Vishnupurana 13
Ātmaprakāśa 13
- Language
- Sanskrit
13.2
haratīti hariḥ | sarvaduḥkhahāriṇī yadviṣayā medhā sa harimedhāḥ | nityamasi ca prajāmedhayoriti sāntatvam ||5 marīcimukhyairmarīcipramukhaiḥ | yathā uddiṣṭam upadiṣṭam | amanyata dadhyau |
13.6
sarvabhāvagataḥ sarvabhāvena viśvarūpeṇa taccittatvaṃ gataḥ prāpto'bhavat |
13.7
tataśca tasya bhāramudvoḍhaṃ bhūrnāśaknodityāha, manasyavasthita iti tribhiḥ |
13.8
vāmena pādena sthite tasmin arddhena arddhaṃ vāmabhāgato medinī nanāma avanatābhūt | dakṣiṇena pādena sthite tasmin kṣiterdvitīyaṃ dakṣiṇamardhaṃ nanāma |
13.9
yadā ca pādāṅguṣṭhena vasudhāṃ madhyataḥ sampīḍya ākramya sthitaḥ tadā samastā vasudhā cacāla |
13.10
dvādaśo'dhyāyaḥ | tasmāt puropavanād nirjagāma |
13.15
śarīrasya vyayena dāruṇāt tīvrādasmāt taponirvandhāt nivarttasva
13.25
nadyādayaśca kṣobhaṃ prāptāḥ |
tato devairanekadhā vighne kriyamāṇe'pi tatsamādheravyutthānalakṣaṇaṃ matidārḍhyam āha yāmā nāmetyādinā | evaṃ sarvāsu māyāsvityataḥ prāktanena granthena |
kuṣmāṇḍāḥ kecidupadevāḥ |
sāsrā aśrumukhī satī |
sapatnīvacanāt kuddhaḥ san māṃ tyaktuṃ na arhasītyarthaṃ |
yato matprītirmattoṣaṇaṃ tava paro dharmaḥ, ataḥ kālaḥ krīḍanakānāṃ te ityādi maduktaṃ vayo'vasthānurūpaṃ kriyāṇāṃ kramam anuvarttasva, mohaṃ durāgrahaṃ mā anuvarttasva | bhāvimahad duḥkhahetutvād asmādakālataponirvandharūpebhyodharmād adharmād nivarttasva | matprītiparamam iti pāṭhe matprītyā parama utkṛṣṭo yo bhavet taṃ vayo'vasthākriyākramayuktaṃ dharmamanuvarttasvetyarthaḥ |
vāṣpairaśrubhirāvile klinne vilocane yasyāstāṃ paśyannapi unmīlitanetro'pi |
13.40
śivāḥ, jvālā eva kavalāṃ grāsastatsahitairmukhairnādañcakruḥ |
siṃhoṣṭramakarāṇāmiva ānanāni yeṣāṃ te (jha) |
tasmād yaḥ parābhavaḥ svapadāpahāralakṣaṇastasmāt śaṅkitāḥ santaḥ |
kalāleśaiḥ edhyābhiḥ svakalābhiḥ |
hṛdayāt śalyaṃ parābhavāśaṅkālakṣaṇam uddhara utpāṭaya |
kāmamapekṣitamartham |
vigatajvarāḥ niḥśaṅkāḥ |
svāni dhiṣṇāni svasthānāni |
13.53
yad yasmadāhitaṃ samāhitam |
caturṣu bhujeṣu śaṅkhādidharaṃ kakṣādau ca varāsidharaṃ śreṣṭhakhaḍgadharam| śirasā mahīṃ jagāma daṇḍavat praṇato babhūva |
stavāya mānasaṃ cakre |
tataśca brahmādibhiravijñātagaterasya stutau viṣaye bālo'haṃ kiṃ vadāmi | kena vā sarvātmatvena kevalatvenoktena vāsya stutirbhavediti vyākulamatistameva śaraṇaṃ yayau |
sarvavedamayasya śaṃkhasya prāntena vedāntabhāgena parameśvaratattvapratipādakena pasparśa “brahmamayena kambunā pasparśa” iti śukokteḥ |
51||
prasannavadanaḥ prāptajñānatvāt “śobhā tasya mukhe ya evaṃ vedeti | brahmavida iva te saumya mukhamābhāti” iti śruteḥ| bhūtānāṃ dhātāramacyutaṃ tuṣṭāva sarvāśrayabhūtasthirasthānārthitattvāt |
13.56
bṛhattvān sarvagatatvāt kāraṇatayā saṃvarddhikatvāt|vikāravanna vibhāti avikāravat| yogicintyañca tadvikāra vacca | he yogicintya iti pṛthak padaṃ vā |
yasmādete tatto jātāstasmāt sa bhavān bhuvo'dhaśca tiryak cordhvañca paritaśca atirikto'bhūt | bhūśabdoktasya viśvasya tatkāryyatvena tadantarvarttitvāt | tato nyūnatvamāha tvatto viśvamiti | bhūtañca bhaviṣyacca bhūta-bhaviṣyatī |
13.57
bṛhattvaṃ bṛṃhaṇatvañca vivṛṇvan puruṣasūktārtharūpeṇa stauti | sahasraśīrṣetyādinā | sahasramityaparimitaṃ nāma | aparimitāni śīrṣāṇi yasya viśvarūpasya saḥ| sahasramakṣīṇi yasya saḥ | sahasraṃ pādā yasya | sa bhuvaḥ sparśād bhūśabdena brahmāṇḍaṃ tasya sparśāditi lyab lope pañcamī| daśāṅgulamityādhikyamātraparam ato'yamarthaḥ | sāvaraṇaṃ brahmāṇḍaṃ spṛṣṭvā abhivyāpya tadatikramya niravadhirbhagavān sthita iti |
13.58
sparśāccātra na saṃyogamātraṃ, kintu kāraṇatvena tadvyāptiḥ| ataḥ kāryāt kāraṇasyādhikyaṃ yuktamiti pūrvoktaṃ samarthayate yad bhūtamityādinā | virāṭ brahmāṇḍaṃ, svarāṭ brahmā, samrāṭ manuḥ | adhipuruṣaśca eṣāmadhiṣṭhātā mahāpuruṣaḥ |
13.60
tvadrūpadhāriṇaśceti | cakāro'pyarthe | tavaiva kāraṇabhūtasya rūpaṃ sadrūpaṃ dhārayati na tu pṛthaksattvaṃ yasya tatta tvadrūpadhāri brahmāṇḍaṃ tasyāpyantaḥ sarvvamidaṃ jagadantarbhūtaṃ kiṃ punarktavyaṃ tvāntarbhūtamiti | sarvabhūtamiti pāṭhe sarvāṇi bhūtāni yasmin tajjagadbrahmāṇḍasryāntastiṣṭhatītyarthaḥ | sarvabhūtāditi pāṭhe sarvātmakatvadrūpadhāriṇo brahmāṇḍasyāntaridaṃ jagat tiṣṭhatītyarthaḥ| kiñca tvatto yajñaḥ sarvaiṣāṃ carupuroḍāśādīnāṃ hutaṃ havanamasmin iti sarvahutaḥ nānādravyaka ityarthaḥ | yajñāditi pāṭhe sarve hūyante'smin iti sarvahutaṃ tasmād yajñāditi lyablope pañcamyau | sarvahutaṃ yajñamuddiśya tatsādhanaṃ pṛṣadājyādi tvatto jātamityarthaḥ | pṛṣadājyaṃ dadhimiśraṃ ghṛtaṃ paśurdvidhā grāmyāraṇyabhedena |
13.61
chandāṃsi gāyatryādīni | tvatto'śvā ubhayato dantā ekadantāśca |
13.62
tānevāha gāva iti |
13.63
sunītirapi te māteti| tvanmātṛtvādeva tatra nivatsyatītyarthaḥ |
13.64
bhūmyādīni sthūlasūkṣmarūpāṇi bhūtāni daśa, mana ityekā daśendriyopalakṣaṇam| buddhimahattattvaṃ, bhūtādirahaṅkāraḥ, ādiprakṛtirityevaṃ caturviṃśatistattvāni yasya rūpaṃ taṃ nato'smi ||53 pradhānāt parataḥ paraḥ prathamāntāt tasiḥ | guṇāśine guṇasākṣiṇe |
67 ||
13.66
kacadvārā jñeyamācāryyatvam |
13.67
sūnṛtā tat puṇyopacaye yatnaṃ kuruṣvetyādihitasatyavādinī| “dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā | utpannā vājimedhena dhruvasya jananī śrutā” iti harivaṃśokteḥ| pūrvanāma vā ||66 trailokyāśrayatāṃ prāptaṃ yat paraṃ viṣṇupadākhyaṃ sthānarma| sthirāyati sthirā nityā muktirūpā āyatiruttarakāle bhāvi phalaṃ yasmiṃstathābhūtaṃ sthānaṃ nivāsaṃ prāpa| “āyatistu striyāṃ
13.73
tvatto jātaṃ viśvaṃ tvatto bhinnaṃ na bhavatīti dṛṣṭāntenāha yathā tvacaḥ patrād vā anyā pṛthagbhūtā kadalī na dṛśyate | evaṃ tvakpatrasthānīyāt tvatto viśvasya nānyatvam |
yatastvatsthāyi tvayyeva sthātuṃ śīlamasyeti tvatsthāyi tathā bhūtameva san ghaṭaḥ san paṭa ityevaṃ dṛśyate na tu pṛthak | bho īśvara sarvajīvaniyāmaka pāṭhāntareṣvapi ayamevārthaḥ | īśvaratvameva jīveśvaravaikṣaṇyena darśayan āha, hlādinīti hlādinī āhlādakarī sandhinī santatā, saṃvit vidyāśaktiḥ | ekā mukhyā avyabhicāriṇī svarūpabhūteti yāvat | sā sarvasaṃsthitau sarvasya samyak sthitiryasmin tasmin sarvādhiṣṭhānabhūte tvayyeva na tu jīveṣu | yā guṇamayī trividhā saṃvit sā tvayi nāsti |
tānevāha hlādatāpakarī miśreti | hlādakarī manasaḥ prasādāt sāttvikī | tāpakarī viṣayaviyogādiṣu duḥkhakarī tāmasī | tadubhayamiśrā ca viṣayajanyā rājasī | tatra hetuḥ sattvādiguṇairvarjite | taduktaṃ sarvajñasūktau hlādinyā saṃvidāśliṣṭaḥ saccidānanda īśvaraḥ | svāvidyāsaṃvṛto jīvaḥ saṃkleśanikarākaraḥ” iti | aiśvaryameva vibhūtibhiḥ prapañcayati | pṛthagbhūtaikabhūtāya, kāryātmanā pṛthagrūpāya | kāraṇātmanā caikarūpāya | bhūtabhūtāya bhūtasūkṣmarūpāya |
prabhūtāni bhūtāni mahābhūtāni tadrūpāya bhūtātmane carācarāprāṇirūpāya ca tubhyaṃ namaḥ | kiñca pūrvoktavyaktapradhānādivibhūtirūpatayāntaḥkaraṇairyogibhirbhavān vibhāvyate cintyate |
tathā puruṣeṣu kṣetrajñeṣu upādhyabhimānena kṣīyamāṇeṣvapi bhavān paramātmā akṣayo vibhāvyate | kiñca sarvasmin devādiśarīre sarvabhūtaḥ tatra kevalakṣetrajñarūpastvaṃ sarvaśca tvaṃ kṣetrarūpaśca tvameva | kṣetrakṣetrajñarūpatvamekasya viruddhamityāśaṅkyāha, sarvasvarūpadhṛk | cetanācetanasvarūpaṃ tvameva dhatse | “sarvaṃ khalvidaṃ brahma” iti śruterityarthaḥ |
tadevopapādayati sarvaṃ tvattaḥ | tvatto hi sarvaṃ jāyate | ataḥ sarvasvarūpadhṛk tvameva | nanu prathamaṃ kāryaṃ hiraṇyagarbhādikaṃ matto jāyatām | tatra putrādidvārā yadanyajjāyate tat kathaṃ matto jātaṃ syāt , tatrāhaṃ, tataśca tvam | tvatto jātād hiraṇyagarbhādestat putrādirūpeṇa tvameva jāyase | atastaddvārā jāyamānaṃ sarvaṃ tvatta evetyarthaḥ | stutiṃ nigamayati, evaṃ sarvātmane namo'stviti | svamanorathaṃ sūcayannāha, sarvātmako'sīti |
13.84
etadeva vivṛṇvannāha, sarvvātman ! sarveṣāmātmabhūta ! antaryāmin ! sarveṣāṃ sattvānāṃ samudbhavo yasmāt sarvaprāṇijanaka|
sarvabhūtaśca bhavān , ataḥ sarveṣāṃ sattvānāṃ manorathaṃ vetti | na kevalaṃ madīyamevetyarthaḥ | yo me manorathaḥ tvatstutiviṣayaḥ sa stutiśaktidānena tvayā saphalaḥ kṛtaḥ | ato mayā yadarthaṃ tapastaptaṃ, tadapi saphalaṃ jātameveti vijñāyate yatastvaṃ dṛṣṭo'si |
yat tvayā ākāṃkṣitaṃ tapasaḥ phalaṃ tat tvayā prāptameva | kiṃ tan prārthanena ? yato maddarśanaṃ viphalaṃ na jāyate |
api ca tasmāt prāptādānyadapi varaṃ matsāmpilokyādikaṃ yathecchaṃ vṛṇīṣvetyarthaḥ |
dhruvastvāha—bhagavan ! mamādyāpi tvatsālokyādyapekṣā nāsti, kintu anyadevepsitamasti, tacca bhavānantaryāmī jānātyeva |
tathāpi durvinītena mayā hṛdaye yat prārthyate, tat kathayiṣyāmi| kathaṃ bhūtaṃ nātidurlabham anatidurlabhaṃ sulabhamapi |
sulabhatvamevāha kiñceti |
brahmādidurlabhaṃ tatsālokyādi vihāya trailokyāntarvartti sthānaṃ svaprārthyaṃ sahetukamāha naitaditi dvābhyām |
bhagavadvākyantu evaṃ vidhaṃ sthānaṃ pūrvvajanmatapasaiva tvayā prāptuṃ śakyam antarāyeṇa tu kenacit tvaṃ rājaputro'si tantrāpyayaṃ tavāparitoṣo mattoṣaṇaprabhāvādevābhūt | ataḥ kiñcit kālaṃ rājyabhogān bhuktvā tataścākalpāntaṃ dhruve jananyā saha sthitvā paścād mokṣaṃ prāpsyasīti tadāha, yata tvayeti puṇyaṃ bhaviṣyatītyantena |
13.100
svāyambhuvasya kule yad janma anyeṣāṃ tāpasānāṃ tad varaṃ śreṣṭhameva sthānam| yena tvayā pūrvamahaṃ paritoṣitaḥ| tasya tava bhaktasyaitadavaraṃ tucchaṃ jātam |
890|| somaputrād budhāt| sitaḥ śukraḥ| arkatanayaḥ śanaiścaraḥ |
iti śrīdharasvāmikṛtāyāṃ svātmaprakāśābhidhāyāṃ viṣṇupurāṇaṭīkāyāṃ prathamāṃśe dvādaśo'dhyāyaḥ ||
13.102
daive prabhāvāgāmikālayoḥ” ityabhidhānāt | prāpteti vā pāṭhaḥ| kathaṃ prāptā varaṃ śreṣṭhaṃ viṣṇubhaktaṃ dhruvaṃ kukṣivivare garbhaṃ kṛtvā yā varaṃ sthānaṃ prāptā, tasyā mahimānaṃ varṇayituṃ kaḥ ityarthaḥ |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit