñāninastataḥ.
mukto guṇaśarīreṇa prāṇādyena tu sarvaśaḥ .. 40.105 ..
2.40.108
nānyaccharīramādatte dagdhe bīje yathāṅkuraḥ.
jīvikaḥ sarvasaṃsārādbījaśārīramānasaḥ .. 40.106 ..
2.40.109
jñānāccaturddaśācchuddhaḥ prakṛtiṃ so'nuvarttate.
prakṛtiṃ satyamityāhu rvikāro'nṛtamucyate .. 40.107 ..
2.40.110
tatsadbhāvo'nṛtaṃ jñeyaṃ sadbhāvaḥ satyamucyate.
anāmarūpakṣetrajñanāmarūpaṃ pracakṣate .. 40.108 ..
2.40.111
yasmātkṣetraṃ vijānāti tasmātkṣetrajña ucyate.
kṣetrapratyayato yasmātkṣetrajñaḥ śubha ucyate .. 40.109 ..
2.40.112
kṣetrajñaḥ smaryyate tasmātkṣetraṃ tajjñairvibhāṣyate.
kṣetratvapratyayaṃ dṛṣṭaṃ kṣetrajñaḥ pratyayī sadā .. 40.110 ..
2.40.113
kṣayaṇāt karaṇāccaiva kṣatatrāṇāttathaiva ca.
bhojyatvādviṣayatvācca kṣetraṃ kṣetravido viduḥ .. 40.111 ..
2.40.114
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairūpyaṃ vilakṣaṇam.
vikāralakṣaṇaṃ tadvai sākṣarakṣarameva ca .. 40.112 ..
2.40.115
tameva ca vikārantu yasmādvai kṣarate punaḥ.
tasmācca kāraṇāccaiva kṣaramityabhidhīyate .. 40.113 ..
2.40.116
sukhaduḥkhamohabhāvā bhojyamityabhidhīyate.
acetatvāddhi viṣayastaddhi dharmmavibhuḥ smṛtaḥ .. 40.114 ..
2.40.117
na kṣīyate na kṣarati vikāraprasṛtantu tat.
akṣaraṃ tena cāpyuktamakṣīṇatvāttathaiva ca .. 40.115 ..
2.40.118
yasmātpuryyanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate.
purapratyayiko yasmātpūruṣetyabhidhīyate .. 40.116 ..
2.40.119
puruṣaṃ kathayasvātha kathantajjñairvibhāṣyate.
śuddho nirañjanābhāso jñānājñānavivarjitaḥ .. 40.117 ..
2.40.120
asti nāstīti so'nyo vā baddho mukto gataḥ sthitaḥ.
nairhetikāntanirddeśyasūktastasminna vidyate .. 40.118 ..
2.40.121
śuddhatvānna tu deśyo vai dṛṣṭatvātsamadarśanaḥ.
ātmapratyayakārī sāranūnañcāpi hetukam.
bhāvagrāhyamanumānyaṃ cintayanna pramuhyate .. 40.119 ..
2.40.122
yadā paśyati jñātāraṃ śāntārthaṃ darśanātmakam.
dṛśyādṛśyeṣu nirddeśyaṃ tadā taduddharaṃ varam .. 40.120 ..
2.40.123
evaṃ jñātvā sa vijñātā tataḥ śāntiṃ niyacchati.
kāryye ca kāraṇe caiva buddhyādau bhautike tadā .. 40.121 ..
2.40.124
saṃprayukto viyukto vā jīvato vā mṛtasya ca.
vijñātā na ca dṛśyeta pṛthaktveneha sarvvaśaḥ .. 40.122 ..
2.40.125
svenātmānaṃ tamātmānaṃ kāraṇātmā niyacchati.
prakṛtau kāraṇe caiva svātmanyevopatiṣṭhati .. 40.123 ..
2.40.126
asti nāstīti so'nyo vā ihāmutreti vā punaḥ.
ekatvaṃ vā pṛthaktvaṃ vā kṣetrajñapuruṣeti vā .. 40.124 ..
2.40.127
ātmavān sa nirātmā vā cetano'cetano'pi vā.
karttā vā so'pyakarttā vā bhoktā vā bhojyameva vā .. 40.125 ..
2.40.128
yajjñātvā na nivarttante kṣetrajñe tu nirañjane.
avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyatvādahetuni .. 40.126 ..
2.40.129
apratarkyamacintyatvādavāpyatvācca sarvaśaḥ.
nābhilimpati tattattvaṃ samprāpya manasā saha .. 40.127 ..
2.40.130
kṣetrejñe nirguṇe śuddhe śānte kṣīṇe nirañjane.
vyape(ye)tasukhaduḥkhe ca niruddhe śāntimāgate .. 40.128 ..
2.40.131
nirātmake punastasminvācyāvācyo na vidyate.
etau saṃhāravistārau vyaktāvyaktau tataḥ punaḥ .. 40.129 ..
2.40.132
sṛjate grasate caiva grastaḥ paryavatiṣṭhate.
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarvaṃ pravarttate .. 40.130 ..
2.40.133
adhiṣṭhānapravṛttena tasya te buddhipūrvakam.
sādharmyavaidharmyakṛtasaṃyogo vidhitastayoḥ.
anādimān sa saṃyogo mahāpuruṣajaḥ smṛtaḥ .. 40.131 ..
2.40.134
yāvacca sargapratisargakālastāvacca tiṣṭhati susannirudhya.
pūrvaṃ hitavye tadabuddhipūrvaṃ pravarttate tatpuruṣārthameva .. 40.132 ..
2.40.135
eṣā nisargapratisargapūrvaṃ pradhānikī ceśvarakāritā ca.
anādyanantā hyabhimānapūrvakaṃ vitrāsayantī jagadabhyupaiti .. 40.133 ..
2.40.136
ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ.
ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kavibhistatpramucyate .. 40.134 ..
2.40.137
ityeṣa pratisargovastrividhaḥ kīrttito mayā..
2.40.138
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varttayāmyaham .. 40.135 ..
2.40.139
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte catvāriṃśo'dhyāyaḥ .. 40 .. *
Linked texts (4)
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit