Vishnupurana 124
Viṣṇucittīya 124
- Language
- Sanskrit
124.8
vyaktetyādi || uktasyaivānuvādo guṇāntaravidhyarthaḥ | avyāhatātmani-avikṛtasvarūpe || 46, 47 || vyakta iti || prakṛtyāṃ puruṣe līnāyāmiti śeṣaḥ | tathā-tatra sthite, tathābhūte puruṣe tatra paramātmani sthite | dvayoryugapallayapakṣe graṃthassugamaḥ | vyakta iti punarlayānuvādaḥ paramātmano rājyādikalpanāvidhyarthaḥ |
48 || naiveti || nityasya paramātmanaḥ iti | atra svarūpanityatvasya brahmādīnāmapi sādhāraṇyadvigrahavattvasya nityatvamabhipretam, sadaikarūparūpāya ityādibhirvigrahanityatvasya pratipādanāt || 49, 50 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye ṣaṣṭheṃśe caturtho'dhyāyaḥ |
|| 1, 2 || śirorogeti || pratiśyāyaḥ-pīnasaḥ | śvayathuḥ-śophaḥ || 3, 4 || kāmakrodheti || dveṣaḥ-aprītiḥ | moho mūrcchā | viṣādaḥ-satvasaṃkṣayaḥ | śokaḥ-priyavirahajaḥ | īrṣyā-parasaṃpadakṣamā || 5-8 ||
124.27
dūreti || dūrapranaṣṭanayanaḥ-adhikapranaṣṭanayanaśaktiḥ| vyomāntargatatārakaḥ-dṛggolakākāśanimagnakanīnakaḥ || 28-30 || anāyattairiti || anāyattaiḥ-pravṛttyakṣamaiḥ |
124.31
sakṛditi || kāsaḥ-śleṣmā || 32-40|| niruddhe te || doṣaḥ-vātādiḥ| udāneti| udānaḥ kaṇṭhasthavāyuḥ, uraḥ sthānamudānasya nāsānābhigalāṃścaret| vāk pravṛttiprayatnorjābalavarṇasmṛtikriyaḥ|| asya galasaṃcāritvāt| udānaḥ kaṇṭhadeśasthaḥ ityamaraḥ || 41-44 ||
124.44
ajñānamiti || ajñānaṃ tāmaso bhāvaḥ-tamaso vikāraḥ| tenājñānināṃ tadanuguṇakāryārambheṣu pravṛttayo bhavanti| ataḥ karmalopāḥ-vaidikakarmalopāḥ pravartante || 25, 26 || jareti || valisnāyuśirāvṛtaḥ iti| valistvaktaraṃgaḥ| raktavahā nāḍī sirā| saiva bandhanī snāyuḥ |
124.59
tasmāditi || yasmādbhagavatprāptireva tāpatrayanivṛttihetuḥ tasmāttatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ iti, buddhe ṇamiti mokṣopāyajñānamavidheyamiti vadato nirasyati ; prāpyupāyaṃ ca darśayati-jñānaṃ ca karma ceti | atra sākṣāt prāpyupāyaḥ, karma tu tadaṅgatvena | na tu viparyayaḥ, samuccayo vā | brahmavidyāmaviṣṭhāya, iyāja subahūn iti hi vakṣyati |
124.60
karaṃbheti || bhajyamānakaraṃbhasamavālukāḥ karaṃbhādibhīṣaṇavastubhiryutā yātanāḥ duḥsahāḥ || 45–52 || yāvaditi || tantukāraṇeti | pakṣmāṇi-aṃśavaḥ || 53–55 || kaḷatreti || asukhaṃ-duḥkham || 56–58 || nirasteti || nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā-sukhāntarasyātiśayo nirasto yena tannirastātiśayam | rūpaṃ sukham āhlādasukham | āhlādo mohasaṃbhedaḥ | sukhāntarānubhavākṣamatvāpādakotkarṣavatsukham | bhāvasukhasya duḥkhanivṛttirūpatā vyāvaryate | evaṃ niratiśayāhlādarūpasukhatvameva bhagavatprāptisvarūpamityuktam | |-duḥkhasaṃbhinnā ātyantikī-antamatītya vartamānā nityā | atra bhagavacchabdena prāpyasya heyapratyanīkāśeṣaguṇātmakatvaṃ vakṣyamāṇaṃ sūcayatā tatprāpternirastātiśayelyādyucyamānaṃ vaiśiṣṭayaṃ pratipāditam |
124.61
atha brahmaviṣayamidaṃ jñānadvayaṃ praśaṃsati, kudṛṣṭinirasanāya tasya jñānadvayasya vaiṣamyaṃ ca darśayati-andhaṃ tama iti || ajñānam āgamaśravaṇātpūrvam | ātmanāmavidyākhyakarmatirohitasvarūpatvādatmaparamātmayāthātmyāsyāparijñānam | anyathājñānaṃ vā | tacca jñānavirodhidvāndhaṃ tama iva | āgamajanyaṃ jñānaṃ śrotrendviyagṛhītāgamajanyatvādindriyodbhavamityucyate| taccājñānatamovirodhidvādīpavaditi | ataḥ āgamotthaṃ jñānaṃ tamasi dīpavadanyathājñānasaṃvalitamalpaṃ ca | atha ajñānatanmūlāvidyārūpasarvatamo nirasanatvāt āgamotthādapi viśadatamapratyakṣarūpatvācca vivekajaṃ jñānaṃ sūryavadityucyate |
124.62
ukte'rthe manuvacanaṃ pramāṇayati | manurapīti || atra saṃbandhe-mokṣatatṃsādhanasaṃbandhe |
124.63
vidyātaḥ puruṣārtho na karmaṇā iti manuvacanamevodāharati-dve iti || paraṃ ca yat, brahmeti śeṣaḥ| śabdabrahmaṇi-śāstrajanyajñāne | niṣṇātaḥ-nipuṇaḥ | paraṃ brahma-pratyakṣarūpaṃ vivekajaṃ jñānaṃ labhate |
124.64
manuvacanamūlaśrutimudāharati-dve vidye iti || vidye-āgamavivekotthe | parayā-vivekotthayā | akṣarasya-parabrahmaṇaḥ prāptiḥ yayā tadakṣaramadhigamyate iti śruteḥ | anena vākyārthajñānātkarmaṇo vā mokṣaṃ vadanto nirastāḥ | vākyārthajñānānmokṣaṃ vadataḥ tacchāstrairvipratiṣiddhaṃ buddhe cet kṣemaprāpaṇamihaiva na duḥkhamupalabheta iti sūtravirodhaḥ, pratyakṣavirodhaśca | atra prakaraṇe scoktasyārthasya vedavidgresaramanuvacanaprāmāṇikādāgamavivekajapadayorekāyānādyukto'rtho na vivakṣita iti veditavyam |
124.65
atha paravidyopāsyasya prāpyabhūtasya brahmaṇassvarūpamāha-yattaditi || yathāha śrutiḥ yattadadreśyam ityādinā | śrutivyatiriktaiḥ pramāṇaiḥ na vyakta iti avyaktam, vedāmahametam nāvedavinmanute taṃ bṛhantam iti | ajaramajamityādinā ṣaḍbhāvavikārarāhityamuktam | acintyamanirdeśyamiti vāṅmanasāgocaratvam | arūpaṃdevamanuṣyādirūparahitam; anyathā rūpavattvaśrutyādivirodhāt |
124.66
vibhviti || vibhu-sarvagataṃ vitatya vyāpti | vibhutvaṃ niyantṛtvaṃ vā | akāraṇam-svayaṃ kāraṇarahitam | vyāpyavyāpakaspeṇāvasthitam sarvaṃ jagatyataḥ | bhūtayoniriti jīvābhiprāyam | atra paravidyāviṣayasyākṣarasya bhūtayonitvavibhutvādiviśeṣaṇaiḥ paravidyā nirguṇabrahmaviṣayetyetannirastaṃ, yadvai paśyanti sadā paśyanti iti śruteḥ ||67
124.67
ācāre karmasvarūpamuktam | jñānaṃ dvidhā vibhajya darśayati- āgamotthamiti || vivekajaṃ-vivekādyogājjanyam | tatrāgamotthaṃ jñānaṃ śabdabrahmeti, vivekajaṃ parabrahmeti ca manvādibhirucyata ityāha-śabdabrahmeti |
124.68
uktaguṇaviśiṣṭaṃ tadeva brahma bhagavacchabdavācyamityāha-tadeveti || idaṃ ca vacanaṃ dhyānakriyāmyaṃ bhagavān sarvavyāpī ca bhagavān nārāyaṇo bhagavān prajāpatiḥ vāsudevāya dhīmahi omityātmānaṃ yuñjīta namo rucāya brāhmaye ityādi vedāntasāroddhārarūpaṃ dvādaśākṣaracintakā iti pūrvamuktaṃ maṃtraviśeṣamabhipretyābhihitam | sakalaheyapratyanīkakalyāṇaguṇātmakaṃ jagatkāraṇaṃ paravidyādhigamyamuktaṃ paraṃbrahmaiva bhagavacchabdavācyaṃ nānyadityavadhārayati tadeveti | manurapi tatassvayaṃ bhūrbhagavān ityādinā jagatkāraṇameva bhagavacchandavācyamityāha | atha brahmaṇassvarūpaguṇavibhūtairanantasya yāthātmyavacanaṃsamartho'yaṃ śabda ityāha-vācaka iti |
124.69
evamiti || evaṃ bhagavacchabdenābhihitanigaditabhūtayonitvādyarthasya tasya-brahmaṇaḥ tattvaṃ-svarūpaṃ yenavivekaprajñānena tattvato yad jñāyate-dṛśyate, tatpuṃṣphalasākṣātkārarūpaṃ param | anyaduddeśataḥ śāstrajaṃ parokṣarūpamaparamityupasaṃharati |
124.70
sarvakāraṇe pare brahmaṇi bhagavacchabdo mukhyaḥ, anyatropacārata iti vakṣyan mukte tāvadupacārata ityāhaaśabdeti || mukto hyaśabdagocaraḥ, nāmarūpādvimuktaḥ na śabdagocare yasya, yacca vācāmaviṣaye, agocaraṃ vacasām (ityādibhyaḥ) upaniṣatprasiddhyā | tasyeti muktasya parāmarśaḥ | brahmatvaṃ ca brahmasāmyāt | pūjāyāṃ nimittabhūtāyāṃ tasyopacārato bhagavacchabdaḥ kriyate | asya ślokasya bhagavadviṣayatve vyāhatissyāt | tatra śabdo'yaṃ nopacāreṇa tvanyatra hyupacārataḥ ityanantaraṃ vakṣyamāṇatvāt, tadeva bhagavadvācyamityāderuktatvācca |
124.71
paramakāraṇe pare brahmaṇi śabdo'yamanupacārataḥ śabdyata ityāha-śuddha iti || śuddhiḥ-malapratyanīkatvam | mahāvibhūtyākhye-mahābhūtisaṃjñe | mahāvibhūtirhi brahmaṇaḥ |
124.72
anyatra mukhyatvāsaṃbhavajñāpanāya bhagavacchandaṃ nirvakti—saṃbharteti || saṃbharaṇaṃ-prakṛteḥ kāryayogyatākaraṇam | bhartā-svāmī, poṣakaśca | netā-goptā | gamayitā-ātmānaṃ gamayitā, saṃhartetyarthaḥ | sraṣṭā-ātmānamudgamayitā | evaṃ gupeḥ guptyarthatvāt gatyarthatvāt gameru gakāro niruktaḥ | jñānārthatvādvā gamergakāraḥ | tadaikṣateti saṃkalparūpekṣaṇasya kartetyarthaḥ | gamayitā jñāpayiteti vā gakāraḥ | tathā hyekāyananiruktaṃ bha ityetasmādbhākārādbhartā saṃbharteti dvau dhātvarthau gamyete | ga iti punarasmādgaśabdādgamayitā netā sraṣṭā paratra gamanaṃ vā | punaravyaya ityato gaḥ | so'sau bhartṛsaṃbhartṛnetṛgamanavānetadvān bhagavānityeva bhavatīti | tathā'tharvaśirasi— yaṃssarvānbhagavānīkṣyātmajñānānnirīkṣayati yogaṃ gamayati tasmāducyate sa bhagavān iti |
124.73
tadbrahmeti || dhāma-tejomayaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam iti śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tatparaṃ brahma mokṣakāṅkṣibhirdhyeyam |
124.74
vakārārthamāha—vasantīti || bhūtātmani-bhūtaśarīre, akhilātmani-akhilasyātmabhūte bhūtāni vasanti tatreti jagadādhāratvamuktam, sadāyatanāḥ ityādi śruteḥ | sa ca bhūteṣvityantarātmatvam aitadātmyamidaṃ sarvam iti śruteḥ | ato vaḥ | matvo vasateśca tantreṇāyaṃ vakāraḥ |
124.75
evamiti || evamuktaprakāreṇāvayavārthayogādayaṃ śabdo vāsudevasyaiva |
124.76
rūḍhiśaktyā'pi tasyaivetyāha—tatreti || tatra bhagavān iti śabdo vṛddhaiḥ prayujyate pūjye iti naighaṇṭukaprasiddhyā ayaṃ śabdo loke pūjyapadārthasyoktau yā paribhāṣā tayā samanvito'pi viṣṇau niyataḥ nārāyaṇaviṣṇuvādiśabdavat | nopacāreṇa-tasya sarvakāraṇatayā sarvaguṇaparipūrṇatayā paramapūjyatayā cāyaṃ śabdo naupacārikaḥ | anyatra-jīvaviśeṣe tvāpekṣikapūjyatvānmukhyaḥ |
124.77
anyatropacārataḥ pravṛttau jñānaviśeṣo nimittamityāha—utpattimiti |
124.78
atha bhagavato'nvayaviśeṣaṇabhūtānāṃ satyakāmatvādīnāṃ guṇāntarāṇāmukteṣu guṇeṣvantarbhāvaṃ vyatirekaviśeṣaṇānāṃ sattvādiguṇānāṃ bhagavānityatra nakāravācyatvaṃ cāha-jñānaśaktīti || aśeṣataḥ-aśeṣaiḥ svavistārabhūtairguṇāntaraissaha | nakārasyārthamāha-vinā heyairiti | guṇādibhiḥ-triguṇatatkāryakleśādibhiḥ | nikhilaheyapratyanīkatvaṃ samastakalyāṇaguṇātmakatvaṃ ca ubhayaliṃgaṃ kṛtsnaṃ bhagavacchabdavācyamityanusaṃdheyamiti | evaṃ bhagavatprāptisādhanaparavidyāṃgatvenoktaśrīmaddvādaśākṣaramantre bhagavacchabdo niruktaḥ | vedaśākhābhedaprakaraṇe praṇavārtha uktaḥ |
124.79
atha vāsudevaśabdārthamāha—sarvāṇīti || bhūtāni-jīvāḥ vasanātsarvabhūtānāṃ vasutvāddevayonitaḥ | vāsudevastato jñeyaḥ ityudyogaparvaṇi, vasanāddevanāccaiva vāsudevaṃ tato viduḥ iti mokṣadharme | devanāddyotanādveti vā devaḥ | vāsuścāsau devaśca vāsudevaḥ | vasantyasmin deve bhūtānītyekāyananiruktam |
124.80
uktameva vāsudevaśabdanirvacanaṃ jñānaniṣṭhairjanakādibhirapi parigṛhītamityāha-khāṇḍikyeti |
124.81
bhūteṣviti || nairuktaṃ devaśabdanirvacanaṃ darśayati-dhāteti | dadhātervakāraḥ | niruktasyāṃśadvayasyānuvādaḥ vāsudevastata iti |
124.82
atha samudāyniruktiḥ—aiśvaryasyeti || samagrapadaṃ sarvatra saṃbadhyate | bhagaḥ ṣāḍguṇyaṃ, tadvān bhagavānityabhiprāyaḥ |
124.83
samasteti || atrātmaśabdaḥ svabhāvavacanaḥ | nijecchayā gṛhītābhimatapūjyadehaḥ | yadvā, jagaddhitāyāvatkāleṣvicchayā gṛhītattatkāyocitānekadehaḥ |
124.84
tejobaleti || bhagavānitiśabdārthanakārasyārthamapi vistareṇāha-na yatreti | kleśāḥ-avidyāsmitādayaḥ | diśabdena karmavipākāśayā uktāḥ | āśayo vāsanā |
124.85
sa iti || vyūhavibhavādirūpeṇa ca vyaṣṭisamaṣṭirūpaḥ | pararūpeṇāvyaktasvarūpaḥ | vyūhādirūpeṇa vyaktapaḥ | evaṃ sarvāvasthacidacitsvarūpatve'pi sarveśvaraḥ na tu paravaśaḥ | sarvadṛk- taccakṣurdevahitam cakṣurdevāmṛta, trailokyasyaikacakṣuṣaḥ itivat | yadvā yassarvajñassarvaviditivat, sarvaṃ vetti, tacca sarvaprakāreṇa ttīti | athavā kāraṇamantareṇa karaṇaiśca jānātīti | vidal lābhe ityato vettīti vā | samastaśaktiḥ• sa parassarvaśaktīnām samastāśśaktayaścaitā iti |
124.86
atha paravidyāṃ praśaṃsannupasaṃharati-saṃjñāyata iti || sa jñāyate yeneti ca pāṭhaḥ | sa ityuktalakṣaṇaḥ puruṣottamaḥ parāmṛśyate | taditi hetau | yasmādbhagavatprāptireva tāpatrayasya bheṣajaṃ tasmātsa yena-āgamotthena jñānena jñāyate-yena vivekajena saṃdṛśyate, yena ca darśanasamānākāreṇa bhaktirūpāpannena gamyate ; tadeva jñānam | ajñānamato'nyat-bhagavadvayatiriktaviṣayamjñānam-avidyārūpaṃ bandhakamityarthaḥ | astadoṣamiti vikārāspadācidviṣayādvyāvṛttiḥ | śuddhamiti tatsaṃsṛṣṭacetanaviṣayāṃva | paraṃ nirmalamiti heyārhamuktaviṣayāt, ekarūpamiti sūriviṣayāt, teṣāmanekarūpatvāt | tameva vidvān, tamevaṃ viditvā....nānyaḥ paṃthā ityādiśrutimirityamuktamiti |
124.87
atha vidyādvayaviṣayabhūtadvādaśākṣarapratipādyatayā darśitamarthaṃ buddhisthemne prapañcayati-sa sarvetyādicaturbhiḥ || sarveti || sarvabhūtaprakṛtiḥ-avyaktam | vikārāḥ-mahadādyāḥ | guṇāḥ-sattvādyāḥ | ādiśabdena tatkāryaduḥkhādaya uktāḥ | vyatītaḥ-tebhyo 'vilakṣaṇaḥ, karmakṛtatatsaṃbaṃdharahitaśca | anenācitsaṃsaṃspṛṣṭacetananācca vṛttiḥ || atīvasarvāvaraṇa iti muktāt | mukto hi saṃsāradaśāyāmavidyādyāvṛtaḥ | akhilātmeti nityāt vṛttiḥ | akhilātmatvamupapādayati-tenāstṛtamiti | yatsadasadvastujātam āstṛtam-antarbahiśca vyāptam |
iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye ṣaṣṭheṃśe pañcamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit