Vishnupurana 43
Ātmaprakāśa 43
- Language
- Sanskrit
43.p1
pāṣaṇḍādayaḥ sarve vedaviruddhā eva yadāhuḥ| “bhraṣṭaḥ svadharmāt pāṣaṇḍo vikarmastho niṣiddhakṛt | yasya dharmadhvajo nityaṃ surādhvaja ivocchritaḥ| pracchannāni ca pāpāni vaiḍālaṃ nāma tadvratam | priyaṃ vakti puro'nyatra vipriyaṃ kurute bhṛśam | tyaktoparodhaceṣṭaśca śaṭho'yaṃ kathito budhaiḥ | sandehakṛddhetubhiśca satkarmasu sahetukaḥ| arvāgdṛṣṭirnaikṛtikaḥ svārthasādhanatatparaḥ | śaṭho mithyāvinītaśca vakavṛttirudāhṛtaḥ |” iti | vāṅmātreṇāpi nārccayet | taiḥ sambhāṣaṇamapi na kuryāt |
43.p2
100||
43.p3
yadā caivaṃ tadā pūrvoktaiḥ pāpibhiḥ saha samparkaḥ sahabhojanādirūpo dūrādapāsto niṣiddhaḥ | sahāsyāpi niṣiddhā | kiṃ bahunā, sarvātmanā tān parivarjayet |
43.p4
101||
43.p5
nagnapāṣaṇḍinoḥ pūrvadoṣamanuvadan upasaṃharati—‘eta’ iti dvābhyām |
43.p6
102||
43.p7
sarveṣāṃ teṣāṃ sāmānyadoṣam āha,–‘puṃsāmi’ti | vṛthaiveti viśeṣaṇādatharvvaśiraḥproktaṃ śaiva-pāśupatavratādyaṅgabhūtajaṭādhāraṇādyanumanyate amoghāśināṃ devatātithyādipūjāṃ vinā annabhoktṛṇām akhilaśaucairbāhyābhyantaraśaucairnirākṛtānāṃ varjjitānāṃ toyapradānādibhyo māyāmohena bahiṣkṛtānāmiti| tapaso'pi stutiḥ śreṣṭhetyāviṣkurvvan suretarān | tapasyabhiratān devaiḥ stuto viṣṇūramūmūhata |
43.p8
104||
43.1
vīra utsāvān, śūraḥ parābhibhāvī| brahmā ādirmalakāraṇaṃ yasya saḥ| mānavo vaivasvatasya manoḥ sambandhī| tatra prathamaṃ vaṃśasmaraṇādiphalamāha-'brahmādyami'ti |
43.3
brahmāṇḍato brahmā prāg babhūva| kiṃviśiṣṭaḥ jagatāmādi - mūlakāraṇaṃ svayañcānādiḥ dṛṣṭakāraṇaśūnyaḥ| bhagavadviṣṇumayasya bhagavadviṣṇormūrttiḥ| mūrttirūpaṃ paricchinnaṃ svarūpam| hiraṇyasya brahmāṇḍasya garbharūpaścetyarthaḥ |
43.4
tatra tāvat 'aditihyajaniṣṭa dakṣasya duhitā, tāṃ devā anujāyanta 'ityādi-śrutisiddhaṃ vaṃśānupūrvīmāha-'brahmaṇa' iti| dakṣasya aditiḥ kanyeti śeṣaḥ| nābhāga-nediṣṭheti nābhāgasya pitā nediṣṭha ityarthaḥ| kvacinnediṣṭasyaiva diṣṭaḥ ityapi saṃjñā |
43.5
iṣṭiñca putrotpatteḥ pūrvameva cakāra| yathāha vāyuḥ, - 'akarot putrakāmastu manuriṣṭiṃ prajāpatiḥ| anutpanneṣu navasu putreṣveteṣu suvrata' | iti |
43.6
prathamaḥ adhyāyaḥ dharmopadharmayoḥ pūrvamuktayoranuvarṇyate| manuvaṃśaścaturthāṃśe pravarttaka-nivarttakaḥ| nediṣṭhavaṃśaṃ prathame'kathayad yatra raivataḥ| revatīṃ haline prādāt svasutāṃ druhiṇājñayā| uktānuvādapūrvakaṃ manuvaṃśaṃ pṛcchati, - 'bhagavanni'ti| guruṇā tvayā ākhyātam |
tasmiṃśca jāte paramarṣibhirbhagavān yathāvadiṣṭaḥ vyavahārāta iṣṭyādimayaḥ vastutastvakiñcinmayaḥ |
43.7
īśvarakopāditi,—mahādevaḥ kila ilāvṛte pārvatyā saha ramamāṇaḥ kenacinnimittena śapan—yo'smin vane pravekṣyati, sa yoṣid bhaviṣyati iti | sudyumnastaṃ śāpamajānan tatra praviṣṭo yoṣid babhūveti |
43.8
tasyāṃ striyāṃ purūravasamutpādayāmāsetyataḥ sūryavaṃśa eva candravaṃśasamudbhavaḥ sūcitaḥ |
43.10
strīpūrvakatvāt pūrvaṃ strītvādityarthaḥ |
43.12
pṛṣadhrasyāpi rājyānarhattvaṃ prasaṅgādāha—‘pṛṣadhra’ iti | vaśiṣṭhena gorakṣaṇe niyukto rātrau braje praviṣṭaṃ vyāghraṃ jiyāṃsuḥ pramādāt tāṃ jaghāneti guruṇā śaptaḥ śūdratvamavāpetyarthaḥ |
43.13
atra pāṭhakramo na vivakṣitaḥ sūcīkaṭāhanyāyenālpasya pūrvakathanādityata āha—‘karūṣādi’ti |
43.14
nediṣṭhaputro nābhāgo vaiśyatāṃ gataḥ | ‘nābhāgo diṣṭaputro'nyaḥ karmaṇā vaiśyatāṃ gataḥ’ iti śukokteḥ |
43.15
tasya ca putrotpatteruttarakālameva vaiśyatvaprāptyā tatputrasya bhalandanasya kṣatriyatvam aviruddhameva | ata eva tadanvayasya maruttasya cakravarttitvaṃ saṃgacchate | avikṣereva kacidavikṣidityapi nāma |
43.16
sudyumnasya prathamaṃ kanyātvād rājyānarhattvaṃ darśayannāha tatra,— tasmin karmaṇi manupatnyā anyārthaṃ prārthitasya hoturapacārāt kanyāsaṃkalparūpādapahate vikalpe jāte sati kanyābhūt | apakṛteriti pāṭhe apakṛṣṭāt homāddhetorityarthaḥ |
43.18
amādyan somapānenātidṛptyā hṛṣṭo babhūvetyarthaḥ | maruto devāḥ | pariveṣṭāraḥ annādipariveśakāḥ |
atitānaṃ geyaviśeṣaḥ | divyaṃ divi bhavaṃ, pṛthivyāṃ tadabhāvān | gāndharvvaṃ gandharvvāṇāṃ karmma gītam | gāndhāramiti pāṭhe gāndhāragrāmabahuḷam |
trayo mārgāḥ ṣaḍja-madhyama-gāndhārākhyāścitradakṣiṇavṛttikārakhyā vā, teṣāṃ parivarterāvarttaneranekeṣāṃ yugānāṃ parivṛttiryathā bhavati, tathā anekayugaparivṛtti tiṣṭhannapi tan śṛṇvan muhūrttamiva mene ityarthaḥ | parivarttaneti pāṭhe gāndharvvaviśeṣaṇam |
43.28
avanataśirāḥ cintayaivāvanatamukhaḥ| avanataśiramiti pāṭhe raivataviśeṣaṇam |
asya raivatasya manoraṣṭāviṃśatitamaṃ caturyugaṃ gataprāyam |
ekākinā deyamityatra hetumāha—‘bhavata’ iti |
kanyāyā varābhāvādutpannasādhvasaḥ |
pūrvaṃ cintitebhyo'nyebhyo'pyayameva varaḥ śreṣṭha iti vadan baladevāya kanyāṃ dehītyāha—‘na hyādimadhyāntama’ti daśabhiḥ| pūrvvacchabdānāṃ sa viṣṇuḥ dharitryāṃ svāṃśenāvatīrṇa ityagrimenānvayaḥ | ādimadhyāntyajñānahetuḥ kāraṇatayā sarvvagatasya svarūpaṃ tattvaṃ paraṃ svabhāvam asādhāraṇaṃ dharmasāraṃ balam |
yasya vibhūteravatārarūpāyāḥ pariṇāmasya sadbhāvādivikārasya kālo na hetuḥ| atra hetuḥ ‘ajanmeti’ |
yasyācyutasya prasādādahaṃ brahmā prajāsṛṣṭikaro bhūtaḥ krodhāccāntakārī rudraḥ, madhye ca yasmāt sthitihetuḥ puruṣo viṣṇākhyo bhūtaḥ |
43.36
tarhi kiṃ paramapuruṣo na sṛṣṭyādikarttā, kintu bhavadādaya eva ityata āha- 'madrūpamisi'ti | anantavapuḥ śeṣamūrttiḥ |
śakrādītyādiśabdāt sthitihetavo jñeyāḥ | pañcamahā-bhūtarūpeṇāpi pālakatvamāha- 'pākāye'ti sārddhena |
tarhi kiṃ sṛjyādayastato bhinnā ityāśaṃkya sraṣṭrā-dīnanudya sṛjyādibhiḥ sahābhedenāha - 'yaḥ sṛjyata' iti dvābhyām | viśvātmano viśvasya antakārī saṃhriyate ca | asya sraṣṭrāditrayasya sṛjyāditrayasya ca yaḥ pṛthak śuddhacidrūpaḥ pṛthag yasyeti pāṭhe yasmāt pṛthaganyo nāstītyarthaḥ |
asmin jagatyāśritaḥ etadvyāpya sthitaḥ| 'tat sṛṣṭvā tadevānuprāviśat' iti śruteḥ |
alpaujaso'lpasāmarthyān |
43.37
iti śrīdharasvāmikṛtāyāṃ svaprakāśākhyāyāmātmaprakāśābhidhāyāṃ vā śrīviṣṇupurāṇaṭīkāyāṃ caturthe'śe prathamo'dhyāyaḥ|
43.39
ansarūpāṃ kṛṣṇena samudrāt dvādaśayojanaparimitāṃ bhūmiṃ gṛhītvā viśvakarmadvārā anyathānirmitatvāt | sīradhvajāya haline |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit