Vishnupurana 120
Viṣṇucittīya 120
- Language
- Sanskrit
120.p1
bhavatāmiti || tejaḥ-parābhibhavāsahiṣṇutvam | māhātmyam-astramantrādijaṃ sāmarthyam || 86-87|| vijñāyeti || vibudhāḥ-vidvāṃsaḥ, santi tādṛśāḥ-tādṛśā bhavanti |
120.p2
88 || tasmāditi || tantraṃ-paricchadam || 89, 90 || ityukta iti || dṛṣṭaṃ-pratyakṣitaṃ vyāsoktyā śrutaṃ ca sarvam || 91, 92 || śrīkṛṣṇalīlāṃ nigamayati-ityetaditi |
120.p3
93 || bhagavaccaritraśravaṇādiphalamāha-yaścaitaccaritamiti |
120.p4
94 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye pañcamaṃśe'ṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ |
120.p5
38 || samāptaścāyaṃ pañcamoṃ'śaḥ ||
120.1
śrotumiti || atha kalpānte upasaṃhṛtiṃ-mahāpralayasaṃjñāmupasaṃhṛtiṃ ca śrotumicchāmi |
120.2
maitreyeti || prākṛte, pralaya iti śeṣaḥ | dviparārdhaka iti vakṣyamāṇe yathopasaṃhṛtirjāyate tathā yathāvattaḥ śrūyatām |
120.3
ahorātramiti || mānuṣo māsaḥ pitṛṇāmahorātram, abdo devānām, divye caturyugasahasre dve brahmaṇorā || 4, 5 || caturyugānīti || svarūpataḥ—parimāṇadharmādharmādibhiḥ | yathoktaṃ harivaṃśe- kṛte dharmaścatuṣpātsyādatsāṃgayā | dvābhyāmadharmaḥ pādābhyāṃ tribhirdharmastataḥ sthitaḥ || dvābhyāṃ dharmaḥ sthitaḥ padbhyāmadharmastribhirucchritaḥ | viṃścatuṣpātsyāddharmaḥ pādaśeṣagaḥ || iti | ayamarthaḥ-kṛte-kṛtayuge ādau pādabhāṃk | atha kṛtānte taḥ pādabhāgrabhavati tatastretāyām |
120.6
ādya iti || brahmaṇā—caturmukhaśarīrakeṇa bhagavatā, bhogiśayyāgataḥ śete trailokyagrāsavṛṃhitaḥ vat | ādyantayoryugayoḥ sṛṣṭisaṃhārādeva viśeṣaḥ || 7-9 ||
120.9
atha ṣaṣṭheṃśe prathamo'dhyāyaḥ vyākhyāteti || prathamāṃśe sarga uktaḥ | dvitīyādiṣu vaṃśamanvantaravaṃśānucaritarūpā sthitiruktā |
120.20
varṇāśrameti || varṇāśrametyādismārtapravṛttiviṣayaṃ sāmargyajuriti śrautapravṛttiviṣayatrayīpratipādyāgnihotrādidharmaviniṣpādanaṃ yasyāḥ pravṛtteḥ hetuḥ-prayojanaṃ sā tathoktā | sā ca netyarthaḥ |
vivāhā iti || dāṃpatyakramaḥ-daṃpatyordharmaḥ, daṃpatī eva dāṃpatyam | vahnidevātmakaḥ-vahvau devayajñakriyātmakaḥ | kramaḥ-anuṣṭhānam |
yatra kutreti || varṇebhyaḥ-varṇānāṃ dhanī yogyaḥ, na tu vṛttavidyādimān |
yeneti || yena kena ca-śrutismṛtibhyāmanukalpatayoktena, yogena-prakāreṇa, dīkṣito bhavati |
sarvameveti || devatā ca sarvā-avaidikī kālyādiḥ | sarvaiḥ sarvasya cāśramaḥ-brahmacaryavairāgyādirahitasyāpi |
upavāsa iti || āyāsaḥ-tīrthayātrādikāyakleśaḥ | upavāsādistvāmirucitānuṣṭhānānuṣṭhito dharmo bhavati || 15, 16 ||
suvarṇamaṇīti || keśaiḥ-praśastaiḥ, suvarṇādibhūṣaṇasahapāṭhāt || 17, 18 ||
ya iti || svāmitvaheturiti | bahvarthadānādinā saṃbandha eva svāmitvahetuḥ bhāvī, na tvabhijanaḥ svāmitvahetussaṃbandho bhavitā abhijana iti pāṭhe svāmitvaheturvasudānādisambandhaḥ, sa evābhijanaḥ na tu mahākulīnatvam | hīnavarṇo'pyarthado mahākulīnavatsevya ityarthaḥ |
19 ||
gṛhāntā iti || buddhessādhyaṃ dhanārjanam, na tvātmajñānādi | tacca dhanaṃ gṛhanirmāṇārtham, na tu yāgādhānādyartham | te cāryā gṛharūpāḥ svadehabhogārthāḥ, na tvatithyādibhogārthāḥ |
120.21
abhyarthitāpīti || abhyarthitāpi—abhyarthitā api | atra ārṣasaṃdhiḥ | devāpi yaṃ na paśyantītivat | paṇaḥ kapardikāśītiḥ, pañcaguñjātulitaṃ svarṇaṃ vā |
120.22
samānapauruṣamiti || samānapauruṣamityavaravarṇāśśūdrādayaḥ viprān svasamānatejaskān manyanta ityarthaḥ | samānaparuṣam iti pāṭhe sagarvaṃniṣṭhuraṃ ca ceta iti || 23, 24|| kandamūleti || ghātayiṣyanti-kleśayiṣyanti |
120.25
durbhikṣamiti || pramodaḥ-ullāsaḥ || 26–31 || vedādānamiti || akṛtavratāḥ-vedavratarahitāḥ|
120.32
vānaprasthā iti || vanavāsinaḥ—vānaprasthāḥ |
120.33
arakṣitāra iti || śulkavyājena—śulkamiti vyapadiśya śulkavyatiriktairdaṇḍaiśca || 34-41 ||
120.41
striya iti || laliteṣu puruṣeṣu spṛhā yāsāṃ tāstathoktāḥ |
120.59
tatreti || tatra-ka.lau | alpenaiva yatnena-harisaṃkīrtanādinā | anuttamaṃ puṇyaskandhaṃ-puṇyarāśiṃ karoti puruṣaḥ | yaḥ-puṇyaskandhaḥ kriyate sa kṛtayuge tapasā hi kriyate |
120.60
paliteti || viṃśatiṃ nātijīvanti kalerante | trayoviṃśatimiti caturthoktaṃ jīvanamitaḥ pūrvam ||42-52|| śāṇīprāyāṇīti || śāṇaśśāṇī vā śaṇavikāraḥ | śāṭīti pāṭhe hrasvasthūlam || 53-54 || śvaśrūśvaśureti || hāribhāryāḥ-hāriṇyaḥ hṛdyā bhāryāḥ | bahuvrīhirvā hāriṇyo bhāryā yeṣāṃ te, te suhṛdaḥ | bhartṝṇāṃ jārāṇāṃ ca ramyabhāryā hi suhṛdaḥ || 55-58 || nissvādhyāyeti || kacit-kīkaṭādau |
iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye ṣaṣṭheṃśe prathamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit