Vayupurana 2.41: adhyāyaḥ 41
Vāyupurāṇa 2.41
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 41
2.41.1
..ṛṣaya ūcuḥ..
2.41.2
sūta sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam.
prajānāṃ manubhiḥ sārddhaṃ devānāmṛṣibhiḥ saha .. 41.1 ..
2.41.3
pitṛgandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām.
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāmeva pakṣiṇām .. 41.2 ..
2.41.4
atyadbhutāni karmmāṇi vidhimāndharmmaniścayaḥ.
vicitrāśca kathāyogā janma cāgryamanuttamam .. 41.3 ..
2.41.5
tatkathyamānamasmākaṃ bhavatā ślakṣṇayā girā.
manaḥkarmasukhaṃ saute prīṇātyābhūtasambhavam .. 41.4 ..
2.41.6
evamārādhya te sūtaṃ satkṛtya ca maharṣayaḥ .
papracchuḥ satriṇaḥ sarve punaḥ sargapravarttanam .. 41.5 ..
2.41.7
kathaṃ sūta mahāprājña punaṃ sargaḥ prapatsyate.
bandheṣu sampralīneṣu guṇasāmye tamomaye .. 41.6 ..
2.41.8
vikāreṣvavisṛṣṭoṣu hyavyakte cātmani sthite.
apravṛttau brahmaṇastu mahāsāyujyagaistadā .
kathaṃ prapatsyate sargastannaḥ prabrūhi pṛcchatām .. 41.7 ..
2.41.9
evamuktastataḥ sūtastadāsau lomaharṣaṇaḥ .
vyākhyātumupacakrāma punaḥ sargapravarttanam .. 41.8 ..
2.41.10
ahaṃ vau varttayiṣyāmi yathā sargaḥ prapatsyate.
pūrvavatsa tu vijñeyaḥ samāsāttaṃ nibodhata .. 41.9 ..
2.41.11
dṛṣṭaṃ caivānumeyañca tarkaṃ vakṣyāmi yuktitaḥ.
tasmādvāco nivarttante hyaprāpya manasā saha .. 41.10 ..
2.41.12
avyaktavat parokṣatvādghrahaṇaṃ taddurāsadam.
vikāraiḥ pratisaṃdṛṣṭe guṇasāmye nivarttate .. 41.11 ..
2.41.13
pradhānaṃ puruṣāṇāñca sādharmmyeṇaiva tiṣṭhati.
dharmmādharmmau pralīyete avyaktau prāṇināṃ sadā .. 41.12 ..
2.41.14
sattvamātrātmako dharmmo guṇasattve pratiṣṭhitaḥ.
tamomātrātmako'dharmmo guṇe tamasi tiṣṭhati .. 41.13 ..
2.41.15
avibhāgavatāvetau guṇasāmyasthitāvubhau.
sarvakāryye buddhipūrvaṃ pradhānasya prapatsyate .. 41.14 ..
2.41.16
abuddhipūrvaṃ kṣetrajña adhiṣṭhāsyati tān guṇān.
evaṃ tānabhimānena prapatsyeta purastadā .. 41.15 ..
2.41.17
yadā pravarttitavyantu kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ.
bhojyabhoktṛtvasambandhaṃ prapatsyete yutāvubhau .. 41.16 ..
2.41.18
tasmāccharaṇamavyaktaṃ sāmye sthitvā guṇātmakān.
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ tacca vaiṣamyaṃ bhajate tu tat .. 41.17 ..
2.41.19
tataḥ prapatsyate vyaktaṃ kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ.
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ vikāraṃ janayiṣyati .. 41.18 ..
2.41.20
mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ caturviṃśaguṇātmakam.
kṣetrajñasya pradhānasya puruṣasya prapatsyate .. 41.19 ..
2.41.21
brahmāṇḍe prathamaḥ so'tha bhavitā ceśvaraḥ punaḥ.
tato jñeyasya kṛtsnasya sarvabhūtapatiḥ śivaḥ .. 41.20 ..
2.41.22
īśvaraḥ sarvvamuktānāṃ brahmā brahmamayo mahān.
ādi devaḥ pradhānasyānugrahāya pravakṣyate .. 41.21 ..
2.41.23
anādyau svayamutpannāvubhau sūkṣmau tu tau smṛtau .
anādisaṃyogayutau sarvakṣetrajñameva ca .. 41.22 ..
2.41.24
abuddhi pūrvakaṃ yuktau maśakau tu varau tadā.
apratyayamanādyaṃ ca sthitāvudakamapsyaśaḥ .. 41.23 ..
2.41.25
pravṛtte pūrvataḥ pūrvaṃ punaḥ sarge prapatsyate.
ajñāguṇaiḥ pravarttante rajaḥsattvatamātmakam .. 41.24 ..
2.41.26
pravṛttikāle rajasābhipannamahattvabhūtādiviśeṣyatāñca.
viśeṣatāṃ cendriyatāñca yānti guṇāvasāne patibhirmanuṣyāḥ .. 41.25 ..
2.41.27
satyābhidhyāyinastasya dhyāyinaḥ sannimittakam.
rajaḥsattvatamā vyaktā vidharmmāṇaḥ parasparam .. 41.26 ..
2.41.28
ādyante saṃprapatsyante kṣetratajjñāstu sarvaśaḥ.
saṃsiddhakāryyakaraṇā utpadyante'bhimāninaḥ .. 41.27 ..
2.41.29
sarve satvāḥ prapadyante hyavyaktātpūrvameva ca.
prasūte yā ca suvahāḥ sādhikāścāpyasādhikā .. 41.28 ..
2.41.30
saṃsarantastu te sarve stānaprakaraṇaiḥ saha.
kāryyāṇi pratipatsyante utpadyante punaḥ punaḥ .. 41.29 ..
2.41.31
guṇamātrātmakāścaiva dharmmādharmmau parasparam.
ārapsantīha cānyonyaṃ vareṇānugraheṇa ca .. 41.30 ..
2.41.32
sarve tulyāḥ prasṛṣṭārthaṃ sarggadau yānti vikriyām.
guṇāstatpratidhāvante tasmāttattasya rocate .. 41.31 ..
2.41.33
guṇāste yāni sarvāṇi prāk dṛṣṭeḥ pratipedire.
tānyeva pratipadyante sṛṣṭamānāḥ punaḥ punaḥ .. 41.32 ..
2.41.34
hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmmādharmmāvṛtānṛte.
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate .. 41.33 ..
2.41.35
mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu.
viprayogāśca bhūtānāṃ yuṇobhyaḥ saṃpravarttate .. 41.34 ..
2.41.36
ityeṣa vo mayā khyātaḥ punaḥ sargaḥ samāsataḥ.
samāsādeva vakṣyāmi brahmaṇo'tha samudbhavam .. 41.35 ..
2.41.37
avyaktātkāraṇāttasmānnityātsadasadātmakāt.
pradhāna puruṣābhyāntu jāyate ca maheśvaraḥ .. 41.36 ..
2.41.38
sa punaḥ sambhāvayitā jāyate brahmasaṃjñitaḥ.
sṛjate sa punarlokānabhimānaguṇātmakān .. 41.37 ..
2.41.39
ahaṅkārastu mahatastasmādbhūtāni cātmanaḥ.
yugapat sampravarttante bhūtānyevendriyāṇi ca.
bhūtabhedāśca bhūtebhya iti sargaḥ pravarttate .. 41.38 ..
2.41.40
vistarāvayavasteṣāṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam.
kīrttitaṃ vo yathā pūrvaṃ tathaivābhyupadhāryyatām .. 41.39 ..
2.41.41
etacchrutvā naimiṣeyāstadānīṃ lokotpattiṃ saṃsthitiṃ ca vyayañca.
tasmin satre'vabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ puṇyaṃ lokamṛṣayaḥ prāpnuvanti .. 41.40 ..
2.41.42
yathā yūyaṃ vidhivaddevatādīniṣṭvā caivāvabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ.
tyaktvā dehānāyuṣo'nte kṛtārthānpuṇyām̐llokānprāpya yatheṣṭaṃ cariṣyatha .. 41.41 ..
2.41.43
ete te naimiṣeyā vai iṣṭvā sṛṣṭvā ca vai tadā.
jagmuścāvabhṛdhasnātāḥ svargaṃ sarve tu satriṇaḥ .. 41.42 ..
2.41.44
viprāstathā yūyamapi ceṣṭvā bahuvidhairmakhaiḥ .
āyuṣo'nte tataḥ svargaṃ gantāraḥ stha dvijottamāḥ .. 41.43 ..
2.41.45
prakriyā prathame pāde kathāvastuparigrahaḥ.
anuṣaṅga upodvāta upasaṃhāra eva ca .. 41.44 ..
2.41.46
evametaccatuṣpādaṃ purāṇaṃ lokasammatam.
uvāca bhagavān sākṣādvāyurlokahite rataḥ .. 41.45 ..
2.41.47
naimiṣe satramāsādya munibhyo munisattamāḥ .
tatprasādādasaṃdigdhaṃ bhūtotpattilayāni ca .. 41.46 ..
2.41.48
prādhānikīmimāṃ sṛṣṭiṃ tathaiveśvarakāritām.
samyagviditvā medhāvī na mohamadhigacchati .. 41.47 ..
2.41.49
idaṃ yo brāhmaṇo vidvānitihāsaṃ purātanam.
śrṛṇuyācchrāvayedvāpi tathādhyāpayate'pi ca .. 41.48 ..
2.41.50
sthāneṣu sa mahendrasya modate śāśvatīḥ samāḥ.
brahmasāyujyago bhūtvā brahmaṇā saha mokṣyate .. 41.49 ..
2.41.51
teṣāṃ kīrttimatāṃ kīrttiṃ prajeśānāṃ mahātmanām.
prathayanpṛthivīśānāṃ brahmabhūyāya gacchati .. 41.50 ..
2.41.52
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammatam.
kṛṣṇadvaipāyanenoktaṃ purāṇaṃ brahmavādinā .. 41.51 ..
2.41.53
manvantareśvarāṇāṃ ca yaḥ kīrtiṃ prathayedimām.
devatānāmṛṣīṇāñca bhūridraviṇatejasām.
sa sarvairmucyate pāpaiḥ puṇyañca mahadāpnuyāt .. 41.52 ..
2.41.54
yaścedaṃ śrāvayedvidvānsadā parvaṇi parvaṇi.
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya kalpate .. 41.53 ..
2.41.55
yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ.
akṣayaṃ sārvakāmīyaṃ pitṝṃstaccopatiṣṭhati .. 41.54 ..
2.41.56
yasmātpurā hyanantīdaṃ purāṇaṃ tena cocyate.
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate .. 41.55 ..
2.41.57
tathaiva triṣu varṇeṣu ye manuṣyāḥ pradhānataḥ.
itihāsamimaṃ śrutvā dharmāya vidadhe matim .. 41.56 ..
2.41.58
yāvantyasya śarīreṣu romakūpāṇi sarvaśaḥ.
tāvatkoṭi sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate.
brahmasāyujyago bhūtvā daivataiḥ saha modate .. 41.57 ..
2.41.59
sarvvapāpaharaṃ puṇyaṃ pavitrañca yaśasvi ca.
brahmā dadau śāstramidaṃ purāṇaṃ mātariśvane .. 41.58 ..
2.41.60
tasmāccośanasā prāptaṃ tasmāccāpi bṛhaspatiḥ.
bṛhaspatistu prevāca savitre tadanantaram .. 41.59 ..
2.41.61
savitā mṛtyave prāha mṛtyuścendrāya vai punaḥ.
indraścāpi vasiṣṭhāya so'pi sārasvatāya ca .. 41.60 ..
2.41.62
sārasvatastridhāmne ca tridhāmā ca śaradvate.
śaradvatastriviṣṭāya so'ntarikṣāya dattavān .. 41.61 ..
2.41.63
varṣiṇe cāntarikṣo vai so'pi trayyāruṇāya ca.
trayyāruṇo dhanañjaye sa ca prādātkṛtañjaye .. 41.62 ..
2.41.64
kṛta ñjayāttṛṇañjayo bharadvājāya so'pyatha.
gautamāya bharadvājaḥ so'pi niryyantare punaḥ .. 41.63 ..
2.41.65
niryantarastu provāca tathā vājaśravāya ca.
sa dadau somaśūṣmāya sa dadau tṛṇabindave .. 41.64 ..
2.41.66
tṛṇabindustu dakṣāya dakṣaḥ provāca śaktaye.
śakteḥ parāśaraścāpi garbhasthaḥ śrutavānidam .. 41.65 ..
2.41.67
parāśarājjātukarṇastasmāddvaipāyanaḥ prabhuḥ.
dvaipāyanātpunaścāpi mayā prāptaṃ dvijottamāḥ .. 41.66 ..
2.41.68
śāṃśapāyana uvāca ..
2.41.69
mayā vai tatpunaḥ proktaṃ putrāyāmitabuddhaye.
ityeva vācā brahmādiguruṇā samudāhṛtā .. 41.67 ..
2.41.70
namaskāryyaśca guravaḥ prayatnena manīṣibhiḥ.
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ sarvārthasādhakam .. 41.68 ..
2.41.71
pāpaghnaṃ niyamenedaṃ śrotavyaṃ brāhmaṇaiḥ sadā.
nāśucau nāpi pāpāya nāpyasaṃvatsaroṣite .. 41.69 ..
2.41.72
nāśraddadhānāviduṣe nāputrāya kathañcana.
nāhitāya pradātavyaṃ pavitramidamuttamam .. 41.70 ..
2.41.73
avyaktaṃ vai yasya yoniṃ vadanti vyaktaṃ dehaṃ kālamantargatañca .
vahniṃ vakraṃ candra sūryyau ca netre diśaḥ śrotre ghrāṇamāhuśca vāyum .. 41.71 ..
2.41.74
vāyo vedāṃścāntarikṣaṃ śarīraṃ kṣitiṃ pādau tārakā romakūpān .
sarvāṇi cāṅgāni tathaiva tāni vidyāssarvā yasya pucchaṃ vadanti .. 41.72 ..
2.41.75
taṃ devadevaṃ jananaṃ janānāṃ sarvveṣu lokeṣu pratiṣṭhitañca.
varaṃ varāṇāṃ varadaṃ maheśvaraṃ brahmāṇamādiṃ prayato namasye .. 41.73 ..
2.41.76
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭivarṇanaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ .. 41 .. *
Linked texts (1)
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit