Vishnupurana 64
Ātmaprakāśa 64
- Language
- Sanskrit
64.1
duṣmanto mṛgayārthamaraṇyaṃ gato viśvāmitrānmainakāyāṃ jātāṃ śakuntalāṃ nāma kanyāṃ kaṇvāśrame dṛṣṭvā gāndharveṇa vivāhena saṃgamya garbhamādhāya svapuraṃ gataḥ sarvaṃ visasmāra | yāñca jātaputrāṃ kaṇvaprahitena śiṣyeṇānītāṃ smṛtvāpi lokāpavādabhayādasvīkurvvantaṃ duṣmantaṃ prati devairgīto'yaṃ ślokaḥ ‘māte’ti | bhastrā carmapuṭakaṃ, tatsthānīyā mātā vīryādhāramātraṃ, kintu piturniṣektureva putraḥ | kiñca yena pitrā jāne janitaḥ sa eva putraḥ tadaṃśabhūtavīryyopādānatvāt ‘ātmā vai jāyate putra' iti vacanācca | ataḥ putraṃ bharasva bibhṛhi| śakuntalāñca nirdoṣāṃ māvamaṃsthā iti bharatanāmanisktiḥ |
64.3
ekonaviṃśaḥ adhyāyaḥ ūnaviṃśe kramaprāptaḥ purorvvaṃśo nirūpyate | duṣmantād yatra bharato yannāmnā bhāratāstvime | ṛteyurityādiśabdāḥ prathamaikavacanāntānukaraṇānyetāni nāmāni yeṣāmātmajānāṃ te ityete raudrāśvāsyātmajā iti pāṭhaḥ sugamaḥ |
64.4
kiñca retodhāḥ retasā dhīyate vidhīyate retodhāḥ ṛṣmyasun | aurasaḥ putro'yamakṣayāt narakāt tatrasthaṃ pitaram unnayati ūrdhvaṃ svargaṃ nayati | yadvā retodhāḥ retaḥsektā taṃ putram unnayati | tataḥ kim, ata āha, - tvaṃ tvasya bharatasya retodhāḥ retaḥsektā iti satyamevāha, ato bharasvetyarthaḥ | nāmaniruktirūpaikakāryyaparatvāt śloka ityekavacanamaviruddham |
64.5
naite putrā samānurūpā matsadṛśā bhavantīti bharatenoktāsteṣāṃ mātaro'satputramātṛtvena veṇamātaramaṅga ivāsmān parityajya vanaṃ yāsyatīti parityāgabhayāt tān putrān jaghnuḥ ghātitavatyaḥ |
64.6
mūḍhe ! mamate ! dvājaṃ dvābhyāmāvābhyāṃ jātamimaṃ putraṃ bhara puṣāṇa, evaṃ bruvantaṃ bṛhaspatiṃ mamatāha,-he bṛhaspate ! tvamevemaṃ dvājaṃ bhara iti parasparamuktvā parityajya pitarau mamatā-bṛhaspatī yat yasmāt yātau, tataḥ bharadvājaśabdokterbharadvājasaṃjño 'bhūdityarthaḥ | 'yātau yadduḥkhā'diti pāṭhe vivadamānāvityadhyāhāryyam |
64.7
vitathe vyarthe sati | dīrghatamaseti, - atreyaṃ kathā,bṛhaspateragrajasya utathyasya mamatākhyāyāṃ bhāryyāyāṃ bṛhaspatiḥ kāmābhibhūto reto'sṛjat | tacca garbhaṃ praviśad garbhasthitena
64.8
sthānasaṃkocabhayāt pāṣṇyāghātenāpāstaṃ vahiḥpātitamapi amoghavīryyatayā bharadvājanāmā putro'bhavat | garbhasthaśca bṛhaspatinā śapto'ndho dīrghatamā nāmābhavat | sa bharadvājo devairdattaḥ | tatra ca bharadvājanāmaniruktiparastanmātāpittrorvivādarūpaḥ śloko devaiḥ paṭhitaḥ |
64.13
bharadvājasyaiva bharataputratvadaśāyāṃ vitathanāmno niruktamāha — ‘bharadvājaśce’ti| pitṛbhyāṃ gate sati marudbhirbhṛto'pi marutstomayāgātuṣṭaistasya vitathe putrajanmani yato dattastato vitathasaṃjñāmavāpetyarthaḥ |
tatastābhyāṃ gārgyāḥ śainyāśca gargavaṃśyatvāt śinivaṃśyatvācca samākhyātāḥ kṣatriyā eva kenacit kāraṇena brāhmaṇāśca babhūvuḥ |
ajamīḍhasya kaṇvādireko vaṃśaḥ, bṛhadiṣvādiraparo vaṃśaḥ, nīlādiraparaḥ kṣatrādiścāparaḥ |
kāmpilyaṃ nagaraṃ tasyādhipatiḥ |
śukasya vyāsaputrasya duhitaraṃ, harivaṃśe tathaiva darśanāt| tathoktam,—“parāśarakulotpannaḥ śuko nāma mahāyaśāḥ| vyāsādaraṇyāṃ sambhūto vidhūmo'gniriva jvalan| sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ pīvaryyāṃ janayiṣyati| kṛṣṇaṃ gauraprabhuṃ śambhuṃ tathā bhūriśrutaṃ jayam| kanyāṃ kīrttimatīṃ ṣaṣṭhīṃ yoginīṃ yogamātaram| brahmadattasya jananīṃ mahiṣīmanuhasya ca ||” iti| vāyupurāṇe'pīdameva vacaḥ |
yaḥ kṛtaḥ caturviṃśatiṃ saṃhitāścakāra |
64.16
kṛpayeti nāma niruktyartham |
iti śrīdharasvāmikṛtāyāmātmaprakāśākhyāyāṃ svaprakāśākhyāyāṃ vā śrīviṣṇupurāṇaṭīkāyāṃ caturthe'śe ekonaviṃśo'dhyāyaḥ ||
64.18
nṛpāḥ kṣatriyaviśeṣāsteṣāṃ kṣayaḥ kṛtaḥ| pañcānāṃ viṣayāṇāṃ madīyānāṃ deśānām ||14-15||
śaradvato gautamāt| skannaṃ skhalitam| kṣatropetā dvijātaya iti kṣatriyā eva santaḥ kenacit kāraṇena brāhmaṇā babhūvurityarthaḥ |
kuruṇā svenopalakṣitaṃ kṣetraṃ devaprasādāddharmakāraṇaṃ kṣetraṃ cakāra |
64.19
śakaladvayarūpaṃ janma yasya, jarayā rākṣasyā sandhito yojitaḥ |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit