Vishnupurana 92
Ātmaprakāśa 92
- Language
- Sanskrit
92.2
tasya darśanena balātkṛtā ākṛṣṭacittā satī prāha |
92.3
anulepanakarmaṇi gandhavastūnāṃ sādhane kaṃsena niyuktāṃ naikavakrā trivakretyarthaḥ |
92.4
viṃśaḥ adhyāyaḥ anulepanabhājanasahitāṃ kubjām |
92.5
gātrasadṛśaṃ varṇānurūpam |
92.6
svapadbhyāṃ ca pādayostāñcakarṣa ākrāntavān, evaṃ tāmṛjutvamanayat |
92.7
kuṃkumādivarṇakaiḥ kapolavakṣasthalabhujādiṣu patrabhaṅgiracanā bhakticchedaḥ| bhakticchedavidhinānuliptāṅgau, ata eva citravarṇānulepanena svāṅgakāntyā ca tayorindracāpasahitasitakṛṣṇāmbudasādṛśyam |
92.8
anulepanārpaṇaphalaṃ sadya eva darśitavānityāha—‘tata’ iti sārddhena | ullāpanamṛjūkaraṇaṃ, pāṭhāntare ullāpanamarogīkaraṇaṃ, tatprakārajñaḥ śauriḥ madhyamātarjanīrūpadvyaṅgulyopalakṣitenāgrapāṇinā pāṇyartheṇa cibuke mukhasyādhastāt utpāṭya uddhṛtya tolayāmāsa uccālitavān |
92.10
vilāsena kaṭākṣanirīkṣaṇādinā lalitaṃ yathā bhavatyevaṃ prāha | lālityamevāha—premagarbhamarālasaṃ premātiśayena mantharaṃ yathā bhavatyevam |
92.11
kaṃsaṃ hatvā bandhūnāṃ saukhyaṃ vidhāya bhavatyā gehamāyāsya iti tāṃ prasthāpitavān | asamaya eva strīṇāṃ kāmāturatvaṃ dṛṣṭvā va jahāsa ca |
92.13
āyogam ābhimukhyena prāptayogaṃ pūjāyāmuddeśyaṃ, pāṭhāntare ājojyaṃ samantāt yojyaṃ bahubhiryojyamityarthaḥ | dhanūratnaṃ śreṣṭhaṃ dhanuḥ kāstīti pṛṣṭaiḥ rakṣibhistasminnākhyāte sati |
92.14
15
92.16
anyena piṣṭaṃ gandhavastuyogena sammarditaṃ kaṃsasya prītaye na bhavati, ato'hamatīvāsya kaṃsasya prasādadhanabhājanaṃ prītidānasya pātrabhūtā |
92.37
sarvvabhūtasya viṣṇoriti vyadhikaraṇe ṣaṣṭhī | sarvvabhūtasya vyāpyavargasya yo viṣṇorvyāpakastasya | asya hetugarbhaṃ viśeṣaṇam akhilajanmanaḥ sarvvakāraṇasyāṃśo mahīmavatīrṇa iti sambandhaḥ ||38–40|| rājāntaḥpurayoṣitāṃ samūha iti śeṣaḥ |
92.41
strīṇāṃ vismayoktimāha- 'sakhya' ityādi-navabhiḥ | gajayuddhakṛtenāyāsena svedāmbukaṇikābhirācitaṃ vyāptam |
92.42
avaśyāyajalokṣitaṃ himavāryyalaṃkṛtaṃ śaratkālīnamambhojaṃ paribhūya svaśobhādhikyena tiraskṛtya sthitaṃ mukhaṃ paśyata, tena ca dṛśorjanma saphalaṃ kriyatām |
92.43
mahaddhāma mahatyā lakṣmyā devyā dhāma āśrayabhūtaṃ vakṣaḥ | vipakṣakṣapaṇañca bhujayugmaṃ vilokyatām |
92.45
madāsṛganusiktāṅgau gajasya madraktābhyāmukṣitagātrau gajasya dantāveva varāyudhau yayostau |
92.46
samupekṣyate na nivāryyate |
92.47
vajravat kaṭhinamābhogi viśālaṃ śarīraṃ yasya saḥ |
92.53
sannipātaiḥ parasparasaṃślepaiḥ avadhūtairarvākpātanaiḥ kṣepaṇaiḥ, dṛr̤ham ākṛṣya nirasanaiḥ| muṣṭibhirmuṣṭiprapātaiḥ kīlanipātanaiḥ | kūrpareṇa ghātaiḥ, vajranipātanaiḥ aratnidvayena ghātaiḥ, kīlavajranipātibhiriti pāṭhe kīlavat vajravacca nipātau yeṣāṃ sta iti muṣṭiviśeṣaṇam| pādoddhūtaiḥ paddhyāmutkṣepaṇaiḥ prasṛṣṭaiḥ sarvāvayavasaṃśleṣaṇa piṇḍīkaraṇaiḥ ||54-56|| balena śauryyeṇa prāṇena ca dehaśaktyā viniṣpādyam |
92.56
6061 śataguṇaṃ śatavāram |
92.57
prāṇahāniṃ balakṣam agryām ādyāṃ prāgadṛṣṭāmityarthaḥ! lavāllavaṃ kiñcit kiñcit |
92.59
valgatā pranṛtyato |
baddhakakṣaḥ dṛḍhīkṛtaparikaraḥ san janasyāntaḥ raṅgamakhye vavalga nanartta |
92.63
tatkālaṃ tasminneva kāle |
92.67
vavalgutuḥ nṛtyañcakratuḥ |
92.68
vyāpṛtān sarvataḥ sthitān samājaughāt samājasthānāt lokānāṃ samūhāt |
92.72
khedāt kopācca nijaśekhare svaśirobhūṣaṇe sthitaṃ īṣañcālayatā vāraṃ vāraṃ dhunvatā tena cāṇūreṇa |
92.73
niḥśeṣasya jagata ādhāreṇa abhivyāpya dhāraṇena guruṇā |
92.74
mṛtasya dehasyāpyākarṣaṇaṃ pitroḥ paritoṣārtham |
92.75
kṛṣyatā ākṛṣyamāṇena tena dehena parikhā kṛtā |
92.79
smṛtajanmoktavacanāviti—‘stuto'haṃ yat tvayā pūrvaṃ
92.80
he keśava ! sīdatāṃ prāṇināṃ prasīda | yathā devānāñca varo bhūbhāraharaṇalakṣaṇo dattaḥ, tathāvayośca prasādena putratvenotpattyā kṛtoddhāro'si, kṛta uddhāraḥ saṃsārasya uddharaṇaṃ yena tathābhūto'si | pāṭhāntare—āvayoryaḥ prasādaḥ kṛtaḥ putro bhaviṣyāmītyevaṃ pratijñālakṣaṇaḥ, sa ca kṛtoddhāraḥ kṛtāviṣkāraḥ sphuṭīkṛta iti yāvat, evamanyeṣāmapi sīdatāṃ prasanno bhavetyarthaḥ |
92.81
kiñca yaduśāpābhibhūtaṃ cāsmātkulaṃ pavitrīkṛtamityāha— ‘ārādhita’ | iti na caitāvatā tvaṃ matputraḥ parameśvaratvādityāśayenāha—‘tvamanta’riti dvābhyām | kiñca madārādhanaṃ nimittīkṛtya durvṛttānāṃ nidhanāya tvaṃ madgṛhe'vatīrṇo'si |
92.84
vasu dhanam |
putrārthinyā tadadya te| saphalaṃ devi ! saṃjātaṃ jāto'haṃ yattavodarā’diti bhagavatā janmasamaye yaduktaṃ vacanaṃ tat smṛtaṃ yābhyāṃ tau |
92.85
etadeva spaṣṭayati—‘kva kartte’ti tribhiḥ |
92.87
koṣṭhotsaṅgaśayanaḥ udarāntavarttī bhūtvā |
92.88
tadevaṃ parameśvara iti jñātvā prārthayate—‘sa tva’miti | aṃśāvatārakaraṇairviśvaṃ pāhi | jagadetat tvatto bhavati |
92.89
tvanmāyāmohitena mayā tvayyetāvantaṃ kālaṃ yā putrabuddhiḥ kṛtā, adhunā tu sā buddhinivṛttetyāha—‘māyāvimohite’ti | he apāstabhaya |
92.90
mamatvābhāve hetumāha—‘karmāṇī’ti | yasya tava karmāṇi rudrādīnāmapi sādhyāni na bhavanti nirīkṣitāni ca pratyakṣataḥ sarvvajanairnāpalapituṃ śakyante, sa tvaṃ sākṣāt viṣṇureva jagatāmupakārāya no'smān prāpto'sīti parigataḥ samyak jñāto'si ati vimoho vigataḥ vinaṣṭaḥ |
92.91
yaccaitanmama ca devakyāśca manastvayyātmaja iti prītyā sāpatyabhāvabhrāntiyuktaṃ jāyate tat apahāsyataiva |
iti śrīdharasvāmikṛtāyāṃ svaprakāśākhyāyāmātmaprakāśākhyāyāṃ vā śrīviṣṇupurāṇaṭīkāyāṃ pañcamāṃśe viṃśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit