Vayupurana 2.42: adhyāyaḥ 42
Vāyupurāṇa 2.42
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 42
2.42.1
..śaunakādiṛṣaya ūcuḥ..
2.42.2
sūta sūta mahābhāga tvayā bhagavatā satā.
vyāsaprasādādhigataśāstrasambodhanena ca .. 42.1 ..
2.42.3
aṣṭādaśapurāṇāni setihāsāni cānagha.
upakramopasaṃhāra vidhinoktāni kṛtsnaśaḥ .. 42.2 ..
2.42.4
caturdaśasahasraṃ ca mātsyaṃ proktamatisphuṭam.
tatsaṃkhyakaṃ bhaviṣyañca proktaṃ pañcaśatādhikam .. 42.3 ..
2.42.5
mārkaṇḍeyaṃ mahāramyaṃ proktaṃ navasahasrakam.
kathitaṃ brahmavaivarttamaṣṭādaśasahasrakam .. 42.4 ..
2.42.6
śatottarañca brahmāṇḍaṃ sūryasaṃkhyāsahasrakam .
atha bhāgavataṃ divyamaṣṭādaśasahasrakam .. 42.5 ..
2.42.7
sahasrāṇi daśaivoktaṃ purāṇaṃ brahmanāmakam.
ayutaślokaghaṭitaṃ purāṇaṃ vāmanābhidham .. 42.6 ..
2.42.8
tathaivāyuta saṃkhyātaṃ ṣaṭśatādhikamādikam.
trayoviṃśatisāhasramanilaṃ tadgataṃ śubham .. 42.7 ..
2.42.9
trayoviṃśatisāhasraṃ nāradīyamudāhṛtam .
ekonaviṃśasāhasraṃ vainateyamudāhṛtam .. 42.8 ..
2.42.10
sahasrapañcapañcāśatproktaṃ pādmaṃ suvistaram.
saptadaśasahasrantu kūrmaṃ proktaṃ manoharam .. 42.9 ..
2.42.11
caturviṃśati sāhasraṃ saukaraṃ paramādbhutam.
ekāśītisahasrāṇi skāndamuktaṃ suvistṛtam .. 42.10 ..
2.42.12
evamaṣṭādaśoktāni purāṇāni bṛhanti ca.
purāṇeṣveṣu bahavo dharmāste vinirūpitāḥ .. 42.11 ..
2.42.13
rāgiṇāñca virāgāṇāṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām
gṛhasthānāṃ vanasthānāṃ strīśūdrāṇāṃ viśeṣataḥ .. 42.12 ..
2.42.14
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ ye ca saṅkarajātayaḥ.
gaṅgādyā yā mahānadyo yajñavratatapāṃsi ca .. 42.13 ..
2.42.15
anekavidhadānāni yamāśca niyamaiḥ saha.
yogadharmā bahuvidhāḥ sāṃkhyā bhāgavatāstathā .. 42.14 ..
2.42.16
bhaktimārgā jñānamārgā vairāgyānilanīrajāḥ.
upāsanavidhiścoktaḥ karmasaṃśuddhicetasām .. 42.15 ..
2.42.17
brāhmaṃ śaivaṃ vaiṣṇavaṃ ca sauraṃ śāktaṃ tathārhatam.
ṣaḍdarśanāni coktāni svabhāvaniyatāni ca .. 42.16 ..
2.42.18
etadanyacca vividhaṃ purāṇeṣu nirupitam.
ataḥ paraṃ kimapyasti na vā boddhavyamuttamam .. 42.17 ..
2.42.19
na jñāyeta yadi vyāso gopayedatha vā bhavān .
atra naḥ saṃśayaṃ chindhi pūrṇaḥ paurāṇiko yataḥ .. 42.18 ..
2.42.20
sūta uvāca..
2.42.21
śrṛṇu śaunaka vakṣyāmi praśramenaṃ sudurlabham.
atigopyataraṃ divyamanākhyeyaṃ pracakṣate .. 42.19 ..
2.42.22
parāśarasuto vyāsaḥ kṛtvā paurāṇikīṃ kathām.
sarvavedārthaghaṭitāṃ cintayāmāsa cetasi .. 42.20 ..
2.42.23
varṇāśramavatāṃ dharmo mayā samyagudāhṛtaḥ.
muktimārgā bahuvidhā uktā vedāvirodhataḥ .. 42.21 ..
2.42.24
jīveśvarabrahmabhedo nirastaḥ sūtranirṇaye.
nirūpitaṃ paraṃ brahma śrutiyuktavicārataḥ .. 42.22 ..
2.42.25
akṣaraṃ paramaṃ brahma paramātmā paraṃ padam.
yadarthaṃ brahmacaryādivānaprasthayativratam .. 42.23 ..
2.42.26
ācaranti mahāprājñā dhāraṇāñca pṛthagvidhām.
āsanaṃ prāṇarodhaśca pratyāhāraśca dhāraṇā .. 42.24 ..
2.42.27
dhyānaṃ samādhiretāni yamaiśca niyamaiḥ saha.
aṣṭāṅgāni yadarthañca caranti munipuṅgavāḥ .. 42.25 ..
2.42.28
yadarthaṃ karma kurvanti vedājñāmātratatparāḥ.
parārpaṇadhiyā samyag niṣkāmāḥ kalilojjhitāḥ .. 42.26 ..
2.42.29
yajjñaptaye nirākarttuṃ pāpācaraṇamātmanaḥ.
gaṅgāditīrthacaryāṇi niṣevante śucivratāḥ .. 42.27 ..
2.42.30
tadbrahma paramaṃ śuddhamanādyantamanāmayam.
nityaṃ sarvagataṃ sthāṇu kūṭasthaṃ kūṭavirjitam .. 42.28 ..
2.42.31
sarvendriyacarābhāsaṃ prākṛtendriyavarjitam.
dikkālādyanavacchinnaṃ nityaṃ cinmātramavyayam .. 42.29 ..
2.42.32
adhyāstaṃ sarpavadyatra viśvametatprakāśate.
viśvasminnapi cānveti nirvikāraśca rajjuvat .. 42.30 ..
2.42.33
samyagvicāritaṃ yadvatphenormibudbudodakam.
tathā vicāritaṃ brahma viśvasmānna pṛthagbhavet .. 42.31 ..
2.42.34
sarvaṃ brahmaiva nānātvaṃ nāstīti nigamā jaguḥ.
yasmādbhavanti brahmāṇḍa koṭayo na bhavanti ca .. 42.32 ..
2.42.35
yadunmeṣanimeṣābhyāṃ jagatāṃ pralayodayau.
bhavetāṃ yā parā śaktiryadādhāratayā sthitā .. 42.33 ..
2.42.36
yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ yadidaṃ smṛtam.
yadajñānājjagadbhāti yasmin jñāte jaganna hi .. 42.34 ..
2.42.37
asatyaṃ yajjaḍaṃ duḥkhamavastviti nirūpitam.
viparītamato yadvai saccidānandamūrttikam .. 42.35 ..
2.42.38
jīve jāgrati viśvākhyaṃ svapne yattaijasaṃ smṛtam .
suṣuptau prājñasaṃjñaṃ tatsarvāvasthāsu saṃsmṛtam .. 42.36 ..
2.42.39
yaccakṣuṣāṃ cakṣuratha śrotrāṇāṃ śrotramasti ca.
tvak tvacāṃ rasanaṃ tasya prāṇaṃ prāṇasya yadviduḥ .. 42.37 ..
2.42.40
buddhirjñānena ca prāṇāḥ kriyāśaktyā nirantaram.
yanneśiri samabhyetuṃ jñātuṃ ca paramārthataḥ .. 42.38 ..
2.42.41
rajjāvahirmarau vāri nīlimā gagane yathā.
asadviśvamidaṃ bhāti yasminnajñānakalpitam .. 42.39 ..
2.42.42
ghaṭāvacchinna evāyaṃ mahākāśo vibhidyate.
kāryopādhiparicchinnaṃ tadvadyajjīvasaṃjñikam .. 42.40 ..
2.42.43
māyayā citrakāriṇyā vicitraguṇaśīlayā .
brahmāṇḍaṃ citramatulaṃ yasmin bhittāvivārpitam .. 42.41 ..
2.42.44
dhāvato'nyānatikrāntaṃ vadato vāgagocaram .
vedavedāntasiddhāntairvinirṇītaṃ tadakṣaram .. 42.42 ..
2.42.45
akṣarānna paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ .
ityevaṃ śrūyate vede bahudhāpi vicārite .. 42.43 ..
2.42.46
akṣarasyātmanaścāpi svātmarūpatayā sthitam.
paramānandasandoharūpamānanda vigraham .. 42.44 ..
2.42.47
līlāvilāsarasikaṃ ballavīyūthamadhyagam.
śikhipicchakirīṭena bāsvadratnacitena ca .. 42.45 ..
2.42.48
ullasadvidyudāṭopakuṇḍalābhyāṃ virājitam.
karṇopāntacarannetrakhañjarīṭamanoharam .. 42.46 ..
2.42.49
kuñjakuñjapriyāvṛndavilāsaratilampaṭam.
pītāmbaradharaṃ divyaṃ candanālepamaṇḍitam .. 42.47 ..
2.42.50
adharāmṛta saṃsiktaveṇunādena vallavīḥ.
mohayantañcidānandamanaṅgamadabhañjanam .. 42.48 ..
2.42.51
koṭikāmakalāpūrṇaṃ koṭicandrāṃśunirmalam.
trirekhakamṭhavilasadratnaguñjāmṛgā kulam .. 42.49 ..
2.42.52
yamunāpuline tuṅge tamālavanakānane.
kadambacampakāśokapārijātamanohare .. 42.50 ..
2.42.53
śikhipārāvataśukapikakolāhalākule.
nirodhārthaṃ gavāmeva dhāvamānamitastataḥ .. 42.51 ..
2.42.54
rādhāvilāsarasikaṃ kṛṣṇākhyaṃ puruṣaṃ param.
śrutavānasmi vedebhyo yatastadgocaro'bhavat .. 42.52 ..
2.42.55
evaṃ brahmaṇi cinmātre nirguṇe bhedavarjite.
golokasaṃjñike kṛṣṇo dīvyatīti śrutaṃ mayā .. 42.53 ..
2.42.56
nātaḥ parataraṃ kiñcinnigamāgamayorapi.
tathāpi nigamo vakti hyakṣarāt parataḥ paraḥ .. 42.54 ..
2.42.57
golokavāsī bhagavānakṣarātpara ucyate.
tasmādapi paraḥ ko'sau gīyate śrutibhiḥ sadā .. 42.55 ..
2.42.58
uddiṣṭo veda vacanairviśeṣo jñāyate katham.
śrutervārtho'nyathā bodhyaḥ paratastvakṣarāditi .. 42.56 ..
2.42.59
śrutyarthe saṃśayāpanno vyāsaḥ satyavatīsutaḥ.
vicārayāmāsa ciraṃ na prapede yathātatham .. 42.57 ..
2.42.60
sūta uvāca..
2.42.61
vicārayannapi munirnāpa vedārthaniścayam.
vedo nārāyaṇaḥ sākṣādyatra muhyanti sūrayaḥ .. 42.58 ..
2.42.62
tathāpi mahatīmārttiṃ satāṃ hṛdayatāpinīm.
punarvicārayāmāsa kaṃ vrajāmi karomi kim .. 42.59 ..
2.42.63
paśyāmi na jagatyasminsarvajñaṃ sarvadarśanam.
ajñātvā'nyatamaṃ loke sandehavinivarttakam .. 42.60 ..
2.42.64
meroḥ kuhariṇīṃ gatvā cacāra paramaṃ tapaḥ.
yatra kārttasvarakphūrjajjyotsnājālairnirantaram .. 42.61 ..
2.42.65
sadā prabādhate viṣvaktamaḥstomaṃ dṛśantudam.
cakāste yatra paramaṃ kāntāramatisundaram .. 42.62 ..
2.42.66
nānādrumalata ---tpakṣinināditam.
kṣutpipāsābhayakrodhatāpaglānivivarjitam .. 42.63 ..
2.42.67
jalāśayairbahuvidhaiḥ padminīkhaṇḍamaṇḍitaiḥ .
jātarūpaśilānaddhataṭasañcārapākṣa .. 42.64 ..
2.42.68
yuktamambhoja pavanaiḥ sevyamānaṃ samantataḥ.
śivairadhyāsitambhāvairhiṃsraiḥ sattvaiḥ samujjhitam .. 42.65 ..
2.42.69
nirjanaṃ divyalatikāpriyakhaṇḍavarājitam.
śūkaiḥ pārāvatai rhṛdyairunmadanmattakokilam .. 42.66 ..
2.42.70
utpatatpadmarajasāṃ paṭalāmodadiṅmukham.
tatrāpi kāñcinī divyā guhā paramaśobhanā .. 42.67 ..
2.42.71
tāṃ praviśya jitā hāro jitacitto jitāsanaḥ.
sasmāra vedāṃścaturastadekāgramanā muniḥ .. 42.68 ..
2.42.72
trayī jagāma śaradāṃ śatasya smarato'sya hi .
prādurāsaṃstato vedāścatvāraścārudarśanāḥ .. 42.69 ..
2.42.73
sphuratpadmapalāśākṣā jaṭāmukuṭadhāriṇaḥ.
kuśamuṣṭikarāmbhojā mṛgatvaṅmaṇḍitāṃsakāḥ .. 42.70 ..
2.42.74
svaraiḥ ṣoḍaśabhiḥ klṛpta vadanāḥ praṇavāntarāḥ.
kacavargodbhavairvarṇaiḥ pañcāvayavapāṇayaḥ .. 42.71 ..
2.42.75
pavargadakṣacaraṇā vāmapādāstavargataḥ.
ātarantyantavarṇāśca yeṣāṃ kukṣidvayātmakau .. 42.72 ..
2.42.76
nābhinidrāḥ kāntapṛṣṭhā modarā yaralavotkacāḥ.
agnidakṣāṃśarucirā dharāgrīvā bhṛtāsakāḥ .. 42.73 ..
2.42.77
antasthasandhisaṃsthānā vaikharīvāgvijṛmbhitāḥ.
apaśyanmathurāmeṣāṃ hṛdayāmbhojakalpitām .. 42.74 ..
2.42.78
harerbhagavataḥ sākṣādāvirbhāvasthalī hi sā.
kāśīmapaśyadbhrūmadhye māyāmādhārasaṃsthitām .. 42.75 ..
2.42.79
liṅgadeśe tataḥ kāñcīmavantīṃ nābhimaṇḍale .
kaṇṭhasthāṃ dvārakāmeṣāṃ prayāgaṃ prāṇagaṃ tathā .. 42.76 ..
2.42.80
savyāpasavyayosteṣāṃ gaḍgā'pi yamunā nadī .
madhye sarasvatī sākṣādgayākṣetraṃ tathānane .. 42.77 ..
2.42.81
hanugrīvāmadhyagataṃ prabhāsakṣetramuttamam.
badaryyāśramameteṣāṃ brahmarandhre dadarśa ha .. 42.78 ..
2.42.82
pauṇḍravardhananepālapīṭhaṃ nayanayoryuge.
pīṭhaṃ pūrṇagiriṃnāma lalāṭe samadṛśyata .. 42.79 ..
2.42.83
kaṇṭhe ca mathurāpīṭhaṃ kāñcīpīṭhaṃ kaṭisthitam.
jālandharaṃ tathā pīṭhaṃ stanadeśeṣvadṛśyata .. 42.80 ..
2.42.84
bhṛgupīṭhaṃ karṇadeśe hyayodhyāṃ nāsikāpuṭe.
brahmarandhre sthitaṃ brāhyaṃ śaivaṃ sīmantasīmani .. 42.81 ..
2.42.85
śāktaṃ jihvāgra dhiṣaṇaṃ vaiṣṇavaṃ hṛdayāmbuje.
sauraṃ cakṣuḥpradeśasthaṃ bauddhañchāyāsu saṅgatam .. 42.82 ..
2.42.86
sautrāmaṇiṃ kaṇṭhadeśe paśubandhamathorasi.
vājapeyaṃ kaṭitaṭe hyagnihotraṃ tathānane .. 42.83 ..
2.42.87
aśvamedhaṃ kaṭitaṭe naramedhamathodare.
rājasūyaṃ śirodeśe āvasathyaṃ tathā'dhare .. 42.84 ..
2.42.88
ūrddhvoṣṭhe dakṣiṇāgniñca gārhapatyaṃ mukhāntare.
havyaṃ śrutau mantrabhedāṃstathā romasvavasthitān.
bhṛtyairiva mahārājaṃ purāṇairnyāyamiśritaiḥ .. 42.85 ..
2.42.89
saṃhitābhiśca tantraiśca pṛthakpṛthagupāsitān.
karma jñānopāsanābhirjanānugrahakārakān .. 42.86 ..
2.42.90
dṛṣṭvā suvismitamanā muniḥ kṛṣṇo babhūva tān .
brahmatejomayāndivyāṃstapato'rkānivacyutān.
jlato'gnī nivodarkānkoṭīndusamadarśanān .. 42.87 ..
2.42.91
vavande sahasotthāya daṇḍavatpatito muniḥ.
kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'haṃ kṛtārtho'hamitīrayan .. 42.88 ..
2.42.92
adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ manaḥ.
adya me saphalañcāyuryadbhavanto'kṣigocarāḥ .. 42.89 ..
2.42.93
alaukikaṃlaukikañca yat kiñcidapi vidyate.
na tadvo'viditaṃ vedyaṃ bhūta bhavyaṃ bhavacca yat .. 42.90 ..
2.42.94
na pravṛttiphalā yūyaṃ darśayanto'pi tānsadā.
yadṛcchākarasaṅkocavidhānāyeha rāgiṇām .. 42.91 ..
2.42.95
prapañcasyāpi mithyātve brahmatve vā nidhītarau.
na mṛṣārāgaviṣayau tatsaṅkocavidhikṣayau .. 42.92 ..
2.42.96
ato lokahitairnūnaṃ paramārthanirūpaṇe.
svoktāḥ svargādiviṣayāḥ naśvarā iti ninditāḥ .. 42.93 ..
2.42.97
adhikārivibhedena karmajñānopadeśataḥ.
trātaṃ sarvaṃ jagannūnaṃ śabdabrahmātmamūrttibhiḥ .. 42.94 ..
2.42.98
ato'haṃ praṣṭumicchami bhavantaścetkṛpālavaḥ .
karmaṇāṃ phalamādiṣṭaṃ sargaḥ kāmaikacetasām .. 42.95 ..
2.42.99
īśārpitadhiyāṃ puṃsāṃ kṛtasyāpi ca karmaṇaḥ.
cittaśuddhistato jñānaṃ mokṣaśca tadanantaram .. 42.96 ..
2.42.100
mokṣo brahmaikyamityevaṃ saccidānandameva yat.
sarvaṃ samāpyate tasmiñjñāte yaddhi kṛtākṛtam .. 42.97 ..
2.42.101
yanniḥsaṅgaṃ cidākāśaṃ jñānarūpamasaṃvṛtam.
nirīhamacalaṃ śuddhamaguṇaṃ vyāpakaṃ smṛtam .. 42.98 ..
2.42.102
vikāreṣu vinaśyatsu nirvikāraṃ na naśyati.
yathāndhatamasā vyāptalokasya ravirojasā .. 42.99 ..
2.42.103
lohasyeva maṇistadvadaraṇiścānale yathā.
yadābhāsena sā sattāṃ pratipadya vijṛmbhate .. 42.100 ..
2.42.104
jīveśvarādirūpeṇa viśvākāreṇa cāpyaho.
tasyāmapi pralīnāyāṃ kūṭasthañca yadekalam .. 42.101 ..
2.42.105
bhavadbhirevaṃ nirṇītaṃ tattathaiva na saṃśayaḥ.
tathāpi mama jijñāsā varttate kevalaṃ hṛdi .. 42.102 ..
2.42.106
ato'pi paramaṃ kiñcidvarttate kila vā na vā.
tadvadantu mahābhāgā bhavantastattvadarśanāḥ .. 42.103 ..
2.42.107
yacchravaḥ phalameveha januṣo me kṛtārthatā.
evaṃ bruvantamanaghaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam.
sādhu sādhviti saṅkīrtya pratyūcu rnigamā vacaḥ .. 42.104 ..
2.42.108
vedā ūcuḥ ..
2.42.109
sādhu sādhu mahāprājñā viṣṇurātmā śarīriṇām.
ajo'pi janma sampadya lokānugrahamīhase .. 42.105 ..
2.42.110
anyathā te na ghaṭate saṃsārakarmmabandanam.
aspṛṣṭo māyayā devyā kadācijjñānagūhayā .. 42.106 ..
2.42.111
bibharṣi svecchayā rūpaṃ svecchayaiva nigūhase.
asmatsammata evārtho bhavatā sampradarśitaḥ .. 42.107 ..
2.42.112
purāṇeṣvitihāseṣu sūtreṣvapi ca naikadhā.
akṣaraṃ brahma paramaṃ sarvakāraṇakāraṇam .. 42.108 ..
2.42.113
tasyātmano'pyātma bhāvatayā puṣpasya gandhavat.
rasavadvā sthitaṃ rūpamavehi paramaṃ hi tat .. 42.109 ..
2.42.114
anubhūtaṃ tadasmābhirjāte prākṛtike laye.
akṣarātparatastasmādyatparaṃ kevalo rasaḥ .
na ca tatra vayaṃ śaktāḥ śabdātīte tadātmakāḥ .. 42.110 ..
2.42.115
iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte vyāsasaṃśayāpanodanaṃ nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ .. 42 ..
Linked texts (1)
- Purāṇasaṃhitā — Vyāsa, Sanskrit