Vishnupurana 17: atha saptadaśo'dhyāyaḥ
Viṣṇucittīya 17
- Language
- Sanskrit
atha saptadaśo'dhyāyaḥ
17.12
na hi kautūhalamiti | āścaryaśravaṇe hi kautūhalam | idaṃ tu viṣṇubhaktasya parairavadhyatvaṃ nāścaryam | mahānubhāvasya bandhubhiḥ pīḍane nimittaśuśrūṣā vidyate || 12—14 || praharantīti || yaḥ svapakṣajastasminniti śeṣaḥ |
15 || taditi || caritaṃ—vṛttam |
16 || iti śrīviṣṇupurāṇavyākhyāne śrīviṣṇucittīye prathameṃ'śe ṣoḍaśo'dhyāyaḥ |
16 || atha saptadaśādhyāyaḥ avādayanniti || avādayan vādyāni || 1—8 ||
17.24
tatreti || abhram-abhrakākhyaḥ śilāviśeṣaḥ | yadvā, ākāśagatvādabhramayatvam | sphaṭikāśmamaya iti vā pāṭhaḥ || 9-14 || anādīti || anādītyādiviśeṣaṇairantavato vyāvṛttiḥ; ajamiti karmādhīnajanmanaḥ puruṣāt | anta̍ saṃhāraṃ santanotītyantasantānaḥ || 15-19 || śāsteti || śāstā-śāsitā | śāsyate-śiṣyate || 20, 21 || neti || padaṃ-svarūpaṃ na śabdagocaraṃ, jātyādyabhāvāt yato vāco nivartante iti śruteḥ | vaktumaśakyamiti vā || 22, 23 ||
17.29
yata iti || carācaraṃ-kāryabhūtaṃ jagat || 30—32 || viṣṇuriti || mākrāmantvityatra māmityadhyāhāraḥ || 33–37||
17.37
neti || dhātā-dhārakaḥ | vidhātā-nirmātā || 24—26 || niṣkrāmyatāmiti || vipakṣapatitastutāviti ca pāṭhaḥ | vipakṣapatitasya stutau kena yojita iti bhirvaidaḥ || 27, 28 || kāla iti || gāthā-ślokaḥ |
17.40
he diggajā iti || saṃkaṭeti | camurdantatayā parasparanibiḍadantayuktāḥ | ripupakṣeṇa bhinnam-asmatto bhedinam | tasya-janakasya || 41-43 || apṛṣṭo'pi bhagavanmāhātmyajñāpanāyāha-dantā iti || 44-47 || atheti || dvijāḥ-śuṇḍāmarkādayaḥ || 48-51 ||
17.51
itīti || kuhakāḥ-kūrāḥ || 38, 39 || daṃṣṭrā iti || daṃṣṭrā viśīrṇā iti viṣasya prātilomyāt |
17.54
śrūyatāmiti || paramārthaḥ-paramapuruṣārthaḥ| lobhādītyādiśabdenānāptatvahetubhramavipralambhādigrahaṇam |
17.55
janmeti triślokyā dehātmanoranityatvanityatve vadati |
17.56
tata iti || dṛśyate caitat janmādipaṃcakam |
17.57
dehino dehādūrdhvaṃ ca sattvānnityatetyāha-mṛtasyeti || punarjanma-bhāvidehagrahaṇaṃ syādeva | anyathā-mṛtasya janmābhāve, etacca-vartamānaṃ janma ca na syāt | atra pramāṇam, ayam-adhyetṛbhiḥ pratyakṣaṃ paṭhyamānaḥ, sa itaḥ pratyetya punarjāyate athaitamevādhvānaṃ punarnivartante mṛttvā punarmṛtyumāpadyante ityādiragamaḥ| yadāgamenoktaṃ tacca tathaivetyanuprāhakaṃ tarka cārvākādīnpratyāha-nopādānamiti | pratiprāṇi pratīyamānaḥ sukhaduḥkhādikāryodbhavaḥ prāgjanmakṛtasukṛtādiviśiṣṭaṃ sthāyinamātmānamupādānakāraṇaṃ vinā na syādityarthaḥ | pratyakṣameva pramāṇaṃ nānumānāgamāviti vadato vādino yuktipūrvo vivādaḥ svaśāstrapraṇayanaṃ ca vyāhatamiti bhāvaḥ |
17.58
nityasyāpyātmano'nityadehādikaṃ garbhādipunarjanmāptiparyantasaptāvasthāyuktaṃ duḥkhaheturiti vairāgyāyāhagarbhavāsādīti |
17.59
nanvannapānādīnāṃ sukhahetutvasya darśanātkathaṃ duḥkhamevetyuktamityāśaṃkya duḥkhahetāveva sukhahetutvabhrama ityāha-kṣuttṛṣṇeti || kṣucchītādiduḥkhaśamakamnānnapāndyādi duḥkhameva sukhasādhanaṃ manyate bālaḥ| hirhetau | tadannādikaṃ kṣudhādyabhāve punarudgārājīrṇasantāpādiduḥkhahetureva |
17.60
duḥkhahetutvena prasiddhe'pi duḥkhāntaropaśāmakatvamātreṇa sukhahetutvadhīrdṛśyata iti nidarśanenāha-atyanteti || vyāyāmaḥ-āyāsaḥ |
17.61
neti || kṛtyā-abhicārajanyo bhūtaviśeṣaḥ || 52, 53 || tata iti || upadeśāntare-adhyāpanasya vicchedāvasare |
17.62
kiṃ ca narake malamāṃsādikamātmano'nyatvena bhujyate | atra tu tatsamūhadehamātmatvena bhogyatvena ca manyamāno narake prīyetatarāmityabhiprāyeṇāha-māṃseti |
17.63
kṣuttṛṣṇetyādiślokoktaṃ vivṛṇoti agneriti || agneḥ pratiyoginā śītena sukhakartṛtvaṃ kriyate, na tu svataḥ | evaṃ toyabhaktayostṛṭkṣudvyathāṃ tadvilomasya-teṣāmagnyādīnāṃ pratiyoginaḥ śītādeḥ, itaraiḥ-agnyādibhiḥ sukhakartṛtvaṃ kriyate| yadvā tadvilomasya-sukhavilomasya duḥkhasya kartṛtvamagnyādīnāṃ-śītādīnāmabhāvaiḥ kriyata iti | evamaniyatatvādubhayamapi bhrāntam ; yathā vakṣyati- tasmādduḥkhātmakaṃ nāsti na ca kiṃcitsukhātmakam iti |
17.64
evaṃ bhṛtyadhanādyapi duḥkhadamityāha - karotīti || parigṛhyate iti parigrahaḥ |
17.65
tathā kalatrādisaṃbandhdyapītyāha - yāvata iti || saṃbandhaḥ | saṃbandhino na sthirāḥ, tannāśe śokastu sthira ityarthaḥ |
17.66
kiñcājñānāṃ parigrahādeḥ sannidhāvasannidhau ca śokaḥ sama ityāha - yadyaditi || yadyadgṛhe vastu tasya nāśadāhādikaraṇaṃ kutassryāditi yatra kutrāvatiṣṭhataḥ svāmino manasi tattiṣṭhatītyanvayaḥ | karaṇamevopakaraṇaṃ gṛhe kṣemeṇa sthitamapi premṇā'nyathāśaṃkino duḥkhāyaiva sarvaṃ vastvityarthaḥ | nāśadāhopaharaṇamiti ca pāṭhaḥ | yatra tatrāvatiṣṭhata iti ca pāṭhaḥ |
17.67
evaṃ bālyādiṣu pratyakṣaṃ duḥkhamuktvā janmādiṣvapi tadevānumeyamityāha - janmanīti || janmādiṣu duḥkhamanumīyata ityanvayaḥ |
17.68
garbhe ceti || sukhaleśo'pi yadi tatkathyatām-tatsukhaṃ nāstītyarthaḥ | tasmādevaṃ duḥkhamayaṃ jagat |
17.69
tasmādbhagavatprāptilakṣaṇo mokṣaḥ prārthya ityāha - tadevamiti |
17.70
tathā svaparadehe śleṣmādicaye duḥkhade'pi kāntyādyāropātsukhahetutvadhiyaṃ darśayati kva śarīramiti || kamanīyaṃ—kamanīyatvam |
17.76
taditi || asmatprītaye-yuṣmākamanicchāyāmapi |
17.77
āyāsa iti || aharniśamiti smaraṇasya sadā kāla ityāha | yathā apavitraḥ pavitro vā iti |
17.78
atha śamadamādiphalāḥ maitrīkaruṇāmuditopekṣāścaturaślokyā''ha- sarvabhūtasthita iti || sarvātmakatveṇa viṣṇau sthite sati sarvatra mitradhīḥ kāryā |
17.79
sarvātmakatvamekasya mānusandhāthi ; tathāpi tāpatrayagrasteṣu bhūteṣu dveṣo na kāryaḥ, kintu karuṇaiva kāryetyāha-tāpatrayeṇeti |
17.80
yadi puṇyādhikāni bhūtāni, ahaṃ tu kṣīṇa iti matiḥ, tadā teṣu muditā kāryā, na tu dveṣaḥ, dveṣasyātmapuṇyahāniphalatvādityāha- atheti |
17.81
baddhavairāṇīti || yadyātmānaṃ prati baddhavairāṇi bhūtāni - dviṣanti, tathā'pyaho mohena vyāptānīti tāni śocyāni -teṣūpekṣā kāryā |
17.82
ete- maitryādicittaprasādhanavikalpāḥ ; bhinnadṛśāṃ-madhyamādhikāriṇāṃ matamabhyupagamyoktāḥ | bhinnadṛśāṃdvaitīnām | te hi bhinnaṃ jagatpaśyanti, na bhagavadātmakatvenābhinnam | prasannacittānāmuttamādhikāriṇāṃ mataṃ tu matta; saṃkṣepaṃ śrūyatāmityāha-eta iti |
17.83
yadahareva virajediti śrutyā jhaṭiti bhagavajjñāne yatitavyaṃ na vilambitavyamityāha-mā jānīteti || 71-73 || evamiti || durāśā-viṣayecchā | pipāsitaḥ-śreyastṛṣṇāvānapi | pipāsita iti antarjalastharajakakailikadṛṣṭāntasmāraṇam | tau hi pipāsitāveva paścātpāsyāmīti vastraśodhanamatsyagrahaṇotkṣīṇau || 74, 75 || tasmāditi || vṛddhādyairiti | vṛddhaṃ vārddhakaṃ ; bhāve niṣṭhā |
Linked texts (1)
- Viṣṇupurāṇa — Vyāsa, Sanskrit