<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Purāṇas](https://indike.org/pramana/in.purana) › [Vayupurana](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu) › 2.5

# Vayupurana 2.5: adhyāyaḥ 5

Vāyupurāṇa 2.5

- **Language:** Sanskrit

### adhyāyaḥ 5

### [2.5.1](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.1)

..ṛṣaya ūcuḥ ..

### [2.5.2](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.2)

devānāṃ dānavānāñca daityānāñcaiva sarvaśaḥ.  
utpattiṃ vistareṇeha brūhi vaivasvate'ntare .. 5.1 ..

### [2.5.3](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.3)

..sūta uvāca..

### [2.5.4](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.4)

dharmasya tāvadvakṣyāmi nisargaṃ taṃ nibodhata.  
arundhatī vasuryāmī lambā bhānurmarutvatī .. 5.2 ..

### [2.5.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.5)

saṅkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvā tathaiva ca.  
dharmapatnyo daśatvetā dakṣaḥ prācetaso dadau .. 5.3 ..

### [2.5.6](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.6)

sādhyā putrāṃstu dharmasya sādhyān dvādaśa jajñire.  
sādhyā nāma mahābhāgāśchandajā yajñabhāginaḥ.  
devebhyastān parān devān devajñāḥ paricakṣire .. 5.4 ..

### [2.5.7](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.7)

brahmaṇo vai mukhāt sṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā.  
sarve mantraśarīrāste smṛtā manvantareṣviha .. 5.5 ..

### [2.5.8](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.8)

darśaśca paurṇamāsaśca bṛhadyacca rathantaram .  
cittiścaiva vicittiśca ākūtiḥ kūtireva ca .. 5.6 ..

### [2.5.9](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.9)

vijñātā caiva vijñāto mano yajñaśca te smṛtāḥ .  
nāmānyetāni teṣāṃ vai jayānāṃ prathitāni ca .. 5.7 ..

### [2.5.10](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.10)

brahmaśāpena te jātāḥ punaḥ svāyambhuve jitāḥ.  
svārociṣe vai tuṣitāḥ satyāścaivottame punaḥ .. 5.8 ..

### [2.5.11](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.11)

tāmase harayo nāma vaikuṇṭhā raivatāntare.  
sādhyāśca cākṣuṣe nāmnā chandajā jajñire surāḥ .. 5.9 ..

### [2.5.12](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.12)

dharmaputrā mahābhāgāḥ sādhyā ye dvādaśāmarāḥ.  
pūrvaṃ sma anusūyante cākṣuṣasyāntare manoḥ .. 5.10 ..

### [2.5.13](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.13)

svārociṣe'ntare'tītā devā ye vai mahaujasaḥ.  
tuṣitā nāma te'nyonyamūcurvai cākṣuṣe'ntare .. 5.11 ..

### [2.5.14](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.14)

kiñcicchiṣṭe tadā tasmin devā vai tuṣitā'bhruvan.  
itaretaraṃ mahābhāgān vayaṃ sādhyān praviśya vai.  
manvantare bhaviṣyāmastannaḥ śreyo bhaviṣyati .. 5.12 ..

### [2.5.15](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.15)

evamuktvātu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ.  
tasmāddvādaśasambhūtān dharmān svāyambhuvāt punaḥ .. 5.13 ..

### [2.5.16](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.16)

naranārāyaṇau tatra jajñāte punareva hi.  
vipaścidindro yaścāsīttathā satyo hariśca tau.  
svārociṣe'ntare pūrvamāstāntau tuṣitau surau .. 5.14 ..

### [2.5.17](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.17)

tuṣitānāntu sādhyatve nāmānyetāni vakṣyate.  
mano'numantā prāṇaśca naro yānaśca vīryavān .. 5.15 ..

### [2.5.18](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.18)

cittirhayo nayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā.  
prabhavo'tha vibhuścaiva sādhyā dvādaśa jajñire .. 5.16 ..

### [2.5.19](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.19)

svāyambhuve'ntare pūrvaṃ tataḥ svārociṣe punaḥ.  
nāmānyāsan punastāni tuṣitānāṃ nibodhata .. 5.17 ..

### [2.5.20](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.20)

prāṇo'pānastathodānaḥ samāno vyāna eva ca.  
cakṣuḥ śrotraṃ tathā prāṇaḥ sparśo buddhirmanastathā .. 5.18 ..

### [2.5.21](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.21)

prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca.  
nāmānyetāni pūrvantu tuṣitānāṃ smṛtāni ha .. 5.19 ..

### [2.5.22](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.22)

vasostu vasavaḥ putrāḥ sādhyānāmanujāḥ smṛtāḥ .  
dharo dhruvaśca somaśca āpaścaivānalo'nilaḥ.  
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo'ṣṭau prakīrttitāḥ .. 5.20 ..

### [2.5.23](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.23)

dharasya putro draviṇo hutahavyavahastathā.  
dhruvaputro bhavo nāmnā kālo lokaprakālanaḥ .. 5.21 ..

### [2.5.24](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.24)

somasya bhagavān varcā budhaśca grahabodhanaḥ.  
rohiṇyāṃ tau samutpannau triṣu lokeṣu viśrutau .. 5.22 ..

### [2.5.25](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.25)

dhārormikalilāścaiva trayaścandramasaḥ sutāḥ.  
āpasya putro vaitaṇḍyaḥ śamaḥ śāntastathaiva ca .. 5.23 ..

### [2.5.26](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.26)

skandaḥ sanatkumāraśca jajñe pādena tejasaḥ.  
agniputraḥ kumārastu śarastambe vyajāyata.  
tasya śākho viśakhaśca naigameyaśca pṛṣṭhajāḥ .. 5.24 ..

### [2.5.27](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.27)

anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ.  
avijñātagatiścaiva dvau putrāvanilasya ca .. 5.25 ..

### [2.5.28](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.28)

pratyūṣasya viduḥ putra ṛṣirnāmnā tu devalaḥ.  
dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau .. 5.26 ..

### [2.5.29](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.29)

bṛhaspatestu bhaginī varastrī brahmacāriṇī.  
yogasiddhā jagatkṛtsnamasaktā vicaratyuta .. 5.27 ..

### [2.5.30](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.30)

prabhāsasya tu yā bhāryā vasūnāmaṣṭamasya ha.  
viśvakarmā sutastasyā jātaḥ śilpiprajāpatiḥ .. 5.28 ..

### [2.5.31](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.31)

sa karttā sarvaśilpānāṃ tridaśānāñca varddhakiḥ.  
bhūṣaṇānāñca sarveṣāṃ karttā kārayitā ca saḥ .. 5.29 ..

### [2.5.32](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.32)

sarveṣāñca vimānāni daivatānāṃ karoti saḥ.  
mānuṣāścopajīvanti yasya śilpāni śilpinaḥ .. 5.30 ..

### [2.5.33](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.33)

viśvedevāstu viśvāyā jajñire daśa viśrutāḥ.  
kraturdakṣaḥ śravaḥ satyaḥ kālaḥ kāmo dhunistathā .. 5.31 ..

### [2.5.34](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.34)

kuruvān prabhavāṃścaiva rocamānaśca te daśa.  
dharmaputrāḥ smṛtā hyete viśvāyāṃ jajñire śubhāḥ .. 5.32 ..

### [2.5.35](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.35)

marutvatyāṃ marutvanto bhānavo bhānujāḥ smṛtāḥ .  
muhūrttāśca muhūrttāyāṃ ghoṣaṃ lambā vyajāyata .. 5.33 ..

### [2.5.36](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.36)

saṅkalpāyāntu saṃjajñe vidvān saṅkalpa eva ca.  
nāgavīthyastu jāmyāñca pathatrayasamāśritāḥ .. 5.34 ..

### [2.5.37](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.37)

pṛthivīviṣayaṃ sarvamarundhatyāṃ vyajāyata.  
eṣa sargaḥ samākhyāto vidvān dharmasya śāśvataḥ .. 5.35 ..

### [2.5.38](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.38)

muhūrttāścaiva tithyaśca patibhiḥ saha suvratāḥ.  
nāmataḥ saṃpravakṣyāmi bruvato me nibodhata .. 5.36 ..

### [2.5.39](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.39)

ahorātravibhāgaśca nakṣatrāṇi samāsataḥ.  
muhūrttāḥ sarvanakṣatrā ahorātravidastathā .. 5.37 ..

### [2.5.40](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.40)

ahorātrakalānāntu ṣaṭ‌śatītyadhikā smṛtā.  
ravergativiśeṣeṇa sarveṣu ṛtumicchataḥ .. 5.38 ..

### [2.5.41](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.41)

tato vedavidaścaitāṃ tithimicchanti parvasu.  
aviśeṣeṣu kāleṣu yojyaḥ sa pitṛdānataḥ .. 5.39 ..

### [2.5.42](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.42)

raudraḥ sārvastathā maitraḥ piṇḍyavāsava eva ca.  
āpyo'tha vaiśvadevaśca brāhmo madhyāhnasaṃśritaḥ .. 5.40 ..

### [2.5.43](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.43)

prājāpatyastathā aindrastathendro niṛtistathā.  
vāruṇaśca tathāryamṇo bhāgāścāpi dināśritāḥ .. 5.41 ..

### [2.5.44](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.44)

ete dinamuhūrttāśca divākaravinirmitāḥ.  
śaṅkucchāyāniśeṣeṇa vodetavyāḥ pramāṇataḥ .. 5.42 ..

### [2.5.45](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.45)

ajāstathāhirbudhnyaśca pūṣā hi yamadevatāḥ.  
āgneyaścāpi vijñeyaḥ prājāpatyastathaiva ca .. 5.43 ..

### [2.5.46](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.46)

brahmasaumyastathādityo bārhaspatyo'tha vaiṣṇavaḥ.  
sāvitro'tha tathā tvāṣṭro vāyavyaśceti saṃgrahaḥ .. 5.44 ..

### [2.5.47](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.47)

ekarātrimuhūrttāḥ syuḥ kramoktā daśa pañca ca.  
indorgatyudayā jñeyā nālikāḥ pādikāstathā.  
kālāvasthāsvigāstvete muhūrtā devatāḥ smṛtāḥ .. 5.45 ..

### [2.5.48](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.48)

sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni vihitāni ca.  
dakṣiṇottaramadhyāni tāni vidyādyathākramam .. 5.46 ..

### [2.5.49](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.49)

sthānaṃ jāradgavaṃ madhye tathairāvatamuttaram.  
vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirddiṣṭamiha tattvataḥ .. 5.47 ..

### [2.5.50](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.50)

aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthiriti smṛtā .  
puṣyo'śleṣā punarvasū vīthirairāvatī matā.  
tisrastu vīthayo hyetā uttare mārga ucyate .. 5.48 ..

### [2.5.51](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.51)

pūrvottare phālgunyau ca maghā caivāryamī smṛtā .  
hastacitre tathā svātī govīthītyabhiśabdhitā .. 5.49 ..

### [2.5.52](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.52)

jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī smṛtā.  
etāstu vīthayastisro madhyame mārga ucyate .. 5.50 ..

### [2.5.53](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.53)

mūlañcāṣāḍhe dve cāpi ajavīthyabhiśabditā .  
śravaṇañca dhaniṣṭhā ca gārgī śatabhiṣaktathā .. 5.51 ..

### [2.5.54](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.54)

vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrtitā.  
smṛtā vīthyastu tisrastā mārge vai dakṣiṇe budhaiḥ .. 5.52 ..

### [2.5.55](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.55)

saptaviṃśattu yāḥ kanyā dakṣaḥ somāya tā dadau.  
sarvā nakṣatranāmnyastā jyotiṣe caiva kīrttitāḥ.  
tāsāmapatyānyabhavan dīptānyamitatejasā .. 5.53 ..

### [2.5.56](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.56)

yāstu śeṣāstadā kanyāḥ pratijagrāha kaśyapaḥ.  
caturdaśa mahābhāgāḥ sarvāstā lokamātaraḥ .. 5.54 ..

### [2.5.57](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.57)

aditirditirdanuḥ kālā ariṣṭā surasā tathā.  
surabhirvinatā caiva tāmrā krodhavaśā irā.  
kadrurmuniśca dharmajñaḥ prajāstāsāṃ nibodhata .. 5.55 ..

### [2.5.58](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.58)

cāriṣṇave'ntare'tīte ye dvādaśa purogamāḥ.  
vaikuṇṭhānāma te sātryā babhūvuścākṣuṣe'ntare .. 5.56 ..

### [2.5.59](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.59)

upasthite'ntare hyasmin punarvaivasvatasya ha.  
ārādhitā hyadityā te sametyāhuḥ parasparam .. 5.57 ..

### [2.5.60](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.60)

etāmeva mahābhāgāmaditiṃ saṃpraviśya vai.  
vaivasvate'ntare hyasmin yogādarddhena cetasaḥ .. 5.58 ..

### [2.5.61](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.61)

gacchāmaḥ putratāmasyāstannaḥ śreyo bhaviṣyati.  
adityāstu prasūtānāmādityatvaṃ bhaviṣyati .. 5.59 ..

### [2.5.62](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.62)

evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ.  
jajñire dvādaśādityā mārīcāt kaśyapātpunaḥ .. 5.60.  
śatakratuśca viṣṇuśca jajñāte punareva hi .  
vaivasvate'ntare hyasmin naranārāyaṇau surau .. 5.61 ..

### [2.5.63](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.63)

teṣāmapi hi devānāṃ nidhanotpattirucyate.  
yathā sūryasya loke'smin udayāstamayāvubhau.  
prajāpateśca viṣṇośca bhavasya ca mahātmanaḥ .. 5.62 ..

### [2.5.64](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.64)

śreṣṭhānuśravike yasmācchaktāḥ śabdādilakṣaṇe.  
aṣṭātmake'ṇimādye ca tasmātte cajñire surāḥ .. 5.63 ..

### [2.5.65](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.65)

ityeṣa viṣye rāgaḥ sambhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam.  
brahmaśāpena sambhūtā jayāḥ svāyambhuve jitāḥ .. 5.64 ..

### [2.5.66](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.66)

svārociṣe vai tuṣitāḥ satyāścaivottame punaḥ.  
tāmase harayo devā jātāścāriṣṇave tu vai.  
vaikuṇṭhāścākṣuṣe sādhyā ādityāḥ sāmprate punaḥ .. 5.65 ..

### [2.5.67](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.67)

dhātā'ryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā.  
indro vivasvān pūṣā ca parjanyo daśamaḥ smṛtaḥ .. 5.66 ..

### [2.5.68](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.68)

tatastvaṣṭā tato viṣṇurajaghanyo'jaghanyajaḥ.  
ityete dvādaśādityāḥ kaśyapasya sutāḥ smṛtāḥ .. 5.67 ..

### [2.5.69](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.69)

surabhī kaśyapādrudrānekādaśa vijajñire.  
mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī .. 5.68 ..

### [2.5.70](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.70)

aṅgārakaṃ tathā sarpaṃ niṛtiṃ sadasaspatim.  
ajaikapādahirbughnyamūrddhvaketuṃ jvaraṃ tathā .. 5.69 ..

### [2.5.71](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.71)

bhuvanañceśvaraṃ mṛtyuṃ kapālañcaiva viśrutam.  
devānekādaśaitāṃstu rudrāṃstribhuvaneśvarān.  
tapasā tena mahatā surabhī tānajījanat .. 5.70 ..

### [2.5.72](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.72)

tato duhitarāvanye surabhī dve vyajāyata.  
rohiṇī caiva rudrābhā gāndhārī ca yaśasvinī .. 5.71 ..

### [2.5.73](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.73)

rohiṇyāṃ jajñire kanyāścatasro lokaviśrutāḥ.  
surūpā haṃsakīlā ca bhadrā kāmadughā tathā.  
suṣuve kāmadughā tu surūpā tanayadvayam .. 5.72 ..

### [2.5.74](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.74)

haṃsakīlā nṛpa mṛṣīn bhadrāyāstu vyajāyata.  
viśrutāstu mahābhāgā gandharvā vājinaḥ sutāḥ .. 5.73 ..

### [2.5.75](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.75)

uccaiḥśravāstadā jātāḥ khecarāste manojavāḥ.  
śvetāḥ śyenāḥ piśaṅgāśca sāraṅgā haritārjunāḥ.  
rudrā devopabāhyāste gandharvayonayo hayāḥ .. 5.74 ..

### [2.5.76](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.76)

bhūyo jajñe surabhyāstu śrīmān candrābhasuprabhaḥ.  
sragvī kakujhī dyutimānamṛtālayasambhavaḥ.  
surabhyanumate datto dhvajo māheśvarastu saḥ .. 5.75 ..

### [2.5.77](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.77)

ityete kaśyapasutā rudrādityāḥ prakīrttitāḥ.  
dharmaputrāḥ smṛtāḥ sādhyā viśve ca vasavastathā .. 5.76 ..

### [2.5.78](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.78)

ariṣṭanemipatnīnāmapatyānīha ṣoḍaśa.  
bahuputrasya viduṣaścatasro vidyutaḥ smṛtāḥ.  
pratyaṅgirasajāḥ śreṣṭhā ṛco brahmarṣisatkṛtāḥ .. 5.77 ..

### [2.5.79](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.79)

kṛśāśvasya tu devarṣerdevapraharaṇāḥ smṛtāḥ .  
ete yugasahasrānte jāyante punareva hi .. 5.78 ..

### [2.5.80](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.80)

sarve devagaṇā viprāstraya striṃśattu chandajāḥ.  
eteṣāmapi devānāṃ nirodhotpattirucyate .. 5.79 ..

### [2.5.81](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.81)

yathā sūryasya loke'smin udayāstamayāvubhau.  
ete devanikāyāste sambhavanti yuge yuge .. 5.80 ..

### [2.5.82](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.82)

..ṛṣaya ūcuḥ..

### [2.5.83](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.83)

sādhyāśca vasavo viśve rudrādityāstathaiva ca.  
abhijātyā prabhāvaiśca karmabhiścaiva viśrutāḥ .. 5.81 ..

### [2.5.84](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.84)

prajāpateśca viṣṇośca bhavasya ca mahātmanaḥ.  
antaraṃ jñātumicchāmo yaśca yasmādviśiṣyate .. 5.82 ..

### [2.5.85](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.85)

yaśca yasmāt prabhavati yaśca yasmin pratiṣṭhitaḥ.  
jyāyānyo madhyamaścaiva kanīyān yaśca teṣu vai .. 5.83 ..

### [2.5.86](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.86)

pradhānabhūto yasteṣāṃ guṇabhūtaśca teṣu yaḥ.  
karmabhiścābhijātyā ca prabhāveṇa ca yo mahān.  
etat prabhrūhi naḥ sarvaṃ tvaṃ hi vettha yathāyatham .. 5.84 ..

### [2.5.87](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.87)

..sūta uvāca..

### [2.5.88](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.88)

atra vo varṇayiṣyehamantaranteṣu yat smṛtam.  
yadbrahmaviṣṇurudrāṇāṃ śrṛṇudhvaṃ me vivakṣataḥ .. 5.85 ..

### [2.5.89](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.89)

rājasī tāmasī caiva sāttvikī caiva tāḥ smṛtāḥ .  
tanvaḥ svayambhuvaḥ proktāḥ kāle kāle bhavanti yāḥ .. 5.86 ..

### [2.5.90](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.90)

etāsāmantaraṃ vaktuṃ naiva śakyaṃ dvijottamāḥ.  
guṇavṛddhinibandhatvād dvidhānugrahabandhataḥ .. 5.87 ..

### [2.5.91](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.91)

pravṛttiñca nivṛttiñca guṇavṛddhimiha dvijāḥ.  
yathāśakti pravakṣyāmi tanūnāṃ tannibodhata .. 5.88 ..

### [2.5.92](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.92)

ekā tu kurute tāsāṃ rājasī sarvataḥ prajāḥ.  
ekā caivārṇavasthā tu sānugṛhṇāti sāttvikī.  
ekā sā kṣipate kāle tāmasī grasate prajāḥ .. 5.89 ..

### [2.5.93](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.93)

rajasā tu samudrikto brahmā sambhavate yadā.  
puruṣākhyā tadā tasya sāttvikī vinivarttate .. 5.90 ..

### [2.5.94](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.94)

yadā bhavati kālātmā udrekāttamasastu saḥ.  
brahmākhyā sā tadā tvasya rājasī vinivarttate .. 5.91 ..

### [2.5.95](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.95)

sattvodrekāttu puruṣo yadā bhavati sa prabhuḥ.  
kālākhyā sā tadā tasya punarnabhavatīti vai .. 5.92 ..

### [2.5.96](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.96)

kramāttasya nivarttante rūpaṃ nāma ca karma ca.  
trailokye varttamānasya sarvānugrahanigrahaiḥ .. 5.93 ..

### [2.5.97](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.97)

yadā bhavati brahmā ca tadā cāntaramucyate.  
yadā ca puruṣo brahmā na caiva puruṣastu saḥ .. 5.94 ..

### [2.5.98](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.98)

maṇirvibhajate varṇān vicitrān sphaṭike yathā.  
vaimalyādāśrayavaśāttadvarṇaḥ syāttadañjanaḥ .. 5.95 ..

### [2.5.99](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.99)

tadā guṇavaśāttasya svayambhoranurañjanam.  
ekatve ca pṛthaktve ca proktametannidarghanam .. 5.96 ..

### [2.5.100](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.100)

eko bhūtvā yathā meghaḥ pṛthaktvenāvatiṣṭhate.  
rūpato varṇataścaiva tathā guṇavaśāttu saḥ .. 5.97 ..

### [2.5.101](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.101)

bhavatyeko dvidhā caiva tridhā mūrtivināśanāt.  
eko brahmāntakṛccaiva puruṣaśceti te trayaḥ .. 5.98 ..

### [2.5.102](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.102)

ekasyaitāḥ smṛtāstisrastanavastu svayambhuvaḥ.  
brāhmī ca pauruṣī caiva antakārī ca te trayaḥ .. 5.99 ..

### [2.5.103](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.103)

tatra yā rājasī tasya tanuḥ sā vai prajākarī.  
yā tāmasī tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā.  
sāttvikī pauruṣī yā tu sānugrahakarī smṛtā .. 5.100 ..

### [2.5.104](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.104)

rājasyā brahmaṇoṃ'śena marīciḥ kaśyapo'bhavat.  
tāmasī cāntakṛdyā tu tadaṃśenābhavadbhavaḥ .. 5.101 ..

### [2.5.105](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.105)

sāttvikī pauruṣī yā sā tasyāḥ śociṣṇurucyate.  
trailokye tāḥ smṛtāstisrastanavastu svayambhuvaḥ .. 5.102 ..

### [2.5.106](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.106)

nānāprayojanārthāṃ hi kālo'vasthāṃ karoti yaḥ.  
brahmatvena prajāḥ sṛṣṭhvā viṣṇutvenānugṛhya ca.  
vaiṣṇavyānugṛhītā stā raudyānugrasate punaḥ .. 5.103 ..

### [2.5.107](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.107)

ekaḥ svayambhuvaḥ kālastribhistrīn vai karoti saḥ.  
sṛjate cānugṛhṇāti prajāḥ saṃharate tathā .. 5.104 ..

### [2.5.108](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.108)

ityetāḥ kathitā stisrastanavastu svayambhuvaḥ.  
prajāpatyā ca raudrī ca vaiṣṇavī caiva tāḥ smṛtāḥ .. 5.105 ..

### [2.5.109](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.109)

ekā tanuḥ smṛtā vede dharmaśāstre purātane.  
sāṅkhyayogapare vīraiḥ pṛthaktvaikatvadarśibhiḥ.  
abhijātaprabhāvajñaiṛṣibhistattvadarśibhiḥ .. 5.106 ..

### [2.5.110](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.110)

ekatve ca pṛthaktve ca tāsu bhinnāḥ prajāstviha .  
idaṃ paramidaṃ neti bruvato bhinnadarśanāḥ .. 5.107 ..

### [2.5.111](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.111)

brahmāṇaṃ kāraṇaṃ kecit kecit prāhuḥ prajāpatim.  
kecicchivaṃ paratvena prāhurviṣṇuṃ tathā'pare.  
avijñānena saṃsaktāḥ saktā ratyādicetasā .. 5.108 ..

### [2.5.112](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.112)

tattvaṃ kālañca deśañca kāryāṇyāvekṣya tattvataḥ.  
kāraṇañca smṛtā hyetā nānārtheṣviha devatāḥ .. 5.109 ..

### [2.5.113](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.113)

ekaṃ nindati yasteṣāṃ sarvānena sa nindati.  
ekaṃ praśasamānastu sarvāneva praśaṃsati.  
ekaṃ yo vetti puruṣaṃ tamāhurbrahmavādinam .. 5.110 ..

### [2.5.114](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.114)

adveṣastu sadā kāryo devatāsu vijānatā.  
na śakyamīśvaraṃ jñātumaiśvaryeṇa vyavasthitam .. 5.111 ..

### [2.5.115](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.115)

ekātmā sa tridhā bhūtvā saṃmohayati yaḥ prajāḥ.  
eteṣāñca trayāṇāntu vicarantyantaraṃ janāḥ .. 5.112 ..

### [2.5.116](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.116)

jijñāsantaḥ parīkṣantaḥ saktā rūpāvicetasaḥ.  
idaṃ paramidaṃ neti vadanti bhinnadarśinaḥ .. 5.113 ..

### [2.5.117](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.117)

yātudhānān viśantyetāḥ piśācāṃścaiva tānnarān .  
ekatvena pṛthaktvena svayambhūrvyavatiṣṭhate .. 5.114 ..

### [2.5.118](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.118)

guṇamātrātmikābhistu tanubhirmohayan prajāḥ.  
teṣvekaṃ yajate yastu sa tadā yajate trayam .. 5.115 ..

### [2.5.119](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.119)

tasmāddevāstrayo hyete nairantarye vyavasthitāḥ.  
tasmāt pṛthaktvamekatvasaṅkhyā saṅkhyāgatāgatam.  
ekatvaṃ vā bahutvaṃ vā teṣu ko jñātumarhati .. 5.116 ..

### [2.5.120](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.120)

yasmāt sṛṣṭvānugṛhṇīte grasate caiva te prajāḥ .  
guṇātmakatvātrtraikālye tasmādekaḥ sa ucyate .. 5.117 ..

### [2.5.121](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.121)

rudraṃ brah‌māṇamindrañca loka pālān ṛṣīn danūn.  
devaṃ tamekaṃ bahudhā prāhurnārāyaṇaṃ dvijāḥ .. 5.118 ..

### [2.5.122](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.122)

prājāpatyā tanuryā ca tanuryā caiva vaiṣṇavī.  
manvantare ca kalpe ca āvarttante punaḥ punaḥ .. 5.119 ..

### [2.5.123](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.123)

tejasā yaśasā buddhyā śrutena ca balena ca .  
jāyante tatsamāścaiva tānapīha nibodhata .. 5.120 ..

### [2.5.124](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.124)

rājasyā brāhmaṇoṃ'śena marīciḥ kaśyapo'bhavat.  
tāmasyāstasya cāṃśena kālātmā rudra ucyate .  
sāttvikyāḥ puruṣāṃśena yajñe viṣṇurabhūttadā .. 5.121 ..

### [2.5.125](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.125)

triṣu kāleṣu tasyaitā brahmaṇastanavoṃ'śajāḥ.  
kālo bhūtvā punaścāsau rudraḥ saṃharate prajāḥ .. 5.122 ..

### [2.5.126](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.126)

samprāpte caiva kalpānte saptaraśmirddivākaraḥ.  
bhūtvā saṃvarttakādityo lokāṃstrīn sa tadādahat .. 5.123 ..

### [2.5.127](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.127)

viṣṇuḥ prajānugṛhṇāti nāmarupaviparyaye .  
tasyāntasyāmavasthāyāṃ tattadutpattikāraṇam .. 5.124 ..

### [2.5.128](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.128)

sattvodriktā tu yā proktā brahmaṇaḥ pauruṣī tanuḥ.  
tasyāṃśena vijajñe sa iha svāyambhuve'ntare.  
ākūtyāṃ manaso deva utpannaḥ prathame vibhuḥ .. 5.125 ..

### [2.5.129](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.129)

tataḥ punaḥ sa vai devo prāpte svārociṣe'ntare.  
tuṣitāyāṃ samutpanno hyatītastuṣitaiḥ saha .. 5.126 ..

### [2.5.130](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.130)

auttame cāntare caiva tuṣitastu viduḥ sa vai.  
vaśavarttibhirutpanno vaśavarttī hariḥ punaḥ .. 5.127 ..

### [2.5.131](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.131)

satyāyāmabhavatsatyaḥ satyaiḥ saha surottamaiḥ.  
tāmasasyāntare cāpi samprāpte punareva hi.  
bhāryāyāṃ haribhiḥ sārddhaṃ harireva babhūva ha .. 5.128 ..

### [2.5.132](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.132)

cāriṣṇave'ntare cāpi harirdavaḥ punastu saḥ.  
vaikuṇṭhāyāmasau jajñe hyābhūtarajasaiḥ saha.  
vaikuṇṭhaḥ sa punarddevaḥ samprāpte cākṣuṣe'ntare .. 5.129 ..

### [2.5.133](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.133)

dharmo nārāyaṇaḥ sādhyaḥ sādhyaiḥ saha surairabhūt .  
sa tu nārāyaṇaḥ sādhyaḥ prāpte vaivasvate'ntare .. 5.130 ..

### [2.5.134](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.134)

mārīcāt kaśyapādviṣṇuradityāṃ sambamūva ha.  
tristriḥ kramairimān lokān jitvā viṣṇururukramam .. 5.131 ..

### [2.5.135](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.135)

pratyapādayadindrāya devebhyaścaiva sa prabhuḥ.  
ityetāsatanavastasya vyatītāḥ sapta saptasu.  
manvantareṣvatīteṣu yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ .. 5.132 ..

### [2.5.136](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.136)

tasmādviṣṭamidaṃ sarvaṃ vāmaneneha jāyatā.  
tasmātsa vai smṛto viṣṇurviśerdhātoḥ praveśanāt .. 5.133 ..

### [2.5.137](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.137)

ityete brahmaṇaścaiva vāmanasya mahātmanaḥ.  
ekatvañca pṛthaktvañca viśiṣṭatvañca kīrttitam .. 5.134 ..

### [2.5.138](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.138)

devatānāmihāṃśena jāyante yāstu devatāḥ.  
tāsāntāstejasā buddhyā śrutena ca balena ca.  
jāyante tatsamāścaiva tā vai teṣāmanugrahāt .. 5.135 ..

### [2.5.139](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.139)

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā.  
tattadevāvagacchaghvaṃ viṣṇostejoṃ'śasambhavam .. 5.136 ..

### [2.5.140](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.140)

sa evaṃ jāyateṃ'śena kecidicchanti mānavāḥ.  
tato'pare bruvantīmamanyonyāṃśena jāyate .. 5.137 ..

### [2.5.141](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.141)

evaṃ vivadamānāste dṛṣṭvā tānvai bruvanti ha.  
yasmānna vidyate bhedo manasaścetasaśca ha.  
tasmādanugrahāsteṣāṃ kṣetrajñāste bhavantyuta .. 5.138 ..

### [2.5.142](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.142)

ekastu prabhuśaktyā vai bahudhā bhavatīśvaraḥ.  
bhūtvā yasmācca bahudhā bhavanyekaḥ punastu saḥ .. 5.139 ..

### [2.5.143](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.143)

tasmātsumanaso bhedājjāyante tejasaśca ha.  
manvantareṣu sarveṣu prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ.  
sargādau sakṛdutpannāstiṣṭhantīha praśaṃsayā .. 5.140 ..

### [2.5.144](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.144)

prāpte prāpte tu kalpānte rudraḥ saṃharati prajāḥ.  
jāyante mohayanto'nyānīśvarā yogamāyayā .. 5.141 ..

### [2.5.145](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.145)

aiśvaryeṇa carantaste mohayanti hyanīśvarāḥ.  
tasmāddoṣapracāreṣu yuktāyuktaṃ na vidyate .. 5.142 ..

### [2.5.146](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.146)

bhūtāpavādino duṣṭā madhyasthā bhūtabhāvinaḥ.  
bhūtāpavādinaḥ śaktāstrayo vedāḥ pravādinām .. 5.143 ..

### [2.5.147](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.147)

dṛḍhapūrvaśrutatvācca pravādāccaiva laukikāt.  
caturbhiḥ kāraṇairebhiryathātattvaṃ na vindati .. 5.144 ..

### [2.5.148](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.148)

pūrvamarthāntare nyastāḥ kālāntaragatā api.  
tenānyat santamapyarthaṃ dveṣānna pratipadyate .. 5.145 ..

### [2.5.149](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.149)

darśānāṃ dravyabhūto yo guṇabhūtastu teṣu yaḥ.  
karmaṇāṃ manasāṃ karttā abhijātyā ca yo mahān.  
śrutajñaiḥ kāraṇairetaiścaturbhiḥ parikīrttyate .. 5.146 ..

### [2.5.150](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.150)

aśaktaruṣṭo jānāti devatāḥ pravibhāgaśaḥ.  
imau codāharantyatra ślokau yogeśvaraṃ prati .. 5.147 ..

### [2.5.151](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.151)

ātmanaḥ pratirūpāṇi pareṣāñca sahasraśaḥ.  
kuryādyogabalamprāpya taiśca sarvaiḥ sahācaret .. 5.148 ..

### [2.5.152](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.152)

prāpnuyādviṣayāścaiva tathaivogratapaścaran .  
saṃharecca punaḥ sarvān sūryatejo guṇāniva .. 5.149 ..

### [2.5.153](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5.153)

iti śrīmahāpurāṇe vāyuprokte kaśyapīyaprajāsargo nāma pañcamo'dhyāyaḥ .. 5 .. \*

## Linked texts (10)

- [Brahmāṇḍapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahmanda.2.3.1) — Vyāsa, Sanskrit
- [Viṣṇupurāṇa (vulgate)](https://indike.org/pramana/in.purana.visnu*vulgate.1.15.115) — Sanskrit
- [Critical edition (BORI)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.harivamsa*crit.3.37) — Sanskrit
- [Brahmapurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.brahma.3.39) — Vyāsa, Sanskrit
- [Śivapurāṇa (complete text)](https://indike.org/pramana/in.purana.siva*complete-2.5.31.5.31.30) — Sanskrit
- [Agnipurāṇa](https://indike.org/pramana/in.purana.agni.18.41) — Vyāsa, Sanskrit
- [Ṭoḍarānanda](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.todarananda.2.139) — Ṭoḍaramalla 1564, Sanskrit
- [Dānakhaṇḍa](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.hemadri.danakhanda.176.p5) — Hemādri, Sanskrit
- [Caturvargacintāmaṇi](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.nibandha.mahanibandha.caturvargacintamani.170.p5) — Hemādri, Sanskrit
- [Ṣoḍaśamahādānavidhi (Hemādri)](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.dana.mahadana.sodasamahadanavidhi-hemadri.170.p5) — Hemādri, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5](https://indike.org/pramana/in.purana.vayu.2.5) · Pramāṇa
