<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 2.40

# Vayupurana 2.40: adhyāyaḥ 40

Vāyupurāṇa 2.40

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 40

### [2.40.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.1)

..sūta ūvāca..

### [2.40.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.2)

pratyāhāraṃ pravakṣyāmi parasyānte svayambhuvaḥ.  
brahmaṇaḥ sthitikāle tu kṣīṇe tasmiṃstadā prabhoḥ .. 40.1 ..

### [2.40.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.3)

yathedaṃ kurute'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ .  
avyaktāngrasate vyaktaṃ pratyāhāre ca kṛtsnaśaḥ .. 40.2 ..

### [2.40.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.4)

paraṃ tadanukalpānāmapūrṇe kalpasaṅkṣaye.  
upasthite mahāghore hyapratyakṣe tu kasyacit .. 40.3 ..

### [2.40.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.5)

ante drumasya yamprāpte paścimasya manostadā .  
ante kaliyuge tasminkṣīṇe saṃhāra ucyate .. 40.4 ..

### [2.40.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.6)

samprakṣāle tadā vṛtte pratyāhāre hyupasthite.  
pratyāhāre tadā tasmin bhūtatanmātrasaṃkṣaye .. 40.5 ..

### [2.40.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.7)

mahadādervikārasya viśeṣāntasya saṃkṣaye.  
svabhāvakārite tasminpravṛtte pratisañcare .. 40.6 ..

### [2.40.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.8)

āpo grasanti vai pūrvvaṃ bhūmergandhātmakaṃ guṇam.  
āttagandhā tato bhūmiḥ pralayatvāya kalpate .  
praviṣṭe gandhatanmātre toyāvasthā dharā bhavet .. 40.7 ..

### [2.40.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.9)

āpastadā pranaṣṭā vai vegavatyo mahāsvanāḥ.  
sarvamāpūrayitvedaṃ tiṣṭhanti vicaranti ca .. 40.8 ..

### [2.40.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.10)

apāmasti guṇo yastu jyotiṣe līyate rasaḥ.  
naśyantyāpastadānte ca rasatanmātrasaṅkṣayāt .. 40.9 ..

### [2.40.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.11)

tejasā saṃhṛtarasā jyotiṣṭvaṃ prāpnuvantyuta .  
graste ca salile tejaḥ sarvvatomukhamīkṣyate .. 40.10 ..

### [2.40.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.12)

athāgniḥ sarvato vyāpta ādatte tajjalantadā.  
sarvamāpūryyate'rcirbhistadā jagadidaṃ śanaiḥ .. 40.11 ..

### [2.40.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.13)

arcirbhiḥ santate tasmiṃstiryagūrddhvamadhastataḥ .  
jyotiṣo'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyuranti prakāśakam.  
pralīyate tadā tasmindīpārciriva mārute .. 40.12 ..

### [2.40.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.14)

pranaṣṭe rūpatanmātre hṛtarūpo vibhāvasuḥ.  
upaśāmyati tejo hi vāyunā dhūyate mahat .. 40.13 ..

### [2.40.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.15)

nirāloke tadā loke vāyubhūte ca tejasi.  
tatastu mūlamāsādya vāyuḥ sambhavamātmanaḥ .. 40.14 ..

### [2.40.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.16)

ūrddhvaṃ cādhaśca tiryakca dodhavīti diśo daśa .  
vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate ca tat .. 40.15 ..

### [2.40.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.17)

praśāmyati tadā vāyuḥ khantu tiṣṭhatyanāvṛtam.  
arūpamarasasparghamagandhaṃ na ca mūrtimat .. 40.16 ..

### [2.40.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.18)

sarvamāpūrayannādaiḥ sumahattatprakāśate.  
parimaṇḍalantatsuṣiramākāśaṃ śabdalakṣaṇam .. 40.17 ..

### [2.40.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.19)

śabdamātraṃ tadākāśaṃ sarvamāvṛtya tiṣṭhati.  
tantu śabdaguṇantasya bhūtādiṃ grasate punaḥ .. 40.18 ..

### [2.40.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.20)

bhūtendriyeṣu yughapadbhūtādau saṃsthiteṣu vai.  
abhimānātmako hyeṣa bhūtādistāmasaḥ smṛtaḥ .. 40.19 ..

### [2.40.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.21)

bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhilakṣaṇaḥ.  
mahānātmā tu vijñeyaḥ saṃkalpo vyavasāyakaḥ .. 40.20 ..

### [2.40.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.22)

buddhirmanaśca liṅgaśca mahānakṣara eva ca.  
paryāyavācakaiḥ śabdaistamāhustattvacintakāḥ .. 40.21 ..

### [2.40.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.23)

sampralīneṣu bhūteṣu guṇasāmye tamomaye.  
svātmanyeva sthite caiva kāraṇe lokakāraṇe .. 40.22 ..

### [2.40.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.24)

vinivṛtte tadā sarge prakṛtyāvasthitena vai .  
tadādyantaparokṣatvā dadṛṣṭatvācca kasyacit .. 40.23 ..

### [2.40.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.25)

anākhyānādabodhatvādajñānājjñānināmapi.  
āgatāgatikatvācca grahaṇaṃ tanna vidyate .. 40.24 ..

### [2.40.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.26)

bhāvagrāhyānumānācca cintayitvedamucyate.  
sthite tu kāraṇe tasminnitye sadasadātmike .. 40.25 ..

### [2.40.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.27)

anirddeśyā pravṛttirvai svātmikā kāraṇe na tu.  
evaṃ saptādayo'bhyastātkramātprakṛtayastu vai .. 40.26 ..

### [2.40.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.28)

pratyāhāre tadā sarge praviśyanti parasparam.  
yenedamāvṛtaṃ sarvaṃ maṇḍalantu pralīyate .. 40.27 ..

### [2.40.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.29)

saptadvīpasamudrāntaṃ saptalokaṃ saparvatam.  
udakāvaraṇaṃ yacca jyotiṣāṃ līyate tu tat .. 40.28 ..

### [2.40.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.30)

yattaijasaṃ cāvaraṇamākāśaṃ grasate tu tat.  
yadvāyavyaṃ cāvaraṇamākāśaṃ grasate tu tat .. 40.29 ..

### [2.40.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.31)

ākāśāvaraṇaṃ yacca bhūtādirgrasate tu tat.  
bhūtādiṃ grasate cāpi mahānvai buddhi lakṣaṇaḥ .. 40.30 ..

### [2.40.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.32)

mahāntaṃ grasate'vyaktaṃ guṇasāmyaṃ tataḥ param.  
etau saṃhāravistārau brahmāvyaktau tataḥ punaḥ .. 40.31 ..

### [2.40.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.33)

sṛjate grasate caiva vikārānsargasaṃyame.  
saṃhārakāryakaraṇāḥ saṃsiddhā jñāninastu ye .. 40.32 ..

### [2.40.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.34)

gatvā javañjavībhāve sthāneṣveṣu prasaṃyamān.  
pratyāhāre viyujyante kṣetrajñāḥ karaṇaiḥ punaḥ .. 40.33 ..

### [2.40.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.35)

avyaktaṃ kṣetramityāhurbrahma kṣetrajña ucyate.  
sādharmyavaidharmmakṛtasaṃyogo'nādimāṃstayoḥ .. 40.34 ..

### [2.40.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.36)

evaṃ sargeṣu vijñeyaṃ kṣetrajñeṣviha brāhmaṇāḥ .  
brahmaviccaiva vijñeyaḥ kṣetrajñānātpṛthakpṛthak .. 40.35 ..

### [2.40.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.37)

viṣayāviṣayatvañca kṣetrakṣetrajñayoḥ smṛtam.  
brahmā tu viṣayo jñeyo'viṣayaḥ kṣetramucyate .. 40.36 ..

### [2.40.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.38)

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ kṣetraṃ kṣetrajñārthaṃ pracakṣate.  
bahutvācca śarīrāṇāṃ śarīrī bahudhā smṛtaḥ .. 40.37 ..

### [2.40.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.39)

avyūhā śaṅkarāccaiva jyotirvacca vyavasthitaḥ.  
yasmātpratiśarīraṃ hi sukhaduḥkhopalabdhitā.  
tasmātpuruṣanānātvaṃ vijñeyaṃ tu vijānatā .. 40.38 ..

### [2.40.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.40)

yadā pravarttate caiṣāṃ bhedānāṃ caiva saṃyamāḥ.  
svabhāvakāritāḥ sarve kālena mahatā tadā .. 40.39 ..

### [2.40.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.41)

nivarttate tadā tasya sthitirāgaḥ svayambhuvaḥ.  
sahasā yojyakaiḥ sarvairbrahmaloka nivāsibhiḥ .. 40.40 ..

### [2.40.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.42)

vinivṛtte tadā rāge sthitāvātmanivāsinām.  
tatkālavāsināṃ teṣāṃ tadā taddoṣadarśinām .. 40.41 ..

### [2.40.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.43)

utpadyate'tha vairāgyamātmavāda praṇāśanam.  
bhojyabhoktṛtvanānātve teṣāṃ tadbhavadarśinām .. 40.42 ..

### [2.40.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.44)

pṛthagjñānena kṣetrajñāstataste brahmalaukikāḥ.  
prakṛtau karaṇā nītāḥ sarve nānāpradarśinaḥ .. 40.43 ..

### [2.40.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.45)

svātmanyevāvatiṣṭhante praśāntā darśanātmakāḥ.  
śuddhā nirañjanāḥ sarve cetanācetanāstathā .. 40.44 ..

### [2.40.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.46)

tatraiva parinirvāṇāḥ smṛtā nāgāminastu te.  
nirguṇatvānirātmānaḥ prakṛtyante vyatikramāt .. 40.45 ..

### [2.40.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.47)

ityevaṃ prākṛtaḥ proktaḥ pratisargaḥ svayambhuvaḥ.  
bhidyante sarvabhūtānāṃ karaṇāni prasaṃyame .. 40.46 ..

### [2.40.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.48)

ityeṣa saṃyamaścaiva tattvānāṃ karaṇaiḥ saha.  
tattvaprasaṃyamo hyeṣa smṛto hyāvarttako dvijāḥ .. 40.47 ..

### [2.40.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.49)

sūta uvāca..

### [2.40.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.50)

dharmādharmau tapo jñānaṃ śubhe satyānṛte tathā.  
ūrddhva bhāvo hyadhobhāvo sukhaduḥkhe priyāpriye .. 40.48 ..

### [2.40.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.51)

sarvametatprayātasya guṇamātrātmakaṃ smṛtam.  
nirindriyāṇāṃ ca tadā jñānināṃ yacchubhāśubham .. 40.49 ..

### [2.40.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.52)

prakṛtyāṃ caiva tatsarvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ pratiṣṭhati.  
yonyavasthā svabhāve ca dehināṃ tu niṣicyate .. 40.50 ..

### [2.40.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.53)

jantūnāṃ pāpapuṇyantu prakṛtau yatpratiṣṭhitam .  
avyakta sthāni tānyeva puṇyapāpāni jantavaḥ.  
ye jayanti punardehe dehānyatve tathaiva ca .. 40.51 ..

### [2.40.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.54)

dharmādharmau tu jantūnāṃ guṇamātrātmakāvubhau .  
karaṇaiḥ svaiḥ pracīyete kāyatveneha jantubhiḥ .. 40.52 ..

### [2.40.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.55)

sucetanāḥ pralīyante kṣetrajñādhiṣṭhitā guṇāḥ.  
sarge ca pratisarge ca saṃsāre caiva jantavaḥ.  
saṃyujyante viyujyante karaṇaiḥ sañcaranti ca .. 40.53 ..

### [2.40.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.56)

rājasī tāmasī caiva sātvikī caiva vṛttayaḥ.  
guṇamātrāḥ pravarttante puruṣādhiṣṭhitāstridhā .. 40.54 ..

### [2.40.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.57)

ūrddhvaṃ devātmakaṃ sattvamadhobhāgātmakaṃ tamaḥ.  
tayoḥ pravarttakaṃ madye ihaivāvarttakaṃ rajaḥ .. 40.55 ..

### [2.40.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.58)

ityevaṃ parivarttante trayaḥ srotoguṇātmakāḥ.  
lokeṣu sarvabhūtānāṃ tanna kāryaṃ vijānatā .. 40.56 ..

### [2.40.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.59)

avidyāpratyayārambhā ārabhyante hi mānavaiḥ .  
etāstu gatayastisraḥ śubhāḥ pāpātmikāḥ smṛtāḥ .. 40.57 ..

### [2.40.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.60)

tama sābhibhavājjanturyāthātathyaṃ na vindati.  
atatddarśanātso'tha trividhaṃ badhyate tataḥ .. 40.58 ..

### [2.40.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.61)

prākṛtena ca bandhena tathā vaikārikena ca.  
dakṣiṇābhistṛtīyena baddho'tyantaṃ vivarttate .. 40.59 ..

### [2.40.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.62)

ityete vai trayaḥ proktā bandhā hyajñānahetukāḥ.  
anitye nityasaṃjñā ca duḥkhe ca sukhadarśanam .. 40.60 ..

### [2.40.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.63)

asve svamiti ca jñānamaśucau śuciniścayaḥ.  
yeṣāmete manodoṣā jñānadoṣā viparyyayāt .. 40.61 ..

### [2.40.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.64)

rāgadveṣanivṛttiśca tajjñānaṃ samudāhṛtam.  
ajñānaṃ tamaso mūlaṃ karmmadvayaphalaṃ rajaḥ.  
karmmajastu punardeho mahāduḥkhaṃ pravarttate .. 40.62 ..

### [2.40.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.65)

śrotrajā netrajā caiva tvagjihvāghrāṇatastathā.  
punarbhavakarī duḥkhā karmmaṇāṃ jāyate tu sā .. 40.63 ..

### [2.40.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.66)

satṛṣṇo'bhihito bālaḥ svakṛtaiḥ karmmaṇaḥ phalaiḥ.  
tailapālīkavajjīvastatraiva pari varttate .. 40.64 ..

### [2.40.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.67)

tasmātsthūlamanarthānāmajñānamupadiśyate .  
taṃ śaktamavadhāryyaikaṃ jñāne yatnaṃ samācaret .. 40.65 ..

### [2.40.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.68)

jñānādvijayate sarvaṃ tyāgād‌buddhirvirajyate.  
vairāgyācchuddhyate cāpi śuddhaḥ sattvena mucyate .. 40.66 ..

### [2.40.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.69)

ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi rāgaṃ bhūtāpahāriṇam.  
abhiṣaṅgāya yo yasmādviṣayo'pyavaśātmanaḥ .. 40.67 ..

### [2.40.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.70)

aniṣṭamabhiṣaṅgaṃ hi prītitāpaviṣādanam.  
duḥkhalābhe na tāpañca sukhānusmaraṇaṃ tathā .. 40.68 ..

### [2.40.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.71)

ityeṣa vaiṣayo rāgaḥ sambhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam.  
brahmādau sthāvarānte vai saṃsāre hyādhibhautike.  
ajñānapūrvakaṃ tasmādajñānantu vivarjayet .. 40.69 ..

### [2.40.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.72)

yasya cārṣaṃ na pramāṇaṃ śiṣṭācāraṃ tathaiva ca.  
varṇāśramavirodhī yaḥ śiṣṭaśāstravirodhakaḥ .. 40.70 ..

### [2.40.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.73)

eṣa mārgo hi niradhitiryagyonau ca kāraṇam.  
tiryagyonigatañcaiva kāraṇaṃ sa nirucyate .. 40.71 ..

### [2.40.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.74)

vividhā yātanā sthāne tiryagyonau ca ṣaḍvidhe.  
kāraṇe viṣaye caiva pratighātastu sarvaśaḥ .. 40.72 ..

### [2.40.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.75)

anaiśvaryyantu tatsarvaṃ pratighātātmakaṃ smṛtam .  
ityeṣā tāmasī vṛttirbhūtādīnāṃ caturvidhā .. 40.73 ..

### [2.40.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.76)

sattvasthamātrakaṃ cittaṃ yathā sattvapradarśanāt.  
tattvānāñca tathā tattvaṃ dṛṣṭvā vai tattvadarśanāt .. 40.74 ..

### [2.40.77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.77)

sattvakṣetrajñanānātvametajjñānārthadarśanam.  
nānātvadarśanaṃ jñānaṃ jñānādvai yogamucyate .. 40.75 ..

### [2.40.78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.78)

tena baddhasya vai bandho mokṣo muktasya tena ca .  
saṃsāre vinivṛtte tu mukto liṅgena mucyate .. 40.76 ..

### [2.40.79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.79)

niḥsambandho hyacaitanyaḥ svātmanyevāvatiṣṭhate.  
svātmavyavasthitaścāpi virūpākhyena likhyate .. 40.77 ..

### [2.40.80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.80)

ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ samāsājjñānamokṣayo.  
sa cāpi trividhaḥ prokto mokṣo vai tattvadarśibhiḥ .. 40.78 ..

### [2.40.81](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.81)

pūrvaṃ viyogo jñānena dvitīyo rāgasaṃkṣayāt.  
liṅgābhāvāttu kaivalyaṃ kaivatyāttu nirañjanam .. 40.79 ..

### [2.40.82](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.82)

nirañjanatvācchuddhastu tato netā na vidyate.  
tṛṣṇākṣayāttṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣakāraṇam .. 40.80 ..

### [2.40.83](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.83)

nimittamapratīghāte iṣṭaśabdādilakṣaṇe.  
aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam .. 40.81 ..

### [2.40.84](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.84)

kṣetrajñeṣvavasajyante guṇamātrātmakāni tu.  
ata urddhvaṃ pravakṣyāmi vairāgyaṃ doṣadarśanāt .. 40.82 ..

### [2.40.85](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.85)

divye ca mānuṣe caiva viṣaye pañcalakṣaṇe.  
apradveṣo'nabhiṣvaṅgaḥ karttavyo doṣadarśanāt .. 40.83 ..

### [2.40.86](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.86)

tāpaprītiviṣādānāṃ kāryyantu parivarjanam.  
evaṃ vairāgyamāsthāya śarīrī nirmamo bhavet .. 40.84 ..

### [2.40.87](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.87)

anityamaśivaṃ duḥkhamiti buddhyānucintya ca.  
viśuddhaṃ kāryyakaraṇaṃ satvābhyeti tarāntu yaḥ .. 40.85 ..

### [2.40.88](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.88)

paripavkakaṣāyo hi kṛtsnāndoṣānprapaśyati.  
tataḥ prayāṇakāle hi doṣairnaimittikaistathā .. 40.86 ..

### [2.40.89](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.89)

ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ.  
sa śarīramupāśritya kṛtsnāndoṣānruṇaddhi vai .. 40.87 ..

### [2.40.90](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.90)

prāṇasthānāni bhindanhi chindanmarmāṇyatītya ca.  
śaityātprakupito vāyurūrddhvantu kramate tataḥ .. 40.88 ..

### [2.40.91](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.91)

sa cāyaṃ sarvabhūtānāṃ prāṇasthāneṣvavasthitaḥ.  
samāsātsaṃvṛte jñāne saṃvṛteṣu ca karmmasu .. 40.89 ..

### [2.40.92](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.92)

sa jīvo'nabhyadhiṣṭānaḥ karmmabhiḥ svaiḥ purākṛtaiḥ.  
aṣṭāṅgaprāṇavṛttīrvai sa vicyāvayate punaḥ .. 40.90 ..

### [2.40.93](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.93)

śarīraṃ prajahaṃso vai nirucchvāsastato bhavet.  
evaṃ prāṇaiḥ parityakto mṛta ityabhidhīyate .. 40.91 ..

### [2.40.94](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.94)

yatheha loke khadyotaṃ nīyamānamitastataḥ .  
rañjanaṃ tadvadhe yattu netā netā na vidyate .. 40.92 ..

### [2.40.95](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.95)

tṛṣṇākṣayastṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam.  
śabdādye viṣaye doṣaviṣaye pañcalakṣaṇe .. 40.93 ..

### [2.40.96](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.96)

apradveṣo'nabhiṣvaṅgaḥ prītitāpavivarjanam .  
vairāgyakāraṇaṃ hyete prakṛtīnāṃ layasya ca .. 40.94 ..

### [2.40.97](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.97)

aṣṭau prakṛtayo jñeyāḥ pūrvoktā vai yathākramam.  
avyaktādyastu vijñeyā bhūtāntāḥ prakṛterlayāḥ .. 40.95 ..

### [2.40.98](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.98)

varṇāśramācārayuktāḥ śiṣṭāḥ śāstrāvirodhinaḥ.  
varṇāśramāṇāṃ dharmmo'yaṃ devasthāneṣu kāraṇam .. 40.96 ..

### [2.40.99](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.99)

brahmādīni piśācāntānyaṣṭau sthānāni devatā.  
aiśvaryyamaṇimādyaṃ hi kāraṇaṃ hyaṣṭalakṣaṇam .. 40.97 ..

### [2.40.100](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.100)

nimittamapratīghāta iṣṭe śabdādilakṣaṇe.  
aṣṭāvetāni rūpāṇi prākṛtāni yathākramam .. 40.98 ..

### [2.40.101](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.101)

kṣetrajñeṣvanusajyante gaṇamātrātmakāni tu.  
prāvṛṭ‌kāle pṛthaktvena paśyantīha na cakṣuṣā .. 40.99 ..

### [2.40.102](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.102)

paśyantyevaṃvidhaṃ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā.  
śvāviti śvānapānaśca yonīḥ praviśatastathā .. 40.100 ..

### [2.40.103](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.103)

tiryyagūrddhvamadhastācca dhāvato'pi yathākramam.  
jīvaprāṇāstathā liṅgaṃ kāraṇañca catuṣṭayam ... 40.101 ..

### [2.40.104](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.104)

paryyāyavācakaiḥ śabdairekārthaiḥ so'bhilikhyate.  
vyaktāvyakte pramāṇo'yaṃ sa vai rūpaṃ tu kṛtsnaśaḥ .. 40.102 ..

### [2.40.105](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.105)

avyaktānta gṛhītaṃ ca kṣetrajñādhiṣṭhitañca yat .  
evaṃ jñātvā śucirbhūttvā jñānādvai vipramucyate .. 40.103 ..

### [2.40.106](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.106)

naṣṭañcaiva yathā tattvaṃ tattvānāṃ tattvadarśanam.  
yatheṣṭaṃ pariniryyāti bhinne dehe sunirvṛte .. 40.104 ..

### [2.40.107](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.107)

bhidyate karaṇañcāpi hyavyaktājñāninastataḥ.  
mukto guṇaśarīreṇa prāṇādyena tu sarvaśaḥ .. 40.105 ..

### [2.40.108](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.108)

nānyaccharīramādatte dagdhe bīje yathāṅkuraḥ.  
jīvikaḥ sarvasaṃsārādbījaśārīramānasaḥ .. 40.106 ..

### [2.40.109](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.109)

jñānāccaturddaśācchuddhaḥ prakṛtiṃ so'nuvarttate.  
prakṛtiṃ satyamityāhu rvikāro'nṛtamucyate .. 40.107 ..

### [2.40.110](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.110)

tatsadbhāvo'nṛtaṃ jñeyaṃ sadbhāvaḥ satyamucyate.  
anāmarūpakṣetrajñanāmarūpaṃ pracakṣate .. 40.108 ..

### [2.40.111](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.111)

yasmātkṣetraṃ vijānāti tasmātkṣetrajña ucyate.  
kṣetrapratyayato yasmātkṣetrajñaḥ śubha ucyate .. 40.109 ..

### [2.40.112](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.112)

kṣetrajñaḥ smaryyate tasmātkṣetraṃ tajjñairvibhāṣyate.  
kṣetratvapratyayaṃ dṛṣṭaṃ kṣetrajñaḥ pratyayī sadā .. 40.110 ..

### [2.40.113](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.113)

kṣayaṇāt karaṇāccaiva kṣatatrāṇāttathaiva ca.  
bhojyatvādviṣayatvācca kṣetraṃ kṣetravido viduḥ .. 40.111 ..

### [2.40.114](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.114)

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairūpyaṃ vilakṣaṇam.  
vikāralakṣaṇaṃ tadvai sākṣarakṣarameva ca .. 40.112 ..

### [2.40.115](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.115)

tameva ca vikārantu yasmādvai kṣarate punaḥ.  
tasmācca kāraṇāccaiva kṣaramityabhidhīyate .. 40.113 ..

### [2.40.116](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.116)

sukhaduḥkhamohabhāvā bhojyamityabhidhīyate.  
acetatvāddhi viṣayastaddhi dharmmavibhuḥ smṛtaḥ .. 40.114 ..

### [2.40.117](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.117)

na kṣīyate na kṣarati vikāraprasṛtantu tat.  
akṣaraṃ tena cāpyuktamakṣīṇatvāttathaiva ca .. 40.115 ..

### [2.40.118](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.118)

yasmātpuryyanuśete ca tasmātpuruṣa ucyate.  
purapratyayiko yasmātpūruṣetyabhidhīyate .. 40.116 ..

### [2.40.119](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.119)

puruṣaṃ kathayasvātha kathantajjñairvibhāṣyate.  
śuddho nirañjanābhāso jñānājñānavivarjitaḥ .. 40.117 ..

### [2.40.120](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.120)

asti nāstīti so'nyo vā baddho mukto gataḥ sthitaḥ.  
nairhetikāntanirddeśyasūktastasminna vidyate .. 40.118 ..

### [2.40.121](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.121)

śuddhatvānna tu deśyo vai dṛṣṭatvātsamadarśanaḥ.  
ātmapratyayakārī sāranūnañcāpi hetukam.  
bhāvagrāhyamanumānyaṃ cintayanna pramuhyate .. 40.119 ..

### [2.40.122](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.122)

yadā paśyati jñātāraṃ śāntārthaṃ darśanātmakam.  
dṛśyādṛśyeṣu nirddeśyaṃ tadā taduddharaṃ varam .. 40.120 ..

### [2.40.123](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.123)

evaṃ jñātvā sa vijñātā tataḥ śāntiṃ niyacchati.  
kāryye ca kāraṇe caiva buddhyādau bhautike tadā .. 40.121 ..

### [2.40.124](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.124)

saṃprayukto viyukto vā jīvato vā mṛtasya ca.  
vijñātā na ca dṛśyeta pṛthaktveneha sarvvaśaḥ .. 40.122 ..

### [2.40.125](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.125)

svenātmānaṃ tamātmānaṃ kāraṇātmā niyacchati.  
prakṛtau kāraṇe caiva svātmanyevopatiṣṭhati .. 40.123 ..

### [2.40.126](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.126)

asti nāstīti so'nyo vā ihāmutreti vā punaḥ.  
ekatvaṃ vā pṛthaktvaṃ vā kṣetrajñapuruṣeti vā .. 40.124 ..

### [2.40.127](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.127)

ātmavān sa nirātmā vā cetano'cetano'pi vā.  
karttā vā so'pyakarttā vā bhoktā vā bhojyameva vā .. 40.125 ..

### [2.40.128](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.128)

yajjñātvā na nivarttante kṣetrajñe tu nirañjane.  
avācyaṃ tadanākhyānādagrāhyatvādahetuni .. 40.126 ..

### [2.40.129](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.129)

apratarkyamacintyatvādavāpyatvācca sarvaśaḥ.  
nābhilimpati tattattvaṃ samprāpya manasā saha .. 40.127 ..

### [2.40.130](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.130)

kṣetrejñe nirguṇe śuddhe śānte kṣīṇe nirañjane.  
vyape(ye)tasukhaduḥkhe ca niruddhe śāntimāgate .. 40.128 ..

### [2.40.131](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.131)

nirātmake punastasminvācyāvācyo na vidyate.  
etau saṃhāravistārau vyaktāvyaktau tataḥ punaḥ .. 40.129 ..

### [2.40.132](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.132)

sṛjate grasate caiva grastaḥ paryavatiṣṭhate.  
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sarvaṃ punaḥ sarvaṃ pravarttate .. 40.130 ..

### [2.40.133](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.133)

adhiṣṭhānapravṛttena tasya te buddhipūrvakam.  
sādharmyavaidharmyakṛtasaṃyogo vidhitastayoḥ.  
anādimān sa saṃyogo mahāpuruṣajaḥ smṛtaḥ .. 40.131 ..

### [2.40.134](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.134)

yāvacca sargapratisargakālastāvacca tiṣṭhati susannirudhya.  
pūrvaṃ hitavye tadabuddhipūrvaṃ pravarttate tatpuruṣārthameva .. 40.132 ..

### [2.40.135](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.135)

eṣā nisargapratisargapūrvaṃ pradhānikī ceśvarakāritā ca.  
anādyanantā hyabhimānapūrvakaṃ vitrāsayantī jagadabhyupaiti .. 40.133 ..

### [2.40.136](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.136)

ityeṣa prākṛtaḥ sargastṛtīyo hetulakṣaṇaḥ.  
ukto hyasmiṃstadātyantaṃ kavibhistatpramucyate .. 40.134 ..

### [2.40.137](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.137)

ityeṣa pratisargovastrividhaḥ kīrttito mayā..

### [2.40.138](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.138)

vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varttayāmyaham .. 40.135 ..

### [2.40.139](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40.139)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte catvāriṃśo'dhyāyaḥ .. 40 .. \*

## Linked texts (4)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.3.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Brahmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahma.233.14) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*vulgate.6.4.13) — Sanskrit
- [Agnipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.agni.367.19) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.40) · Pramāṇa
