Vishnupurana 70
Ātmaprakāśa 70
- Language
- Sanskrit
70.5
vararathaṃ dāmpatyakalpanārthaṃ rathaṃ, prītyā sārathiriva sthitaścodayāmāsa ityarthaḥ| saṃyoge vaivāhikasambandhe |
70.6
prathamaḥ adhyāyaḥ athātaḥ pañcamāṃśe śrīkṛṣṇalīlāmahodayaḥ| bindumādhavatoṣāya yathāmati vitanyate| uktānuvādapūrvvakaṃ kṛṣṇāvatāraprakāraṃ taccaritāni ca pṛcchati—'nṛpāṇā'miti tribhiḥ |
viṣṇoraṃśāvatāraḥ parabrahmaṇa eva paricchinnanarākāreṇāvatāraḥ| vistareṇeti—yadarthaṃ yadā ca yena ca prakāreṇāsāvavatatāra ityādyaviśeṣataḥ śrotumicchāmi |
taccaritañca vistareṇa vadetyāha—'cakāre'ti| parabrahmaṇo'śa ivāṃśaḥ kṣīrābdhiśāyī, tasyāṃśa ivāṃśo narākāraḥ, tenāvatīryya tatra yāni cakāra, tāni vadetyanvayaḥ |
sambhūtiśca caritañceti dvandvaikyam |
70.14
antarīkṣe aśarīravāk | ābhāṣyasādaramityekaṃ padam ābhāṣye vaktavye'rthe yathāsau sādaraḥ syāttathā uccaiḥ samābhāṣya sambodhya meghasya gambhīro nirghoṣo yathā bhavatyevamidaṃ vakṣyamāṇaṃ vākyamabravīdityarthaḥ |
ārabdhaḥ karttari ktaḥ, hantuṃ pravṛtta ityarthaḥ |
asyodarodbhavānityārṣaḥ sandhiḥ | asya kalatrasyeti vā | asya taveti vāntrayaḥ | yadvā asukṣepaṇa iti dhātorasyeti hi-lope rūpam mayā samarpitānyatra kvāpi yathecchaṃ kṣipetyarthaḥ |
tataścātibhayāt kaṃse devakīprasūtipratīkṣayā sthite sati
bhārāvapīr̤itadharaṇayā prārthitairdevaiḥ saṃstutya prasādito hariḥ ṣaḍgarbhādipūrvakamavatatāreti vaktumāha - 'etasminneve' tyādinā yāvadadhyāyasamāpti | dharaṇī gorūpeṇa jagāmeti jñeyaṃ 'gaurbhūtvāśrumukhī'ti śukokteḥ |
tat sarvaṃ daityabhārapīr̤ādi |
agnirityāderayamarthaḥ, -yathāgniḥ suvarṇasya gururjanakaḥ'agnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ bhūrvaiṣṇavī sūryyasutāśca gāva' iti smṛteḥ | ato yathāgniḥ suvarṇasya malaṃ dahan suvarṇaṃ rakṣati yathā ca gavāṃ sūryyaḥ paro guruḥ, atastāḥ parjanyarūpeṇa puṣṇāti gāvo raśmayo vā, atastān yathā vivarddhayati, tathā samāpi nārāyaṇo guruḥ, yato'sāvakhilalokānāṃ guruḥ| ataḥ sa eva mama bhāraharttā pālakaśca | tathāpi sākṣāttadavijñaptau mamāsāmarthyād bhavatāñca tadaṃśatvād bhavanto mayā bhārarāpanayanāya prārthyanta iti |
70.15
sarvveṣāṃ vo yuṣmākañca samūhastadaṃśabhūtaḥ | viśvarūpatvāttasya etadeva prapañcayati 'ādityā' ityādi sārddhaistribhiḥ | vasavaśca aśvinau ca vahnayaśceti vigrahaḥ |
70.16
mahātmano viśvarūpasya viṣṇo rūpam |
70.18
grahādibhiścitramiti gaganaviśeṣaṇādeva teṣāmapi tadrūpatoktā | ahañca bhūḥ viṣayāḥ śabdādayaḥ |
70.21
nanu kālanemiḥ prāgeva hataḥ, tatrāha—'kālanemi'riti ||22 akṣauhiṇīsaṃkhyā bhāratoktā—'akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyānaṃ rathānāṃ dantināṃ tathā | ekaviṃśatisāhasraṃ śatānyaṣṭau ca saptatiḥ | jñeyaṃ śatasahasrantu sahasrāṇi tathā nava | narāṇāmapi pañcāśat śatāni trīṇi caiva hi | pañcaṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca | daśottarāṇi ṣaṭ prāhurevamakṣauhiṇī budhāḥ' iti |
70.27
aśeṣatridaśaiḥ saha dharāyā vākyamākarṇya dharayaiva pracodito brahmā prāha |
70.29
kālaśca tadaṃśabhūtaḥ tacchaktitvāt |
ekasyaiva rūpañcet sarvaṃ kuto'nyonyavirodhastatrāha— 'tathāpī'ti |
70.33
bho anāmrāya ! sākṣād vedasyāpyaviṣayībhūta ! dve vidye veditavye parā caivāparā ceti śrutiprokte parāparabrahmaviṣaye dve vidye | te eva tadviṣayabhūte parāpare brahmaṇī mūrttāmūrttātmake bhavato rūpe |
70.34
etadeva sphuṭayati—'dve brahmaṇītvi'ti | dve brahmaṇī bhavato rūpe ityanvayaḥ | etadeva sambodhanadvāreṇa darśayati—aṇīyaḥ sūkṣmatamam | atisthūlātman sthūlarūpa ! tvaṃpadalakṣyavirāḍrūpa ! ata eva sarvaviśvarūpa ! sarvavit sarvajña ! kiñca yat jñāpakaṃ śabdabrahma jñāpyañca paraṃ brahma te dve parabrahmātmakasya bhagavato rūpam ityanvayaḥ |
70.35
tatra karmaviṣayaṃ śabdabrahmatvamityāha— 'ṛgveda' iti dvābhyām ||36-37|| parabrahmaviṣayamapi śabdabrahmatvamevetyāha—'ātmātme'ti | ātmātmaśabdābhyāṃ jīvaparamātmanoḥ dehaśabdena sthūlasūkṣmaśarīre, guṇavacchabdena tatkāraṇamavyaktam | eteṣāṃ vicāramācaratīti tathā | evañca vicāre kriyamāṇe yadadhyātmasvarūpaṃ tvaṃpadalakṣyam ātmasvarūpañca tatpadalakṣyaṃ tadbrahmaphalabhūtamasti yasmin vacasi tattathābhūtopaniṣad vacastvannānyat bhavati | bho ādyapate brahmādisvāmin ! yadvā ṛgvedādipadairevopaniṣadrūpatvasyāpyuktatvādanena ślokena sāṃkhyayogādyanusāri tatra tadācāryopadeśavacorūpatocyate iti vyākhyeyam |
70.38
śabdabrahmarūpatāmuktvā parabrahmarūpatāmāha—'tvami'ti | avyaktaṃ cakṣurāderagocaraḥ, anirdeśyaṃ vācāmagocaraḥ, acintyaṃ manaso'pyagocaraḥ, acintyañca tadanāmavarṇavacca | pāṇipādavarjjitasvarūpaṃ nityañca parādavyaktāt param | nāmarūpādi śūnyatvādindriyavāṅmanasāmaviṣayabhūtaṃ yadbrahma viduyoginastadapi tvamevetyanvayaḥ |
70.39
ādhikyaṃ bādhakatvena nyūnatā ca bādhyatvena varttate ityarthaḥ |
70.45
īśvararūpatāmāha—'śṛṇoṣī'ti daśabhiḥ| bahūni rūpāṇi rūpaṃ yasya saḥ| apādo'pi javano vegavān, ahasto'pi grahītā, śrutiśca—“apāṇipādo javano grahītā, paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ| sa vetti vedyaṃ na ca tasyāsti vettā, tamāhuragryaṃ puruṣaṃ mahāntam”|| iti |
īśvaramapracyutabrahmasvarūpaṃ paśyatastattvadarśitvānmokṣaḥ syādityāha,—tvāmacintyaśaktimīśvaraṃ aṇoḥ aṇīyāṃsaṃ nirupādhikatvenātisūkṣmatamam, ata evāsatsvarūpamivāvasthitam| yadvā asataḥ prapañcasyātmarūpaṃ paśyatastattvadarśinoḥ agrayā ātyantikī ajñānanivṛttirbhavati | kathambhūtasyetyata āha—'dhīrasye'ti| he parato'vyaktāt paramātman ! yasya dhīrasya vicāravataḥ dhīrvareṇyarūpān paramānandamūrtestvatto'nyanna vibhartti na dhārayati, tasya sa vāsanājñānanivṛttyā mokṣo- bhavatītyarthaḥ |
nanu māyāśavalasya kathaṃ prakṛteḥ paratvaṃ tatrāha—'tvami'ti viśvasya nābhirāśrayaḥ | āntarāṇi madhye sthitāni | yaddvyasmāttvatto bhūtaṃ bhavyañca| evaṃbhūto'pi pumānīśvarastvaṃ aṇoraṇīyaḥ prakṛteḥ parastāt sthitaṃ brahmaiva| na tu pracyuta- brahmabhāvaḥ, māyāyāḥ svāśrayānāvarakatvāditi bhāvaḥ |
'bhuvanasya gopte'ti yaduktaṃ tat prapañcayati-'ekaśce'ti | śrautāstrayo'gnaya aupāsanaścaika ityevaṃ caturdhā| yadvā 'aindhano jāṭharaścāgniḥ vaidyuto vār̤avastathe'tyevaṃ caturdhā| yadvā vaidyu tanirmandhya saurajāṭharātmanā caturdhā| varccastejaḥ vibhūtiṃ sampadañca dadāsi| tredhā padaṃ bhūrbhuvaḥ svarlokeṣu trivikramāvatāre sannidadhe nihitavān, 'tredhā viṣṇurūpā māyā vicakrama' iti śruteḥ |
'anantamūrte' iti yaduktaṃ tat prapañcayati—'yathāgni'riti tribhiḥ| anupuṣyati varddhayati |
70.54
vyaktaṃ mahadādi, avyaktaṃ pradhānam, tatsvarūpastvam, ataḥ samaṣṭirvirāḍdehaḥ, vyaṣṭistadviśeṣaścaturvidho bhūtagrāmaḥ tatsvarūpavān, sarvvajñaḥ sāmānyena, sarvvavid viśeṣataḥ |
tadevaṃ sarvvakāryarūpatve'pi kārye doṣarāhityaṃ vadannacintyamaiśvaryyamāha - 'anyūna' iti tribhiḥ | vaśī niyantā | klamaḥ śramaḥ, tandrā ālasyam |
niravadyo nirmalaḥ, niraniṣṭaḥ pratikṛlaśūnyaḥ | pāṭhāntare'dhiṣṭhānaḥ śūnya ityarthaḥ | parādhāraḥ brahmādīnāmāśrayaḥ, dhāmnāṃ tejasāṃ sūryyādīnāṃ dhāmātmakaḥ prakāśakarūpaḥ |
sakalāvaraṇātīta ! annamayādipañcakoṣāsaṃsṛṣṭa ! ato nirālambanabhāvana ! nirupādhitvātnirviṣayeṇa cittena vibhāvya ! mahāvibhūtirviśvaprapañcātmikā saṃsthānaṃ sanniveśo yasya tathābhūta |
nanu kuto mamāvaraṇātītatvaṃ matsyakūrmmādyanekadehāvṛttatvādityata āha - 'ne'ti akasya duḥkhasya araṇāt prāpaṇādakāraṇamadharmmaḥ, kasya sukhasyāraṇāt prāpaṇāt kāraṇaṃ dharmaḥ, tadubhayamiśritaṃ kāraṇākāraṇam; etebhyo hi yathākramaṃ tiryyaksuranarādīnāṃ janma pratiṣiddham | te tava tu naivaṃ janma, kintu dharmmatrāṇāyaiva, sarvvasya paramānandarūpasya karmapāratantryābhāvāt | yadvā na vidyate'kameṣāmiti nākāḥ devāsteṣāmāvaraṇādākrośāt kasya brahmaṇa āvaraṇādvā kāraṇākāraṇāttadubhayākrośācca te śarīragrahaṇaṃ na bhavati, kintu jagataḥ kṛpayā dharmatrāṇāya kevalam | na hi svecchāvṛttaviśuddhorjitasattvavigrahairāvaraṇāṃ syādityarthaḥ |
yadiṣyate apekṣyate |
sādhvasaṃ bhayaṃ tenāvanataśarīreṣu satsu |
pravṛttiḥ sṛṣṭiḥ, saṃsthānaṃ sthitiḥ |
70.55
evaṃ stutvā prastutamāha- 'eṣe'ti | mahāṃ prasūtairmahadbhibhirasuraiḥ pīḍito'tiśalathīkṛtaḥ śailabandhaḥ parvatarūpamūlabandho yasyāḥ sā, apārasāram anantabalam | apārapāramiti pāṭhe apāraḥ aśakyaḥ pāraḥ paryyanto yasyeti |
70.56
asmābhiśca tava yat sāhāyyaṃ kāryaṃ tadājñāpayetyāha'ete vaya'miti dvābhyām | nāsatyadasrau aśvinau |
70.58
ujjahāra utpāṭitavān | ayaṃ bhāvaḥ,-mama duṣkarañcet yuṣmābhiḥ sāhāyyaṃ kāryyaṃ syāt, na tvetadasti, bhūbhāraharaṇadau mahatyapi kāryye matkeśamātrasyaiva samarthatvāditi | na tu keśamātrāvatāra iti mantavyam | madddakpātavicūrṇitā iti kṛṣṇāṣṭamyāmahamṛtpatsyāmītyādiṣu sākṣāt svāvatāratokteḥ, sitakṛṣṇakeśadhāraṇañca śobhārthameva śrīvatsaromavat, na tvajarāmarasyāṅgepalitatvaṃ sambhavati | 'kāṣṭhāmuhūrtādimayaśca kālo na yadvibhūteḥ pariṇāmahetu'rityuktatvāt |
70.59
bhāranimittasya kleśasya hāniṃ kariṣyataḥ |
70.60
tathāpi yuddhādikrīr̤ārthaṃ surānājñāpayati- 'surāśce'ti ||61 tairyoddhumaśaktā vā vayamiti na bhetavyamityāha- 'tataḥ kṣaya'miti |
70.63
atibṛhat pramāṇaṃ yasya, atigauravayukta ātmā mūrttiryasya, pradhānaṃ prakṛtiḥ, buddhimahattattvam, indriyavān ahaṃkāraḥ, eteṣāṃ pradhānaḥ puruṣaḥ, sa eva mūlaṃ jagatkartṛtvān, tasmādapi parātman ! tanniyantṛsvarūpa |
70.66
guptau surakṣitau |
70.67
tenaiva svenaiva purā yathoktaṃ—‘samarpayiṣye sakalān putrān na syodarodbhavvā’niti |
70.69
kathaṃ sā viṣṇunā prayuktā ? kiṃ vāparaṃ tasyāḥ kāryyamādiṣṭam ? ityapekṣāyāmāha — ‘yoganidre’tyādinā yāvatsamāpti | yoga evātmānubhūtilakṣaṇe bāhyānubhavādvyāvṛttau nidreva nidrā saiva brahmādīnapi mohayantī mahāmāyā, saiva jīvānāṃ jñānamācchādayantī avidyārūpeṇa jagat sarvamāvṛtya yayā svaśaktyā mohitaṃ mithyābhiniveśavat kṛtaṃ tāmāhetyarthaḥ ||70 71|
70.72
sambhūtiḥ samamanurūpaṃ yathā bhavatyevaṃ neyaḥ | prāgeva vasudevāhitagarbhāyā rohiṇyāḥ paścād gokulaṃ gatāyāḥ saptame māsi vāyubhūtaṃ garbhamapasāryya devakījaṭharāt saptamaṃ garbhamalakṣitamākṛṣya tasyā udaraṃ neya ityarthaḥ | rodhoparodhataḥ kārāgāranirodham ||73-34|| saṃkarṣaṇaiti saṃjñāmapāpsyati |
70.75
tvayā yaśodāyā garbhaṃ prati gantavyam |
70.76
ayaṃ kṛṣṇavarṇo matkeśaḥ, rāmalīlānāmapyupalakṣaṇametat |
70.79
tāṃ protsāhayati—'tatastvā'miti saptabhiḥ | śataśabdo'parimitavacanaḥ sahasradṛgityarthaḥ |
70.80
sthānairyogapīṭhākhyāyata nairvindhyajālandharādyaiḥ |
70.81
tasyā vibhūtimāha—'tvaṃ bhūti'riti | yā ca kācidanyāpi strījātiḥ sāpi tvameva ||82-84|| surādyupahārairyathadhikāraṃ sarvaiḥ śūdrādibhirapi pūjitā satī |
70.85
te sarve tvayā prasannayā dattāḥ kāmāḥ matprasādādadasandigdhā avyabhicaritā bhaviṣyanti | ataḥ asaṃśayaṃ gaccha |
70.86
nabhasi śrāvaṇe māsi niśyarddharātre'ṣṭamyāmahamutpatsyāmi | arddharātrānantaraṃ navamyāṃ praviṣṭāyāṃ yaśodāśayane māṃ neṣyati tvāṃñca devakyāḥ śayane ||77-78|| tathāpi tvayā na bhetavyamityāha—'kaṃsaśce'ti |
iti śrīdharasvāmikṛtāyāmātmaprakāśākhyāyāṃ svaprakāśākhyāyāṃ vā śrīviṣṇupurāṇaṭīkāyāṃ pañcamāṃśe prathamo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit