<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 2.41

# Vayupurana 2.41: adhyāyaḥ 41

Vāyupurāṇa 2.41

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 41

### [2.41.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.1)

..ṛṣaya ūcuḥ..

### [2.41.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.2)

sūta sumahadākhyānaṃ bhavatā parikīrtitam.  
prajānāṃ manubhiḥ sārddhaṃ devānāmṛṣibhiḥ saha .. 41.1 ..

### [2.41.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.3)

pitṛgandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām.  
daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāmeva pakṣiṇām .. 41.2 ..

### [2.41.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.4)

atyadbhutāni karmmāṇi vidhimāndharmmaniścayaḥ.  
vicitrāśca kathāyogā janma cāgryamanuttamam .. 41.3 ..

### [2.41.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.5)

tatkathyamānamasmākaṃ bhavatā ślakṣṇayā girā.  
manaḥkarmasukhaṃ saute prīṇātyābhūtasambhavam .. 41.4 ..

### [2.41.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.6)

evamārādhya te sūtaṃ satkṛtya ca maharṣayaḥ .  
papracchuḥ satriṇaḥ sarve punaḥ sargapravarttanam .. 41.5 ..

### [2.41.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.7)

kathaṃ sūta mahāprājña punaṃ sargaḥ prapatsyate.  
bandheṣu sampralīneṣu guṇasāmye tamomaye .. 41.6 ..

### [2.41.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.8)

vikāreṣvavisṛṣṭoṣu hyavyakte cātmani sthite.  
apravṛttau brahmaṇastu mahāsāyujyagaistadā .  
kathaṃ prapatsyate sargastannaḥ prabrūhi pṛcchatām .. 41.7 ..

### [2.41.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.9)

evamuktastataḥ sūtastadāsau lomaharṣaṇaḥ .  
vyākhyātumupacakrāma punaḥ sargapravarttanam .. 41.8 ..

### [2.41.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.10)

ahaṃ vau varttayiṣyāmi yathā sargaḥ prapatsyate.  
pūrvavatsa tu vijñeyaḥ samāsāttaṃ nibodhata .. 41.9 ..

### [2.41.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.11)

dṛṣṭaṃ caivānumeyañca tarkaṃ vakṣyāmi yuktitaḥ.  
tasmādvāco nivarttante hyaprāpya manasā saha .. 41.10 ..

### [2.41.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.12)

avyaktavat parokṣatvādghrahaṇaṃ taddurāsadam.  
vikāraiḥ pratisaṃdṛṣṭe guṇasāmye nivarttate .. 41.11 ..

### [2.41.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.13)

pradhānaṃ puruṣāṇāñca sādharmmyeṇaiva tiṣṭhati.  
dharmmādharmmau pralīyete avyaktau prāṇināṃ sadā .. 41.12 ..

### [2.41.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.14)

sattvamātrātmako dharmmo guṇasattve pratiṣṭhitaḥ.  
tamomātrātmako'dharmmo guṇe tamasi tiṣṭhati .. 41.13 ..

### [2.41.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.15)

avibhāgavatāvetau guṇasāmyasthitāvubhau.  
sarvakāryye buddhipūrvaṃ pradhānasya prapatsyate .. 41.14 ..

### [2.41.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.16)

abuddhipūrvaṃ kṣetrajña adhiṣṭhāsyati tān guṇān.  
evaṃ tānabhimānena prapatsyeta purastadā .. 41.15 ..

### [2.41.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.17)

yadā pravarttitavyantu kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ.  
bhojyabhoktṛtvasambandhaṃ prapatsyete yutāvubhau .. 41.16 ..

### [2.41.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.18)

tasmāccharaṇamavyaktaṃ sāmye sthitvā guṇātmakān.  
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ tacca vaiṣamyaṃ bhajate tu tat .. 41.17 ..

### [2.41.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.19)

tataḥ prapatsyate vyaktaṃ kṣetrakṣetrajñayordvayoḥ.  
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ vikāraṃ janayiṣyati .. 41.18 ..

### [2.41.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.20)

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ caturviṃśaguṇātmakam.  
kṣetrajñasya pradhānasya puruṣasya prapatsyate .. 41.19 ..

### [2.41.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.21)

brahmāṇḍe prathamaḥ so'tha bhavitā ceśvaraḥ punaḥ.  
tato jñeyasya kṛtsnasya sarvabhūtapatiḥ śivaḥ .. 41.20 ..

### [2.41.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.22)

īśvaraḥ sarvvamuktānāṃ brahmā brahmamayo mahān.  
ādi devaḥ pradhānasyānugrahāya pravakṣyate .. 41.21 ..

### [2.41.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.23)

anādyau svayamutpannāvubhau sūkṣmau tu tau smṛtau .  
anādisaṃyogayutau sarvakṣetrajñameva ca .. 41.22 ..

### [2.41.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.24)

abuddhi pūrvakaṃ yuktau maśakau tu varau tadā.  
apratyayamanādyaṃ ca sthitāvudakamapsyaśaḥ .. 41.23 ..

### [2.41.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.25)

pravṛtte pūrvataḥ pūrvaṃ punaḥ sarge prapatsyate.  
ajñāguṇaiḥ pravarttante rajaḥsattvatamātmakam .. 41.24 ..

### [2.41.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.26)

pravṛttikāle rajasābhipannamahattvabhūtādiviśeṣyatāñca.  
viśeṣatāṃ cendriyatāñca yānti guṇāvasāne patibhirmanuṣyāḥ .. 41.25 ..

### [2.41.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.27)

satyābhidhyāyinastasya dhyāyinaḥ sannimittakam.  
rajaḥsattvatamā vyaktā vidharmmāṇaḥ parasparam .. 41.26 ..

### [2.41.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.28)

ādyante saṃprapatsyante kṣetratajjñāstu sarvaśaḥ.  
saṃsiddhakāryyakaraṇā utpadyante'bhimāninaḥ .. 41.27 ..

### [2.41.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.29)

sarve satvāḥ prapadyante hyavyaktātpūrvameva ca.  
prasūte yā ca suvahāḥ sādhikāścāpyasādhikā .. 41.28 ..

### [2.41.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.30)

saṃsarantastu te sarve stānaprakaraṇaiḥ saha.  
kāryyāṇi pratipatsyante utpadyante punaḥ punaḥ .. 41.29 ..

### [2.41.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.31)

guṇamātrātmakāścaiva dharmmādharmmau parasparam.  
ārapsantīha cānyonyaṃ vareṇānugraheṇa ca .. 41.30 ..

### [2.41.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.32)

sarve tulyāḥ prasṛṣṭārthaṃ sarggadau yānti vikriyām.  
guṇāstatpratidhāvante tasmāttattasya rocate .. 41.31 ..

### [2.41.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.33)

guṇāste yāni sarvāṇi prāk dṛṣṭeḥ pratipedire.  
tānyeva pratipadyante sṛṣṭamānāḥ punaḥ punaḥ .. 41.32 ..

### [2.41.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.34)

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmmādharmmāvṛtānṛte.  
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate .. 41.33 ..

### [2.41.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.35)

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrttiṣu.  
viprayogāśca bhūtānāṃ yuṇobhyaḥ saṃpravarttate .. 41.34 ..

### [2.41.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.36)

ityeṣa vo mayā khyātaḥ punaḥ sargaḥ samāsataḥ.  
samāsādeva vakṣyāmi brahmaṇo'tha samudbhavam .. 41.35 ..

### [2.41.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.37)

avyaktātkāraṇāttasmānnityātsadasadātmakāt.  
pradhāna puruṣābhyāntu jāyate ca maheśvaraḥ .. 41.36 ..

### [2.41.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.38)

sa punaḥ sambhāvayitā jāyate brahmasaṃjñitaḥ.  
sṛjate sa punarlokānabhimānaguṇātmakān .. 41.37 ..

### [2.41.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.39)

ahaṅkārastu mahatastasmādbhūtāni cātmanaḥ.  
yugapat sampravarttante bhūtānyevendriyāṇi ca.  
bhūtabhedāśca bhūtebhya iti sargaḥ pravarttate .. 41.38 ..

### [2.41.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.40)

vistarāvayavasteṣāṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam.  
kīrttitaṃ vo yathā pūrvaṃ tathaivābhyupadhāryyatām .. 41.39 ..

### [2.41.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.41)

etacchrutvā naimiṣeyāstadānīṃ lokotpattiṃ saṃsthitiṃ ca vyayañca.  
tasmin satre'vabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ puṇyaṃ lokamṛṣayaḥ prāpnuvanti .. 41.40 ..

### [2.41.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.42)

yathā yūyaṃ vidhivaddevatādīniṣṭvā caivāvabhṛthaṃ prāpya śuddhāḥ.  
tyaktvā dehānāyuṣo'nte kṛtārthānpuṇyām̐llokānprāpya yatheṣṭaṃ cariṣyatha .. 41.41 ..

### [2.41.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.43)

ete te naimiṣeyā vai iṣṭvā sṛṣṭvā ca vai tadā.  
jagmuścāvabhṛdhasnātāḥ svargaṃ sarve tu satriṇaḥ .. 41.42 ..

### [2.41.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.44)

viprāstathā yūyamapi ceṣṭvā bahuvidhairmakhaiḥ .  
āyuṣo'nte tataḥ svargaṃ gantāraḥ stha dvijottamāḥ .. 41.43 ..

### [2.41.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.45)

prakriyā prathame pāde kathāvastuparigrahaḥ.  
anuṣaṅga upodvāta upasaṃhāra eva ca .. 41.44 ..

### [2.41.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.46)

evametaccatuṣpādaṃ purāṇaṃ lokasammatam.  
uvāca bhagavān sākṣādvāyurlokahite rataḥ .. 41.45 ..

### [2.41.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.47)

naimiṣe satramāsādya munibhyo munisattamāḥ .  
tatprasādādasaṃdigdhaṃ bhūtotpattilayāni ca .. 41.46 ..

### [2.41.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.48)

prādhānikīmimāṃ sṛṣṭiṃ tathaiveśvarakāritām.  
samyagviditvā medhāvī na mohamadhigacchati .. 41.47 ..

### [2.41.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.49)

idaṃ yo brāhmaṇo vidvānitihāsaṃ purātanam.  
śrṛṇuyācchrāvayedvāpi tathādhyāpayate'pi ca .. 41.48 ..

### [2.41.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.50)

sthāneṣu sa mahendrasya modate śāśvatīḥ samāḥ.  
brahmasāyujyago bhūtvā brahmaṇā saha mokṣyate .. 41.49 ..

### [2.41.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.51)

teṣāṃ kīrttimatāṃ kīrttiṃ prajeśānāṃ mahātmanām.  
prathayanpṛthivīśānāṃ brahmabhūyāya gacchati .. 41.50 ..

### [2.41.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.52)

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca sammatam.  
kṛṣṇadvaipāyanenoktaṃ purāṇaṃ brahmavādinā .. 41.51 ..

### [2.41.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.53)

manvantareśvarāṇāṃ ca yaḥ kīrtiṃ prathayedimām.  
devatānāmṛṣīṇāñca bhūridraviṇatejasām.  
sa sarvairmucyate pāpaiḥ puṇyañca mahadāpnuyāt .. 41.52 ..

### [2.41.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.54)

yaścedaṃ śrāvayedvidvānsadā parvaṇi parvaṇi.  
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya kalpate .. 41.53 ..

### [2.41.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.55)

yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ.  
akṣayaṃ sārvakāmīyaṃ pitṝṃstaccopatiṣṭhati .. 41.54 ..

### [2.41.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.56)

yasmātpurā hyanantīdaṃ purāṇaṃ tena cocyate.  
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate .. 41.55 ..

### [2.41.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.57)

tathaiva triṣu varṇeṣu ye manuṣyāḥ pradhānataḥ.  
itihāsamimaṃ śrutvā dharmāya vidadhe matim .. 41.56 ..

### [2.41.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.58)

yāvantyasya śarīreṣu romakūpāṇi sarvaśaḥ.  
tāvatkoṭi sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate.  
brahmasāyujyago bhūtvā daivataiḥ saha modate .. 41.57 ..

### [2.41.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.59)

sarvvapāpaharaṃ puṇyaṃ pavitrañca yaśasvi ca.  
brahmā dadau śāstramidaṃ purāṇaṃ mātariśvane .. 41.58 ..

### [2.41.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.60)

tasmāccośanasā prāptaṃ tasmāccāpi bṛhaspatiḥ.  
bṛhaspatistu prevāca savitre tadanantaram .. 41.59 ..

### [2.41.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.61)

savitā mṛtyave prāha mṛtyuścendrāya vai punaḥ.  
indraścāpi vasiṣṭhāya so'pi sārasvatāya ca .. 41.60 ..

### [2.41.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.62)

sārasvatastridhāmne ca tridhāmā ca śaradvate.  
śaradvatastriviṣṭāya so'ntarikṣāya dattavān .. 41.61 ..

### [2.41.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.63)

varṣiṇe cāntarikṣo vai so'pi trayyāruṇāya ca.  
trayyāruṇo dhanañjaye sa ca prādātkṛtañjaye .. 41.62 ..

### [2.41.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.64)

kṛta ñjayāttṛṇañjayo bharadvājāya so'pyatha.  
gautamāya bharadvājaḥ so'pi niryyantare punaḥ .. 41.63 ..

### [2.41.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.65)

niryantarastu provāca tathā vājaśravāya ca.  
sa dadau somaśūṣmāya sa dadau tṛṇabindave .. 41.64 ..

### [2.41.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.66)

tṛṇabindustu dakṣāya dakṣaḥ provāca śaktaye.  
śakteḥ parāśaraścāpi garbhasthaḥ śrutavānidam .. 41.65 ..

### [2.41.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.67)

parāśarājjātukarṇastasmāddvaipāyanaḥ prabhuḥ.  
dvaipāyanātpunaścāpi mayā prāptaṃ dvijottamāḥ .. 41.66 ..

### [2.41.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.68)

śāṃśapāyana uvāca ..

### [2.41.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.69)

mayā vai tatpunaḥ proktaṃ putrāyāmitabuddhaye.  
ityeva vācā brahmādiguruṇā samudāhṛtā .. 41.67 ..

### [2.41.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.70)

namaskāryyaśca guravaḥ prayatnena manīṣibhiḥ.  
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ sarvārthasādhakam .. 41.68 ..

### [2.41.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.71)

pāpaghnaṃ niyamenedaṃ śrotavyaṃ brāhmaṇaiḥ sadā.  
nāśucau nāpi pāpāya nāpyasaṃvatsaroṣite .. 41.69 ..

### [2.41.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.72)

nāśraddadhānāviduṣe nāputrāya kathañcana.  
nāhitāya pradātavyaṃ pavitramidamuttamam .. 41.70 ..

### [2.41.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.73)

avyaktaṃ vai yasya yoniṃ vadanti vyaktaṃ dehaṃ kālamantargatañca .  
vahniṃ vakraṃ candra sūryyau ca netre diśaḥ śrotre ghrāṇamāhuśca vāyum .. 41.71 ..

### [2.41.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.74)

vāyo vedāṃścāntarikṣaṃ śarīraṃ kṣitiṃ pādau tārakā romakūpān .  
sarvāṇi cāṅgāni tathaiva tāni vidyāssarvā yasya pucchaṃ vadanti .. 41.72 ..

### [2.41.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.75)

taṃ devadevaṃ jananaṃ janānāṃ sarvveṣu lokeṣu pratiṣṭhitañca.  
varaṃ varāṇāṃ varadaṃ maheśvaraṃ brahmāṇamādiṃ prayato namasye .. 41.73 ..

### [2.41.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41.76)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte sṛṣṭivarṇanaṃ nāma ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ .. 41 .. \*

## Linked texts (1)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.3.4.1) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.41) · Pramāṇa
